महाभारतः
mahābhārataḥ
-
book-18, chapter-2
युधिष्ठिर उवाच ।
नेह पश्यामि विबुधा राधेयममितौजसम् ।
भ्रातरौ च महात्मानौ युधामन्यूत्तमौजसौ ॥१॥
नेह पश्यामि विबुधा राधेयममितौजसम् ।
भ्रातरौ च महात्मानौ युधामन्यूत्तमौजसौ ॥१॥
1. yudhiṣṭhira uvāca ,
neha paśyāmi vibudhā rādheyamamitaujasam ,
bhrātarau ca mahātmānau yudhāmanyūttamaujasau.
neha paśyāmi vibudhā rādheyamamitaujasam ,
bhrātarau ca mahātmānau yudhāmanyūttamaujasau.
1.
yudhiṣṭhiraḥ uvāca na iha paśyāmi vibudhāḥ rādheyam
amita-ojasam bhrātarau ca mahā-ātmānau yudhāmanyu-uttamaujasau
amita-ojasam bhrātarau ca mahā-ātmānau yudhāmanyu-uttamaujasau
1.
yudhiṣṭhiraḥ uvāca: vibudhāḥ,
amita-ojasam rādheyam iha na paśyāmi.
mahā-ātmānau yudhāmanyu-uttamaujasau bhrātarau ca (iha na paśyāmi).
amita-ojasam rādheyam iha na paśyāmi.
mahā-ātmānau yudhāmanyu-uttamaujasau bhrātarau ca (iha na paśyāmi).
1.
Yudhishthira said: O gods, I do not see the son of Rādhā (Karṇa) here, who possessed immeasurable valor. Nor do I see the two magnanimous brothers, Yudhāmanyu and Uttamaujas.
जुहुवुर्ये शरीराणि रणवह्नौ महारथाः ।
राजानो राजपुत्राश्च ये मदर्थे हता रणे ॥२॥
राजानो राजपुत्राश्च ये मदर्थे हता रणे ॥२॥
2. juhuvurye śarīrāṇi raṇavahnau mahārathāḥ ,
rājāno rājaputrāśca ye madarthe hatā raṇe.
rājāno rājaputrāśca ye madarthe hatā raṇe.
2.
juhuvuḥ ye śarīrāṇi raṇa-vahnau mahā-rathāḥ
rājānaḥ rāja-putrāḥ ca ye mat-arthe hatāḥ raṇe
rājānaḥ rāja-putrāḥ ca ye mat-arthe hatāḥ raṇe
2.
ye mahā-rathāḥ raṇa-vahnau śarīrāṇi juhuvuḥ.
ye ca rājānaḥ rāja-putrāḥ mat-arthe raṇe hatāḥ (te kv nu?).
ye ca rājānaḥ rāja-putrāḥ mat-arthe raṇe hatāḥ (te kv nu?).
2.
Where are those great warriors who offered their bodies into the fire of battle? And where are the kings and princes who were slain in combat for my sake (karma)?
क्व ते महारथाः सर्वे शार्दूलसमविक्रमाः ।
तैरप्ययं जितो लोकः कच्चित्पुरुषसत्तमैः ॥३॥
तैरप्ययं जितो लोकः कच्चित्पुरुषसत्तमैः ॥३॥
3. kva te mahārathāḥ sarve śārdūlasamavikramāḥ ,
tairapyayaṁ jito lokaḥ kaccitpuruṣasattamaiḥ.
tairapyayaṁ jito lokaḥ kaccitpuruṣasattamaiḥ.
3.
kva te mahārathāḥ sarve śārdūlasamavikramāḥ |
taiḥ api ayam jitaḥ lokaḥ kaccit puruṣasattamaiḥ
taiḥ api ayam jitaḥ lokaḥ kaccit puruṣasattamaiḥ
3.
te sarve śārdūlasamavikramāḥ mahārathāḥ kva
kaccit ayam lokaḥ taiḥ api puruṣasattamaiḥ jitaḥ
kaccit ayam lokaḥ taiḥ api puruṣasattamaiḥ jitaḥ
3.
Where are all those great chariot-warriors whose might was like that of a tiger? I hope this realm (loka) has been attained by them, those best among men.
यदि लोकानिमान्प्राप्तास्ते च सर्वे महारथाः ।
स्थितं वित्त हि मां देवाः सहितं तैर्महात्मभिः ॥४॥
स्थितं वित्त हि मां देवाः सहितं तैर्महात्मभिः ॥४॥
4. yadi lokānimānprāptāste ca sarve mahārathāḥ ,
sthitaṁ vitta hi māṁ devāḥ sahitaṁ tairmahātmabhiḥ.
sthitaṁ vitta hi māṁ devāḥ sahitaṁ tairmahātmabhiḥ.
4.
yadi lokān imān prāptāḥ te ca sarve mahārathāḥ | sthitam
vitta hi mām devāḥ sahitam taiḥ mahātmacertainlybhiḥ
vitta hi mām devāḥ sahitam taiḥ mahātmacertainlybhiḥ
4.
devāḥ hi yadi te ca sarve mahārathāḥ imān lokān prāptāḥ
mām taiḥ mahātmacertainlybhiḥ sahitam sthitam vitta
mām taiḥ mahātmacertainlybhiḥ sahitam sthitam vitta
4.
O gods, if all those great chariot-warriors have indeed reached these realms (loka), then know me to be residing with those great-souled ones.
कच्चिन्न तैरवाप्तोऽयं नृपैर्लोकोऽक्षयः शुभः ।
न तैरहं विना वत्स्ये ज्ञातिभिर्भ्रातृभिस्तथा ॥५॥
न तैरहं विना वत्स्ये ज्ञातिभिर्भ्रातृभिस्तथा ॥५॥
5. kaccinna tairavāpto'yaṁ nṛpairloko'kṣayaḥ śubhaḥ ,
na tairahaṁ vinā vatsye jñātibhirbhrātṛbhistathā.
na tairahaṁ vinā vatsye jñātibhirbhrātṛbhistathā.
5.
kaccit na taiḥ avāptaḥ ayam nṛpaiḥ lokaḥ akṣayaḥ śubhaḥ
| na taiḥ aham vinā vatsye jñātibhiḥ bhrātṛbhiḥ tathā
| na taiḥ aham vinā vatsye jñātibhiḥ bhrātṛbhiḥ tathā
5.
kaccit ayam akṣayaḥ śubhaḥ lokaḥ nṛpaiḥ taiḥ avāptaḥ
aham taiḥ jñātibhiḥ bhrātṛbhiḥ tathā vinā na vatsye
aham taiḥ jñātibhiḥ bhrātṛbhiḥ tathā vinā na vatsye
5.
I trust that this imperishable, auspicious realm (loka) has been attained by those kings (nṛpa). I shall not dwell without them, my kinsmen, and also my brothers.
मातुर्हि वचनं श्रुत्वा तदा सलिलकर्मणि ।
कर्णस्य क्रियतां तोयमिति तप्यामि तेन वै ॥६॥
कर्णस्य क्रियतां तोयमिति तप्यामि तेन वै ॥६॥
6. māturhi vacanaṁ śrutvā tadā salilakarmaṇi ,
karṇasya kriyatāṁ toyamiti tapyāmi tena vai.
karṇasya kriyatāṁ toyamiti tapyāmi tena vai.
6.
mātuḥ hi vacanam śrutvā tadā salilakarmaṇi |
karṇasya kriyatām toyam iti tapyāmi tena vai
karṇasya kriyatām toyam iti tapyāmi tena vai
6.
hi tadā mātuḥ vacanam śrutvā 'karṇasya
toyam kriyatām' iti tena vai tapyāmi
toyam kriyatām' iti tena vai tapyāmi
6.
Indeed, having heard my mother's words then, during the water ritual (salilakarma), 'Let the water offering be made for Karṇa' - because of that, I lament.
इदं च परितप्यामि पुनः पुनरहं सुराः ।
यन्मातुः सदृशौ पादौ तस्याहममितौजसः ॥७॥
यन्मातुः सदृशौ पादौ तस्याहममितौजसः ॥७॥
7. idaṁ ca paritapyāmi punaḥ punarahaṁ surāḥ ,
yanmātuḥ sadṛśau pādau tasyāhamamitaujasaḥ.
yanmātuḥ sadṛśau pādau tasyāhamamitaujasaḥ.
7.
idam ca paritapyāmi punaḥ punaḥ aham surāḥ |
yat mātuḥ sadṛśau pādau tasya aham amitaujasaḥ
yat mātuḥ sadṛśau pādau tasya aham amitaujasaḥ
7.
surāḥ aham idaṃ punaḥ punaḥ paritapyāmi yat
aham tasya amitaujasaḥ mātuḥ sadṛśau pādau
aham tasya amitaujasaḥ mātuḥ sadṛśau pādau
7.
O gods, I repeatedly grieve over this: that I failed to recognize him, the one of immense strength, whose feet resembled those of my mother.
दृष्ट्वैव तं नानुगतः कर्णं परबलार्दनम् ।
न ह्यस्मान्कर्णसहिताञ्जयेच्छक्रोऽपि संयुगे ॥८॥
न ह्यस्मान्कर्णसहिताञ्जयेच्छक्रोऽपि संयुगे ॥८॥
8. dṛṣṭvaiva taṁ nānugataḥ karṇaṁ parabalārdanam ,
na hyasmānkarṇasahitāñjayecchakro'pi saṁyuge.
na hyasmānkarṇasahitāñjayecchakro'pi saṁyuge.
8.
dṛṣṭvā eva tam na anugataḥ karṇam parabalārdanam |
na hi asmān karṇasahitān jayet śakraḥ api saṃyuge
na hi asmān karṇasahitān jayet śakraḥ api saṃyuge
8.
tam parabalārdanam karṇam dṛṣṭvā eva na anugataḥ
hi saṃyuge karṇasahitān asmān śakraḥ api na jayet
hi saṃyuge karṇasahitān asmān śakraḥ api na jayet
8.
Having seen Karna, the destroyer of enemy forces, I did not follow him. Indeed, not even Indra himself could have conquered us in battle if he had been with us.
तमहं यत्रतत्रस्थं द्रष्टुमिच्छामि सूर्यजम् ।
अविज्ञातो मया योऽसौ घातितः सव्यसाचिना ॥९॥
अविज्ञातो मया योऽसौ घातितः सव्यसाचिना ॥९॥
9. tamahaṁ yatratatrasthaṁ draṣṭumicchāmi sūryajam ,
avijñāto mayā yo'sau ghātitaḥ savyasācinā.
avijñāto mayā yo'sau ghātitaḥ savyasācinā.
9.
tam aham yatra tatra stham draṣṭum icchāmi sūryajam
| avijñātaḥ mayā yaḥ asau ghātitaḥ savyasācinā
| avijñātaḥ mayā yaḥ asau ghātitaḥ savyasācinā
9.
aham tam sūryajam yatra tatra stham draṣṭum icchāmi
yaḥ asau mayā avijñātaḥ savyasācinā ghātitaḥ
yaḥ asau mayā avijñātaḥ savyasācinā ghātitaḥ
9.
I wish to see the son of Sūrya (Karna) wherever he may be, for he was unknown to me and was killed by Arjuna.
भीमं च भीमविक्रान्तं प्राणेभ्योऽपि प्रियं मम ।
अर्जुनं चेन्द्रसंकाशं यमौ तौ च यमोपमौ ॥१०॥
अर्जुनं चेन्द्रसंकाशं यमौ तौ च यमोपमौ ॥१०॥
10. bhīmaṁ ca bhīmavikrāntaṁ prāṇebhyo'pi priyaṁ mama ,
arjunaṁ cendrasaṁkāśaṁ yamau tau ca yamopamau.
arjunaṁ cendrasaṁkāśaṁ yamau tau ca yamopamau.
10.
bhīmam ca bhīmavikrāntam prāṇebhyaḥ api priyam mama
| arjunam ca indrasaṃkāśam yamau tau ca yamopamau
| arjunam ca indrasaṃkāśam yamau tau ca yamopamau
10.
mama prāṇebhyaḥ api priyam bhīmavikrāntam bhīmam
ca indrasaṃkāśam arjunam ca tau yamopamau yamau ca
ca indrasaṃkāśam arjunam ca tau yamopamau yamau ca
10.
And Bhīma, of terrible valor, who is dearer to me even than life; and Arjuna, who resembles Indra; and those two twins, who are like the two Yamas.
द्रष्टुमिच्छामि तां चाहं पाञ्चालीं धर्मचारिणीम् ।
न चेह स्थातुमिच्छामि सत्यमेतद्ब्रवीमि वः ॥११॥
न चेह स्थातुमिच्छामि सत्यमेतद्ब्रवीमि वः ॥११॥
11. draṣṭumicchāmi tāṁ cāhaṁ pāñcālīṁ dharmacāriṇīm ,
na ceha sthātumicchāmi satyametadbravīmi vaḥ.
na ceha sthātumicchāmi satyametadbravīmi vaḥ.
11.
draṣṭum icchāmi tām ca aham pāñcālīm dharma-cāriṇīm
na ca iha sthātum icchāmi satyam etat bravīmi vaḥ
na ca iha sthātum icchāmi satyam etat bravīmi vaḥ
11.
aham tām dharma-cāriṇīm pāñcālīm draṣṭum icchāmi
ca iha sthātum na icchāmi etat satyam vaḥ bravīmi
ca iha sthātum na icchāmi etat satyam vaḥ bravīmi
11.
I wish to see that Pañcālī, who always adheres to righteousness (dharma). I truly do not wish to remain here; this truth I tell you.
किं मे भ्रातृविहीनस्य स्वर्गेण सुरसत्तमाः ।
यत्र ते स मम स्वर्गो नायं स्वर्गो मतो मम ॥१२॥
यत्र ते स मम स्वर्गो नायं स्वर्गो मतो मम ॥१२॥
12. kiṁ me bhrātṛvihīnasya svargeṇa surasattamāḥ ,
yatra te sa mama svargo nāyaṁ svargo mato mama.
yatra te sa mama svargo nāyaṁ svargo mato mama.
12.
kim me bhrātṛ-vihīnasya svargena sura-sattamāḥ
yatra te sa mama svargaḥ na ayam svargaḥ mataḥ mama
yatra te sa mama svargaḥ na ayam svargaḥ mataḥ mama
12.
sura-sattamāḥ bhrātṛ-vihīnasya me svargena kim
yatra te sa mama svargaḥ ayam svargaḥ mama na mataḥ
yatra te sa mama svargaḥ ayam svargaḥ mama na mataḥ
12.
What use is heaven to me, deprived of my brothers, O best among the gods? Where they reside, that is my heaven; this [place] is not considered heaven by me.
देवा ऊचुः ।
यदि वै तत्र ते श्रद्धा गम्यतां पुत्र माचिरम् ।
प्रिये हि तव वर्तामो देवराजस्य शासनात् ॥१३॥
यदि वै तत्र ते श्रद्धा गम्यतां पुत्र माचिरम् ।
प्रिये हि तव वर्तामो देवराजस्य शासनात् ॥१३॥
13. devā ūcuḥ ,
yadi vai tatra te śraddhā gamyatāṁ putra māciram ,
priye hi tava vartāmo devarājasya śāsanāt.
yadi vai tatra te śraddhā gamyatāṁ putra māciram ,
priye hi tava vartāmo devarājasya śāsanāt.
13.
devāḥ ūcuḥ yadi vai tatra te śraddhā gamyatām putra
mā ciram priye hi tava vartāmaḥ deva-rājasya śāsanāt
mā ciram priye hi tava vartāmaḥ deva-rājasya śāsanāt
13.
devāḥ ūcuḥ yadi vai tatra te śraddhā putra mā ciram
gamyatām hi deva-rājasya śāsanāt tava priye vartāmaḥ
gamyatām hi deva-rājasya śāsanāt tava priye vartāmaḥ
13.
The gods said: 'If you indeed have belief (śraddhā) there, then go, son, without delay. For we act in accordance with the command of the king of gods, in what is dear to you.'
वैशंपायन उवाच ।
इत्युक्त्वा तं ततो देवा देवदूतमुपादिशन् ।
युधिष्ठिरस्य सुहृदो दर्शयेति परंतप ॥१४॥
इत्युक्त्वा तं ततो देवा देवदूतमुपादिशन् ।
युधिष्ठिरस्य सुहृदो दर्शयेति परंतप ॥१४॥
14. vaiśaṁpāyana uvāca ,
ityuktvā taṁ tato devā devadūtamupādiśan ,
yudhiṣṭhirasya suhṛdo darśayeti paraṁtapa.
ityuktvā taṁ tato devā devadūtamupādiśan ,
yudhiṣṭhirasya suhṛdo darśayeti paraṁtapa.
14.
vaiśaṃpāyanaḥ uvāca iti uktvā tam tataḥ devāḥ deva-dūtam
upādiśan yudhiṣṭhirasya suhṛdaḥ darśaya iti paraṃtapa
upādiśan yudhiṣṭhirasya suhṛdaḥ darśaya iti paraṃtapa
14.
vaiśaṃpāyanaḥ uvāca iti uktvā tam tataḥ devāḥ deva-dūtam
upādiśan "paraṃtapa yudhiṣṭhirasya suhṛdaḥ darśaya" iti
upādiśan "paraṃtapa yudhiṣṭhirasya suhṛdaḥ darśaya" iti
14.
Vaiśampāyana said: 'Having thus spoken to him, the gods then instructed a divine messenger, saying, "Show Yudhiṣṭhira's friends, O tormentor of foes."'
ततः कुन्तीसुतो राजा देवदूतश्च जग्मतुः ।
सहितौ राजशार्दूल यत्र ते पुरुषर्षभाः ॥१५॥
सहितौ राजशार्दूल यत्र ते पुरुषर्षभाः ॥१५॥
15. tataḥ kuntīsuto rājā devadūtaśca jagmatuḥ ,
sahitau rājaśārdūla yatra te puruṣarṣabhāḥ.
sahitau rājaśārdūla yatra te puruṣarṣabhāḥ.
15.
tataḥ kuntīsutaḥ rājā devadūtaḥ ca jagmatuḥ
sahitau rājaśārdūla yatra te puruṣarṣabhāḥ
sahitau rājaśārdūla yatra te puruṣarṣabhāḥ
15.
tataḥ kuntīsutaḥ rājā ca devadūtaḥ sahitau
jagmatuḥ rājaśārdūla yatra te puruṣarṣabhāḥ
jagmatuḥ rājaśārdūla yatra te puruṣarṣabhāḥ
15.
Then, King Yudhishthira, the son of Kunti, and the divine messenger proceeded together, O tiger among kings, to where those foremost among men (puruṣa) were.
अग्रतो देवदूतस्तु ययौ राजा च पृष्ठतः ।
पन्थानमशुभं दुर्गं सेवितं पापकर्मभिः ॥१६॥
पन्थानमशुभं दुर्गं सेवितं पापकर्मभिः ॥१६॥
16. agrato devadūtastu yayau rājā ca pṛṣṭhataḥ ,
panthānamaśubhaṁ durgaṁ sevitaṁ pāpakarmabhiḥ.
panthānamaśubhaṁ durgaṁ sevitaṁ pāpakarmabhiḥ.
16.
agrataḥ devadūtaḥ tu yayau rājā ca pṛṣṭhataḥ
panthānam aśubham durgam sevitam pāpakarmabhiḥ
panthānam aśubham durgam sevitam pāpakarmabhiḥ
16.
tu devadūtaḥ agrataḥ yayau ca rājā pṛṣṭhataḥ
aśubham durgam panthānam pāpakarmabhiḥ sevitam
aśubham durgam panthānam pāpakarmabhiḥ sevitam
16.
The divine messenger, however, went ahead, while the king followed behind, traversing an inauspicious and difficult path, frequented by those who committed sinful acts (karma).
तमसा संवृतं घोरं केशशैवलशाद्वलम् ।
युक्तं पापकृतां गन्धैर्मांसशोणितकर्दमम् ॥१७॥
युक्तं पापकृतां गन्धैर्मांसशोणितकर्दमम् ॥१७॥
17. tamasā saṁvṛtaṁ ghoraṁ keśaśaivalaśādvalam ,
yuktaṁ pāpakṛtāṁ gandhairmāṁsaśoṇitakardamam.
yuktaṁ pāpakṛtāṁ gandhairmāṁsaśoṇitakardamam.
17.
tamasā saṃvṛtam ghoram keśaśaivalaśādvalam
yuktam pāpakṛtām gandhaiḥ māṃsaśoṇitakardamam
yuktam pāpakṛtām gandhaiḥ māṃsaśoṇitakardamam
17.
ghoram tamasā saṃvṛtam keśaśaivalaśādvalam
pāpakṛtām gandhaiḥ yuktam māṃsaśoṇitakardamam
pāpakṛtām gandhaiḥ yuktam māṃsaśoṇitakardamam
17.
It was shrouded in ghastly darkness, with human hair and moss forming its turf. It was filled with the stench of evildoers and consisted of mud made of flesh and blood.
दंशोत्थानं सझिल्लीकं मक्षिकामशकावृतम् ।
इतश्चेतश्च कुणपैः समन्तात्परिवारितम् ॥१८॥
इतश्चेतश्च कुणपैः समन्तात्परिवारितम् ॥१८॥
18. daṁśotthānaṁ sajhillīkaṁ makṣikāmaśakāvṛtam ,
itaścetaśca kuṇapaiḥ samantātparivāritam.
itaścetaśca kuṇapaiḥ samantātparivāritam.
18.
daṃśotthānam sajhīllīkam makṣikāmaśakāvṛtam
itaḥ ca itaḥ ca kuṇapaiḥ samantāt parivāritam
itaḥ ca itaḥ ca kuṇapaiḥ samantāt parivāritam
18.
daṃśotthānam sajhīllīkam makṣikāmaśakāvṛtam
itaḥ ca itaḥ ca kuṇapaiḥ samantāt parivāritam
itaḥ ca itaḥ ca kuṇapaiḥ samantāt parivāritam
18.
It was characterized by swarms of gnats and crickets, covered with flies and mosquitoes, and surrounded on all sides by corpses strewn here and there.
अस्थिकेशसमाकीर्णं कृमिकीटसमाकुलम् ।
ज्वलनेन प्रदीप्तेन समन्तात्परिवेष्टितम् ॥१९॥
ज्वलनेन प्रदीप्तेन समन्तात्परिवेष्टितम् ॥१९॥
19. asthikeśasamākīrṇaṁ kṛmikīṭasamākulam ,
jvalanena pradīptena samantātpariveṣṭitam.
jvalanena pradīptena samantātpariveṣṭitam.
19.
asthikeśasamākīrṇam kṛmikīṭasamākulam
jvalanena pradīptena samantāt pariveṣṭitam
jvalanena pradīptena samantāt pariveṣṭitam
19.
It was covered with bones and hair, infested with worms and insects, and completely surrounded by blazing fire.
अयोमुखैश्च काकोलैर्गृध्रैश्च समभिद्रुतम् ।
सूचीमुखैस्तथा प्रेतैर्विन्ध्यशैलोपमैर्वृतम् ॥२०॥
सूचीमुखैस्तथा प्रेतैर्विन्ध्यशैलोपमैर्वृतम् ॥२०॥
20. ayomukhaiśca kākolairgṛdhraiśca samabhidrutam ,
sūcīmukhaistathā pretairvindhyaśailopamairvṛtam.
sūcīmukhaistathā pretairvindhyaśailopamairvṛtam.
20.
ayomukhaiḥ ca kākolaiḥ gṛdhraiḥ ca samabhidrutam
sūcīmukhaiḥ tathā pretaiḥ vindhyaśailopamaiḥ vṛtam
sūcīmukhaiḥ tathā pretaiḥ vindhyaśailopamaiḥ vṛtam
20.
It was assaulted by iron-beaked kākola birds and vultures, and surrounded by needle-mouthed disembodied spirits (preta) resembling the Vindhya mountains.
मेदोरुधिरयुक्तैश्च छिन्नबाहूरुपाणिभिः ।
निकृत्तोदरपादैश्च तत्र तत्र प्रवेरितैः ॥२१॥
निकृत्तोदरपादैश्च तत्र तत्र प्रवेरितैः ॥२१॥
21. medorudhirayuktaiśca chinnabāhūrupāṇibhiḥ ,
nikṛttodarapādaiśca tatra tatra praveritaiḥ.
nikṛttodarapādaiśca tatra tatra praveritaiḥ.
21.
medorudhirayuktaiḥ ca chinnabāhūrupāṇibhiḥ
nikṛttodarapādaiḥ ca tatra tatra praveritaiḥ
nikṛttodarapādaiḥ ca tatra tatra praveritaiḥ
21.
And by (entities) endowed with fat and blood, with severed arms, thighs, and hands; and with bellies and feet cut off, scattered here and there.
स तत्कुणपदुर्गन्धमशिवं रोमहर्षणम् ।
जगाम राजा धर्मात्मा मध्ये बहु विचिन्तयन् ॥२२॥
जगाम राजा धर्मात्मा मध्ये बहु विचिन्तयन् ॥२२॥
22. sa tatkuṇapadurgandhamaśivaṁ romaharṣaṇam ,
jagāma rājā dharmātmā madhye bahu vicintayan.
jagāma rājā dharmātmā madhye bahu vicintayan.
22.
saḥ tat kuṇapadurghandham aśivam romaharṣaṇam
jagāma rājā dharmātmā madhye bahu vicintayan
jagāma rājā dharmātmā madhye bahu vicintayan
22.
That king, whose spirit was righteous (dharma), approached that inauspicious, hair-raising place, which was foul-smelling from corpses, pondering many things in its midst.
ददर्शोष्णोदकैः पूर्णां नदीं चापि सुदुर्गमाम् ।
असिपत्रवनं चैव निशितक्षुरसंवृतम् ॥२३॥
असिपत्रवनं चैव निशितक्षुरसंवृतम् ॥२३॥
23. dadarśoṣṇodakaiḥ pūrṇāṁ nadīṁ cāpi sudurgamām ,
asipatravanaṁ caiva niśitakṣurasaṁvṛtam.
asipatravanaṁ caiva niśitakṣurasaṁvṛtam.
23.
dadarśa uṣṇodakaiḥ pūrṇām nadīm ca api sudurgamām
asipatravanaṃ ca eva niśitakṣurasaṃvṛtam
asipatravanaṃ ca eva niśitakṣurasaṃvṛtam
23.
(saḥ) uṣṇodakaiḥ pūrṇām sudurgamām nadīm api ca
niśitakṣurasaṃvṛtam asipatravanaṃ eva ca dadarśa
niśitakṣurasaṃvṛtam asipatravanaṃ eva ca dadarśa
23.
He saw a river filled with hot water, exceedingly difficult to traverse, and indeed, a forest of sword-leaves, covered with sharp razors.
करम्भवालुकास्तप्ता आयसीश्च शिलाः पृथक् ।
लोहकुम्भीश्च तैलस्य क्वाथ्यमानाः समन्ततः ॥२४॥
लोहकुम्भीश्च तैलस्य क्वाथ्यमानाः समन्ततः ॥२४॥
24. karambhavālukāstaptā āyasīśca śilāḥ pṛthak ,
lohakumbhīśca tailasya kvāthyamānāḥ samantataḥ.
lohakumbhīśca tailasya kvāthyamānāḥ samantataḥ.
24.
karambhavālukāḥ taptāḥ āyasīḥ ca śilāḥ pṛthak
lohakumbhīḥ ca tailasya kvāthyamānāḥ samantataḥ
lohakumbhīḥ ca tailasya kvāthyamānāḥ samantataḥ
24.
taptāḥ karambhavālukāḥ ca āyasīḥ śilāḥ pṛthak
ca samantataḥ tailasya kvāthyamānāḥ lohakumbhīḥ
ca samantataḥ tailasya kvāthyamānāḥ lohakumbhīḥ
24.
He also saw scorching sands mixed with parched grain flour, and separate iron stones, as well as iron pots of oil boiling all around.
कूटशाल्मलिकं चापि दुस्पर्शं तीक्ष्णकण्टकम् ।
ददर्श चापि कौन्तेयो यातनाः पापकर्मिणाम् ॥२५॥
ददर्श चापि कौन्तेयो यातनाः पापकर्मिणाम् ॥२५॥
25. kūṭaśālmalikaṁ cāpi dusparśaṁ tīkṣṇakaṇṭakam ,
dadarśa cāpi kaunteyo yātanāḥ pāpakarmiṇām.
dadarśa cāpi kaunteyo yātanāḥ pāpakarmiṇām.
25.
kūṭaśālmalikaṃ ca api duṣparśaṃ tīkṣṇakaṇṭakam
dadarśa ca api kaunteyaḥ yātanāḥ pāpakarmmiṇām
dadarśa ca api kaunteyaḥ yātanāḥ pāpakarmmiṇām
25.
kaunteyaḥ duṣparśaṃ tīkṣṇakaṇṭakam kūṭaśālmalikaṃ
api ca pāpakarmmiṇām yātanāḥ api ca dadarśa
api ca pāpakarmmiṇām yātanāḥ api ca dadarśa
25.
He also saw the Kūṭaśālmalī (silk-cotton) tree, agonizing to touch and characterized by sharp thorns. Moreover, Kunti's son (Yudhishthira) witnessed the tortures inflicted upon those who committed wicked deeds.
स तं दुर्गन्धमालक्ष्य देवदूतमुवाच ह ।
कियदध्वानमस्माभिर्गन्तव्यमिदमीदृशम् ॥२६॥
कियदध्वानमस्माभिर्गन्तव्यमिदमीदृशम् ॥२६॥
26. sa taṁ durgandhamālakṣya devadūtamuvāca ha ,
kiyadadhvānamasmābhirgantavyamidamīdṛśam.
kiyadadhvānamasmābhirgantavyamidamīdṛśam.
26.
saḥ taṃ durgandhaṃ ālakṣya devadūtam uvāca ha
kiyat adhvānam asmābhiḥ gantavyam idam īdṛśam
kiyat adhvānam asmābhiḥ gantavyam idam īdṛśam
26.
saḥ taṃ durgandhaṃ ālakṣya devadūtam ha uvāca
asmābhiḥ kiyat īdṛśam adhvānam idam gantavyam
asmābhiḥ kiyat īdṛśam adhvānam idam gantavyam
26.
Perceiving that foul stench, he (Yudhishthira) then spoke to the divine messenger, 'How much more of this kind of path must be traversed by us?'
क्व च ते भ्रातरो मह्यं तन्ममाख्यातुमर्हसि ।
देशोऽयं कश्च देवानामेतदिच्छामि वेदितुम् ॥२७॥
देशोऽयं कश्च देवानामेतदिच्छामि वेदितुम् ॥२७॥
27. kva ca te bhrātaro mahyaṁ tanmamākhyātumarhasi ,
deśo'yaṁ kaśca devānāmetadicchāmi veditum.
deśo'yaṁ kaśca devānāmetadicchāmi veditum.
27.
kva ca te bhrātaraḥ mahyam tat mama ākhyātum arhasi
| deśaḥ ayam ca devānām etat icchāmi veditum
| deśaḥ ayam ca devānām etat icchāmi veditum
27.
te bhrātaraḥ kva ca mahyam tat mama ākhyātum arhasi
ayam ca deśaḥ devānām kaḥ etat veditum icchāmi
ayam ca deśaḥ devānām kaḥ etat veditum icchāmi
27.
And where are your brothers? You should tell me that. Also, what kind of region of the gods is this? I wish to know this.
स संनिववृते श्रुत्वा धर्मराजस्य भाषितम् ।
देवदूतोऽब्रवीच्चैनमेतावद्गमनं तव ॥२८॥
देवदूतोऽब्रवीच्चैनमेतावद्गमनं तव ॥२८॥
28. sa saṁnivavṛte śrutvā dharmarājasya bhāṣitam ,
devadūto'bravīccainametāvadgamanaṁ tava.
devadūto'bravīccainametāvadgamanaṁ tava.
28.
sa saṃnivavṛte śrutvā dharmarājasya bhāṣitam |
devadūtaḥ abravīt ca enam etāvat gamanam tava
devadūtaḥ abravīt ca enam etāvat gamanam tava
28.
sa dharmarājasya bhāṣitam śrutvā saṃnivavṛte
devadūtaḥ ca enam abravīt tava gamanam etāvat
devadūtaḥ ca enam abravīt tava gamanam etāvat
28.
Having heard the words of the King of (dharma), he turned back. The divine messenger then said to him, 'This is the extent of your journey.'
निवर्तितव्यं हि मया तथास्म्युक्तो दिवौकसैः ।
यदि श्रान्तोऽसि राजेन्द्र त्वमथागन्तुमर्हसि ॥२९॥
यदि श्रान्तोऽसि राजेन्द्र त्वमथागन्तुमर्हसि ॥२९॥
29. nivartitavyaṁ hi mayā tathāsmyukto divaukasaiḥ ,
yadi śrānto'si rājendra tvamathāgantumarhasi.
yadi śrānto'si rājendra tvamathāgantumarhasi.
29.
nivartitavyam hi mayā tathā asmi uktaḥ divaukasaiḥ
| yadi śrāntaḥ asi rājendra tvam atha āgantum arhasi
| yadi śrāntaḥ asi rājendra tvam atha āgantum arhasi
29.
hi mayā nivartitavyam,
tathā divaukasaiḥ uktaḥ asmi rājendra,
yadi tvam śrāntaḥ asi,
atha āgantum arhasi
tathā divaukasaiḥ uktaḥ asmi rājendra,
yadi tvam śrāntaḥ asi,
atha āgantum arhasi
29.
Indeed, I must turn back, for I have been instructed thus by the celestials. If you are weary, O King of kings, then you should come (back).
युधिष्ठिरस्तु निर्विण्णस्तेन गन्धेन मूर्छितः ।
निवर्तने धृतमनाः पर्यावर्तत भारत ॥३०॥
निवर्तने धृतमनाः पर्यावर्तत भारत ॥३०॥
30. yudhiṣṭhirastu nirviṇṇastena gandhena mūrchitaḥ ,
nivartane dhṛtamanāḥ paryāvartata bhārata.
nivartane dhṛtamanāḥ paryāvartata bhārata.
30.
yudhiṣṭhiraḥ tu nirviṇṇaḥ tena gandhena mūrcchitaḥ
| nivartane dhṛtamanāḥ paryāvartata bhārata
| nivartane dhṛtamanāḥ paryāvartata bhārata
30.
tu yudhiṣṭhiraḥ,
tena gandhena nirviṇṇaḥ mūrcchitaḥ [ca],
nivartane dhṛtamanāḥ [san],
bhārata,
paryāvartata
tena gandhena nirviṇṇaḥ mūrcchitaḥ [ca],
nivartane dhṛtamanāḥ [san],
bhārata,
paryāvartata
30.
However, Yudhiṣṭhira, despondent and faint from that odor, having made up his mind to return, turned back, O Bhārata.
स संनिवृत्तो धर्मात्मा दुःखशोकसमन्वितः ।
शुश्राव तत्र वदतां दीना वाचः समन्ततः ॥३१॥
शुश्राव तत्र वदतां दीना वाचः समन्ततः ॥३१॥
31. sa saṁnivṛtto dharmātmā duḥkhaśokasamanvitaḥ ,
śuśrāva tatra vadatāṁ dīnā vācaḥ samantataḥ.
śuśrāva tatra vadatāṁ dīnā vācaḥ samantataḥ.
31.
sa saṃnivṛttaḥ dharmātmā duḥkhaśokasammanvitaḥ
śuśrāva tatra vadataām dīnāḥ vācaḥ samantataḥ
śuśrāva tatra vadataām dīnāḥ vācaḥ samantataḥ
31.
sa dharmātmā duḥkhaśokasammanvitaḥ saṃnivṛttaḥ
tatra samantataḥ vadataām dīnāḥ vācaḥ śuśrāva
tatra samantataḥ vadataām dīnāḥ vācaḥ śuśrāva
31.
He, the one whose intrinsic nature (dharma) was righteousness, returned, accompanied by sorrow and grief. There, he heard lamenting voices speaking from all directions.
भो भो धर्मज राजर्षे पुण्याभिजन पाण्डव ।
अनुग्रहार्थमस्माकं तिष्ठ तावन्मुहूर्तकम् ॥३२॥
अनुग्रहार्थमस्माकं तिष्ठ तावन्मुहूर्तकम् ॥३२॥
32. bho bho dharmaja rājarṣe puṇyābhijana pāṇḍava ,
anugrahārthamasmākaṁ tiṣṭha tāvanmuhūrtakam.
anugrahārthamasmākaṁ tiṣṭha tāvanmuhūrtakam.
32.
bho bho dharmaja rājarṣe puṇyābhijana pāṇḍava
anugrahārtham asmākam tiṣṭha tāvat muhūrtakam
anugrahārtham asmākam tiṣṭha tāvat muhūrtakam
32.
bho bho dharmaja rājarṣe puṇyābhijana pāṇḍava
asmākam anugrahārtham tāvat muhūrtakam tiṣṭha
asmākam anugrahārtham tāvat muhūrtakam tiṣṭha
32.
O, O, son of Dharma (dharma), royal sage, Pāṇḍava of sacred lineage! For the sake of favoring us, please stay for a moment.
आयाति त्वयि दुर्धर्षे वाति पुण्यः समीरणः ।
तव गन्धानुगस्तात येनास्मान्सुखमागमत् ॥३३॥
तव गन्धानुगस्तात येनास्मान्सुखमागमत् ॥३३॥
33. āyāti tvayi durdharṣe vāti puṇyaḥ samīraṇaḥ ,
tava gandhānugastāta yenāsmānsukhamāgamat.
tava gandhānugastāta yenāsmānsukhamāgamat.
33.
āyāti tvayi durdharṣe vāti puṇyaḥ samīraṇaḥ
tava gandhānugaḥ tāta yena asmān sukham āgamat
tava gandhānugaḥ tāta yena asmān sukham āgamat
33.
tāta durdharṣe tvayi āyāti tava gandhānugaḥ
puṇyaḥ samīraṇaḥ vāti yena asmān sukham āgamat
puṇyaḥ samīraṇaḥ vāti yena asmān sukham āgamat
33.
O dear one, as you, the formidable one, approach, a purifying wind, following your fragrance, blows. Through this, comfort has come to us.
ते वयं पार्थ दीर्घस्य कालस्य पुरुषर्षभ ।
सुखमासादयिष्यामस्त्वां दृष्ट्वा राजसत्तम ॥३४॥
सुखमासादयिष्यामस्त्वां दृष्ट्वा राजसत्तम ॥३४॥
34. te vayaṁ pārtha dīrghasya kālasya puruṣarṣabha ,
sukhamāsādayiṣyāmastvāṁ dṛṣṭvā rājasattama.
sukhamāsādayiṣyāmastvāṁ dṛṣṭvā rājasattama.
34.
te vayam pārtha dīrghasya kālasya puruṣarṣabha
sukham āsādayiṣyāmaḥ tvām dṛṣṭvā rājasattama
sukham āsādayiṣyāmaḥ tvām dṛṣṭvā rājasattama
34.
pārtha puruṣarṣabha rājasattama te vayam tvām
dṛṣṭvā dīrghasya kālasya sukham āsādayiṣyāmaḥ
dṛṣṭvā dīrghasya kālasya sukham āsādayiṣyāmaḥ
34.
O Pārtha, O best among persons (puruṣa), O best among kings, having seen you, we shall achieve comfort after a long time.
संतिष्ठस्व महाबाहो मुहूर्तमपि भारत ।
त्वयि तिष्ठति कौरव्य यातनास्मान्न बाधते ॥३५॥
त्वयि तिष्ठति कौरव्य यातनास्मान्न बाधते ॥३५॥
35. saṁtiṣṭhasva mahābāho muhūrtamapi bhārata ,
tvayi tiṣṭhati kauravya yātanāsmānna bādhate.
tvayi tiṣṭhati kauravya yātanāsmānna bādhate.
35.
saṃtiṣṭhasva mahābāho muhūrtam api bhārata
tvayi tiṣṭhati kauravya yātanā asmān na bādhate
tvayi tiṣṭhati kauravya yātanā asmān na bādhate
35.
mahābāho bhārata kauravya muhūrtam api saṃtiṣṭhasva
tvayi tiṣṭhati asmān yātanā na bādhate
tvayi tiṣṭhati asmān yātanā na bādhate
35.
O mighty-armed one, O descendant of Bharata, O scion of Kuru, please remain for just a moment. As long as you stay, this torment will not afflict us.
एवं बहुविधा वाचः कृपणा वेदनावताम् ।
तस्मिन्देशे स शुश्राव समन्ताद्वदतां नृप ॥३६॥
तस्मिन्देशे स शुश्राव समन्ताद्वदतां नृप ॥३६॥
36. evaṁ bahuvidhā vācaḥ kṛpaṇā vedanāvatām ,
tasmindeśe sa śuśrāva samantādvadatāṁ nṛpa.
tasmindeśe sa śuśrāva samantādvadatāṁ nṛpa.
36.
evam bahuvidhāḥ vācaḥ kṛpaṇāḥ vedanāvatām
tasmin deśe saḥ śuśrāva samantāt vadatām nṛpa
tasmin deśe saḥ śuśrāva samantāt vadatām nṛpa
36.
nṛpa saḥ tasmin deśe samantāt evam bahuvidhāḥ
kṛpaṇāḥ vedanāvatām vadatām vācaḥ śuśrāva
kṛpaṇāḥ vedanāvatām vadatām vācaḥ śuśrāva
36.
O king, in that place, he heard from all sides such various pitiable words from those who were suffering and speaking.
तेषां तद्वचनं श्रुत्वा दयावान्दीनभाषिणाम् ।
अहो कृच्छ्रमिति प्राह तस्थौ स च युधिष्ठिरः ॥३७॥
अहो कृच्छ्रमिति प्राह तस्थौ स च युधिष्ठिरः ॥३७॥
37. teṣāṁ tadvacanaṁ śrutvā dayāvāndīnabhāṣiṇām ,
aho kṛcchramiti prāha tasthau sa ca yudhiṣṭhiraḥ.
aho kṛcchramiti prāha tasthau sa ca yudhiṣṭhiraḥ.
37.
teṣām tat vacanam śrutvā dayāvān dīnabhāṣiṇām aho
kṛcchram iti prāha tasthau saḥ ca yudhiṣṭhiraḥ
kṛcchram iti prāha tasthau saḥ ca yudhiṣṭhiraḥ
37.
saḥ dayāvān yudhiṣṭhiraḥ ca teṣām dīnabhāṣiṇām tat
vacanam śrutvā "aho kṛcchram!" iti prāha tasthau
vacanam śrutvā "aho kṛcchram!" iti prāha tasthau
37.
Having heard those words of theirs, of those who spoke miserably, the compassionate Yudhiṣṭhira exclaimed, 'Oh, what distress!' and he remained there.
स ता गिरः पुरस्ताद्वै श्रुतपूर्वाः पुनः पुनः ।
ग्लानानां दुःखितानां च नाभ्यजानत पाण्डवः ॥३८॥
ग्लानानां दुःखितानां च नाभ्यजानत पाण्डवः ॥३८॥
38. sa tā giraḥ purastādvai śrutapūrvāḥ punaḥ punaḥ ,
glānānāṁ duḥkhitānāṁ ca nābhyajānata pāṇḍavaḥ.
glānānāṁ duḥkhitānāṁ ca nābhyajānata pāṇḍavaḥ.
38.
saḥ tāḥ giraḥ purastāt vai śrutapūrvāḥ punaḥ punaḥ
glānānām duḥkhitānām ca na abhyajānata pāṇḍavaḥ
glānānām duḥkhitānām ca na abhyajānata pāṇḍavaḥ
38.
saḥ pāṇḍavaḥ purastāt punaḥ punaḥ śrutapūrvāḥ tāḥ
glānānām duḥkhitānām ca giraḥ vai na abhyajānata
glānānām duḥkhitānām ca giraḥ vai na abhyajānata
38.
The son of Pāṇḍu did not recognize those words, which he had certainly heard repeatedly before, from those who were exhausted and suffering.
अबुध्यमानस्ता वाचो धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः ।
उवाच के भवन्तो वै किमर्थमिह तिष्ठथ ॥३९॥
उवाच के भवन्तो वै किमर्थमिह तिष्ठथ ॥३९॥
39. abudhyamānastā vāco dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ ,
uvāca ke bhavanto vai kimarthamiha tiṣṭhatha.
uvāca ke bhavanto vai kimarthamiha tiṣṭhatha.
39.
abudhyamānaḥ tāḥ vācaḥ dharmaputraḥ yudhiṣṭhiraḥ
uvāca ke bhavantaḥ vai kim artham iha tiṣṭhatha
uvāca ke bhavantaḥ vai kim artham iha tiṣṭhatha
39.
dharmaputraḥ yudhiṣṭhiraḥ tāḥ vācaḥ abudhyamānaḥ
uvāca bhavantaḥ ke vai kim artham iha tiṣṭhatha
uvāca bhavantaḥ ke vai kim artham iha tiṣṭhatha
39.
Uncomprehending those voices, Yudhishthira, the son of (dharma), asked, "Who are you all, and for what purpose are you standing here?"
इत्युक्तास्ते ततः सर्वे समन्तादवभाषिरे ।
कर्णोऽहं भीमसेनोऽहमर्जुनोऽहमिति प्रभो ॥४०॥
कर्णोऽहं भीमसेनोऽहमर्जुनोऽहमिति प्रभो ॥४०॥
40. ityuktāste tataḥ sarve samantādavabhāṣire ,
karṇo'haṁ bhīmaseno'hamarjuno'hamiti prabho.
karṇo'haṁ bhīmaseno'hamarjuno'hamiti prabho.
40.
iti uktāḥ te tataḥ sarve samantāt avabhāṣire karṇaḥ
aham bhīmasenaḥ aham arjunaḥ aham iti prabho
aham bhīmasenaḥ aham arjunaḥ aham iti prabho
40.
iti uktāḥ te sarve tataḥ samantāt avabhāṣire prabho
karṇaḥ aham bhīmasenaḥ aham arjunaḥ aham iti
karṇaḥ aham bhīmasenaḥ aham arjunaḥ aham iti
40.
When thus addressed, all of them then spoke from all sides, saying, "I am Karna," "I am Bhimasena," "I am Arjuna," O Lord.
नकुलः सहदेवोऽहं धृष्टद्युम्नोऽहमित्युत ।
द्रौपदी द्रौपदेयाश्च इत्येवं ते विचुक्रुशुः ॥४१॥
द्रौपदी द्रौपदेयाश्च इत्येवं ते विचुक्रुशुः ॥४१॥
41. nakulaḥ sahadevo'haṁ dhṛṣṭadyumno'hamityuta ,
draupadī draupadeyāśca ityevaṁ te vicukruśuḥ.
draupadī draupadeyāśca ityevaṁ te vicukruśuḥ.
41.
nakulaḥ sahadevaḥ aham dhṛṣṭadyumnaḥ aham iti uta
draupadī draupadeyāḥ ca iti evam te vicukruśuḥ
draupadī draupadeyāḥ ca iti evam te vicukruśuḥ
41.
nakulaḥ aham sahadevaḥ aham dhṛṣṭadyumnaḥ aham
iti uta draupadī ca draupadeyāḥ evam te vicukruśuḥ
iti uta draupadī ca draupadeyāḥ evam te vicukruśuḥ
41.
"I am Nakula," "I am Sahadeva," "I am Dhrishtadyumna!" And moreover, Draupadi and the sons of Draupadi - in this manner, they all cried out.
ता वाचः स तदा श्रुत्वा तद्देशसदृशीर्नृप ।
ततो विममृशे राजा किं न्विदं दैवकारितम् ॥४२॥
ततो विममृशे राजा किं न्विदं दैवकारितम् ॥४२॥
42. tā vācaḥ sa tadā śrutvā taddeśasadṛśīrnṛpa ,
tato vimamṛśe rājā kiṁ nvidaṁ daivakāritam.
tato vimamṛśe rājā kiṁ nvidaṁ daivakāritam.
42.
tāḥ vācaḥ saḥ tadā śrutvā tat deśa sadṛśīḥ nṛpa
tataḥ vimamṛśe rājā kim nu idam daivakāritam
tataḥ vimamṛśe rājā kim nu idam daivakāritam
42.
nṛpa saḥ rājā tadā tat deśa sadṛśīḥ tāḥ vācaḥ
śrutvā tataḥ vimamṛśe kim nu idam daivakāritam
śrutvā tataḥ vimamṛśe kim nu idam daivakāritam
42.
O King, having then heard those voices, which were appropriate to that place, the king then pondered, "What indeed is this, brought about by divine will?"
किं नु तत्कलुषं कर्म कृतमेभिर्महात्मभिः ।
कर्णेन द्रौपदेयैर्वा पाञ्चाल्या वा सुमध्यया ॥४३॥
कर्णेन द्रौपदेयैर्वा पाञ्चाल्या वा सुमध्यया ॥४३॥
43. kiṁ nu tatkaluṣaṁ karma kṛtamebhirmahātmabhiḥ ,
karṇena draupadeyairvā pāñcālyā vā sumadhyayā.
karṇena draupadeyairvā pāñcālyā vā sumadhyayā.
43.
kim nu tat kaluṣam karma kṛtam ebhiḥ mahātmabhiḥ
karṇena draupadeyaiḥ vā pāñcālyā vā sumadhyayā
karṇena draupadeyaiḥ vā pāñcālyā vā sumadhyayā
43.
kim nu tat kaluṣam karma kṛtam ebhiḥ mahātmabhiḥ
karṇena draupadeyaiḥ vā pāñcālyā vā sumadhyayā
karṇena draupadeyaiḥ vā pāñcālyā vā sumadhyayā
43.
What sinful act (karma), then, was committed by these great souls - by Karṇa, or by the sons of Draupadī, or by the slender-waisted Pāñcālī (Draupadī)?
य इमे पापगन्धेऽस्मिन्देशे सन्ति सुदारुणे ।
न हि जानामि सर्वेषां दुष्कृतं पुण्यकर्मणाम् ॥४४॥
न हि जानामि सर्वेषां दुष्कृतं पुण्यकर्मणाम् ॥४४॥
44. ya ime pāpagandhe'smindeśe santi sudāruṇe ,
na hi jānāmi sarveṣāṁ duṣkṛtaṁ puṇyakarmaṇām.
na hi jānāmi sarveṣāṁ duṣkṛtaṁ puṇyakarmaṇām.
44.
ye ime pāpagandhe asmin deśe santi sudāruṇe
na hi jānāmi sarveṣām duṣkṛtam puṇyakarmaṇām
na hi jānāmi sarveṣām duṣkṛtam puṇyakarmaṇām
44.
ye ime asmin pāpagandhe sudāruṇe deśe santi
na hi jānāmi sarveṣām puṇyakarmaṇām duṣkṛtam
na hi jānāmi sarveṣām puṇyakarmaṇām duṣkṛtam
44.
What is this extremely cruel land, permeated by sin, where these people are present? Indeed, I do not know the evil deed (karma) of all those whose actions are meritorious.
किं कृत्वा धृतराष्ट्रस्य पुत्रो राजा सुयोधनः ।
तथा श्रिया युतः पापः सह सर्वैः पदानुगैः ॥४५॥
तथा श्रिया युतः पापः सह सर्वैः पदानुगैः ॥४५॥
45. kiṁ kṛtvā dhṛtarāṣṭrasya putro rājā suyodhanaḥ ,
tathā śriyā yutaḥ pāpaḥ saha sarvaiḥ padānugaiḥ.
tathā śriyā yutaḥ pāpaḥ saha sarvaiḥ padānugaiḥ.
45.
kim kṛtvā dhṛtarāṣṭrasya putraḥ rājā suyodhanaḥ
tathā śriyā yutaḥ pāpaḥ saha sarvaiḥ padānugaiḥ
tathā śriyā yutaḥ pāpaḥ saha sarvaiḥ padānugaiḥ
45.
dhṛtarāṣṭrasya putraḥ rājā suyodhanaḥ pāpaḥ kim
kṛtvā tathā śriyā yutaḥ saha sarvaiḥ padānugaiḥ
kṛtvā tathā śriyā yutaḥ saha sarvaiḥ padānugaiḥ
45.
Having done what (karma), is Dhṛtarāṣṭra's son, King Suyodhana, that wicked man, thus endowed with prosperity along with all his followers?
महेन्द्र इव लक्ष्मीवानास्ते परमपूजितः ।
कस्येदानीं विकारोऽयं यदिमे नरकं गताः ॥४६॥
कस्येदानीं विकारोऽयं यदिमे नरकं गताः ॥४६॥
46. mahendra iva lakṣmīvānāste paramapūjitaḥ ,
kasyedānīṁ vikāro'yaṁ yadime narakaṁ gatāḥ.
kasyedānīṁ vikāro'yaṁ yadime narakaṁ gatāḥ.
46.
mahendraḥ iva lakṣmīvān āste paramapūjitaḥ
kasya idānīm vikāraḥ ayam yadi ime narakam gatāḥ
kasya idānīm vikāraḥ ayam yadi ime narakam gatāḥ
46.
mahendraḥ iva lakṣmīvān paramapūjitaḥ āste
kasya idānīm ayam vikāraḥ yadi ime narakam gatāḥ
kasya idānīm ayam vikāraḥ yadi ime narakam gatāḥ
46.
He (Suyodhana) remains prosperous and highly honored, just like Mahendra. But whose misfortune (karma) is this now, if these others have gone to hell?
सर्वधर्मविदः शूराः सत्यागमपरायणाः ।
क्षात्रधर्मपराः प्राज्ञा यज्वानो भूरिदक्षिणाः ॥४७॥
क्षात्रधर्मपराः प्राज्ञा यज्वानो भूरिदक्षिणाः ॥४७॥
47. sarvadharmavidaḥ śūrāḥ satyāgamaparāyaṇāḥ ,
kṣātradharmaparāḥ prājñā yajvāno bhūridakṣiṇāḥ.
kṣātradharmaparāḥ prājñā yajvāno bhūridakṣiṇāḥ.
47.
sarvadharma_vidaḥ śūrāḥ satyāgamaparāyaṇāḥ
kṣātradharma_parāḥ prājñāḥ yajvānaḥ bhūridakṣiṇāḥ
kṣātradharma_parāḥ prājñāḥ yajvānaḥ bhūridakṣiṇāḥ
47.
They are knowers of all aspects of natural law (dharma), brave, devoted to truth and sacred texts, dedicated to the warrior's constitution (dharma), wise, performers of Vedic rituals (yajña), and givers of abundant donations.
किं नु सुप्तोऽस्मि जागर्मि चेतयानो न चेतये ।
अहो चित्तविकारोऽयं स्याद्वा मे चित्तविभ्रमः ॥४८॥
अहो चित्तविकारोऽयं स्याद्वा मे चित्तविभ्रमः ॥४८॥
48. kiṁ nu supto'smi jāgarmi cetayāno na cetaye ,
aho cittavikāro'yaṁ syādvā me cittavibhramaḥ.
aho cittavikāro'yaṁ syādvā me cittavibhramaḥ.
48.
kim nu suptaḥ asmi jāgarmi cetayānaḥ na cetaye
aho cittavikāraḥ ayam syāt vā me cittavibhramaḥ
aho cittavikāraḥ ayam syāt vā me cittavibhramaḥ
48.
Am I asleep or am I awake? Though conscious, I do not understand. Oh, is this a mental disturbance, or perhaps a delusion of my mind (citta)?
एवं बहुविधं राजा विममर्श युधिष्ठिरः ।
दुःखशोकसमाविष्टश्चिन्ताव्याकुलितेन्द्रियः ॥४९॥
दुःखशोकसमाविष्टश्चिन्ताव्याकुलितेन्द्रियः ॥४९॥
49. evaṁ bahuvidhaṁ rājā vimamarśa yudhiṣṭhiraḥ ,
duḥkhaśokasamāviṣṭaścintāvyākulitendriyaḥ.
duḥkhaśokasamāviṣṭaścintāvyākulitendriyaḥ.
49.
evam bahuvidham rājā vimamarśa yudhiṣṭhiraḥ
duḥkhaśokasamāviṣṭaḥ cintāvyākulitendriyaḥ
duḥkhaśokasamāviṣṭaḥ cintāvyākulitendriyaḥ
49.
Thus, King Yudhishthira pondered deeply in many ways, overcome by sorrow and grief, his senses agitated by worry.
क्रोधमाहारयच्चैव तीव्रं धर्मसुतो नृपः ।
देवांश्च गर्हयामास धर्मं चैव युधिष्ठिरः ॥५०॥
देवांश्च गर्हयामास धर्मं चैव युधिष्ठिरः ॥५०॥
50. krodhamāhārayaccaiva tīvraṁ dharmasuto nṛpaḥ ,
devāṁśca garhayāmāsa dharmaṁ caiva yudhiṣṭhiraḥ.
devāṁśca garhayāmāsa dharmaṁ caiva yudhiṣṭhiraḥ.
50.
krodham āhārayat ca eva tīvram dharmasutaḥ nṛpaḥ
devān ca garhayāmāsa dharmam ca eva yudhiṣṭhiraḥ
devān ca garhayāmāsa dharmam ca eva yudhiṣṭhiraḥ
50.
And the king, son of Dharma (dharma), Yudhishthira, also manifested intense anger. He blamed both the gods and (natural) law (dharma).
स तीव्रगन्धसंतप्तो देवदूतमुवाच ह ।
गम्यतां भद्र येषां त्वं दूतस्तेषामुपान्तिकम् ॥५१॥
गम्यतां भद्र येषां त्वं दूतस्तेषामुपान्तिकम् ॥५१॥
51. sa tīvragandhasaṁtapto devadūtamuvāca ha ,
gamyatāṁ bhadra yeṣāṁ tvaṁ dūtasteṣāmupāntikam.
gamyatāṁ bhadra yeṣāṁ tvaṁ dūtasteṣāmupāntikam.
51.
sa tīvragandhasantaptaḥ devadūtam uvāca ha
gamyatām bhadra yeṣām tvam dūtaḥ teṣām upāntikam
gamyatām bhadra yeṣām tvam dūtaḥ teṣām upāntikam
51.
sa tīvragandhasantaptaḥ devadūtam ha uvāca
bhadra yeṣām tvam dūtaḥ teṣām upāntikam gamyatām
bhadra yeṣām tvam dūtaḥ teṣām upāntikam gamyatām
51.
Tormented by the pungent odor, he spoke to the divine messenger: "Go, O good one, to those whose messenger you are, go near them."
न ह्यहं तत्र यास्यामि स्थितोऽस्मीति निवेद्यताम् ।
मत्संश्रयादिमे दूत सुखिनो भ्रातरो हि मे ॥५२॥
मत्संश्रयादिमे दूत सुखिनो भ्रातरो हि मे ॥५२॥
52. na hyahaṁ tatra yāsyāmi sthito'smīti nivedyatām ,
matsaṁśrayādime dūta sukhino bhrātaro hi me.
matsaṁśrayādime dūta sukhino bhrātaro hi me.
52.
na hi aham tatra yāsyāmi sthitaḥ asmi iti nivedyatām
matsaṃśrayāt ime dūta sukhinaḥ bhrātaraḥ hi me
matsaṃśrayāt ime dūta sukhinaḥ bhrātaraḥ hi me
52.
hi aham tatra na yāsyāmi sthitaḥ asmi iti nivedyatām
dūta me ime bhrātaraḥ matsaṃśrayāt hi sukhinaḥ
dūta me ime bhrātaraḥ matsaṃśrayāt hi sukhinaḥ
52.
"Indeed, I will not go there; let it be reported that I am staying here. O messenger, these brothers of mine are truly happy because they depend on me."
इत्युक्तः स तदा दूतः पाण्डुपुत्रेण धीमता ।
जगाम तत्र यत्रास्ते देवराजः शतक्रतुः ॥५३॥
जगाम तत्र यत्रास्ते देवराजः शतक्रतुः ॥५३॥
53. ityuktaḥ sa tadā dūtaḥ pāṇḍuputreṇa dhīmatā ,
jagāma tatra yatrāste devarājaḥ śatakratuḥ.
jagāma tatra yatrāste devarājaḥ śatakratuḥ.
53.
iti uktaḥ saḥ tadā dūtaḥ pāṇḍuputreṇa dhīmatā
jagāma tatra yatra āste devarājaḥ śatakratuḥ
jagāma tatra yatra āste devarājaḥ śatakratuḥ
53.
iti dhīmatā pāṇḍuputreṇa uktaḥ saḥ dūtaḥ tadā
tatra jagāma yatra devarājaḥ śatakratuḥ āste
tatra jagāma yatra devarājaḥ śatakratuḥ āste
53.
Thus addressed by the intelligent son of Pāṇḍu, the messenger then went to where the king of the gods, Śatakratu, was dwelling.
निवेदयामास च तद्धर्मराजचिकीर्षितम् ।
यथोक्तं धर्मपुत्रेण सर्वमेव जनाधिप ॥५४॥
यथोक्तं धर्मपुत्रेण सर्वमेव जनाधिप ॥५४॥
54. nivedayāmāsa ca taddharmarājacikīrṣitam ,
yathoktaṁ dharmaputreṇa sarvameva janādhipa.
yathoktaṁ dharmaputreṇa sarvameva janādhipa.
54.
nivedayāmāsa ca tat dharmarājacikīrṣitam
yathā uktam dharmaputreṇa sarvam eva janādhipa
yathā uktam dharmaputreṇa sarvam eva janādhipa
54.
ca janādhipa dharmaputreṇa yathā uktam tat
sarvam eva dharmarājacikīrṣitam nivedayāmāsa
sarvam eva dharmarājacikīrṣitam nivedayāmāsa
54.
And he reported Dharmarāja's intention, everything as stated by the son of dharma (Yudhiṣṭhira), O ruler of men.
Links to all chapters:
ādi parva
Chapter 1
Chapter 2
Chapter 3
Chapter 4
Chapter 5
Chapter 6
Chapter 7
Chapter 8
Chapter 9
Chapter 10
Chapter 11
Chapter 12
Chapter 13
Chapter 14
Chapter 15
Chapter 16
Chapter 17
Chapter 18
Chapter 19
Chapter 20
Chapter 21
Chapter 22
Chapter 23
Chapter 24
Chapter 25
Chapter 26
Chapter 27
Chapter 28
Chapter 29
Chapter 30
Chapter 31
Chapter 32
Chapter 33
Chapter 34
Chapter 35
Chapter 36
Chapter 37
Chapter 38
Chapter 39
Chapter 40
Chapter 41
Chapter 42
Chapter 43
Chapter 44
Chapter 45
Chapter 46
Chapter 47
Chapter 48
Chapter 49
Chapter 50
Chapter 51
Chapter 52
Chapter 53
Chapter 54
Chapter 55
Chapter 56
Chapter 57
Chapter 58
Chapter 59
Chapter 60
Chapter 61
Chapter 62
Chapter 63
Chapter 64
Chapter 65
Chapter 66
Chapter 67
Chapter 68
Chapter 69
Chapter 70
Chapter 71
Chapter 72
Chapter 73
Chapter 74
Chapter 75
Chapter 76
Chapter 77
Chapter 78
Chapter 79
Chapter 80
Chapter 81
Chapter 82
Chapter 83
Chapter 84
Chapter 85
Chapter 86
Chapter 87
Chapter 88
Chapter 89
Chapter 90
Chapter 91
Chapter 92
Chapter 93
Chapter 94
Chapter 95
Chapter 96
Chapter 97
Chapter 98
Chapter 99
Chapter 100
Chapter 101
Chapter 102
Chapter 103
Chapter 104
Chapter 105
Chapter 106
Chapter 107
Chapter 108
Chapter 109
Chapter 110
Chapter 111
Chapter 112
Chapter 113
Chapter 114
Chapter 115
Chapter 116
Chapter 117
Chapter 118
Chapter 119
Chapter 120
Chapter 121
Chapter 122
Chapter 123
Chapter 124
Chapter 125
Chapter 126
Chapter 127
Chapter 128
Chapter 129
Chapter 130
Chapter 131
Chapter 132
Chapter 133
Chapter 134
Chapter 135
Chapter 136
Chapter 137
Chapter 138
Chapter 139
Chapter 140
Chapter 141
Chapter 142
Chapter 143
Chapter 144
Chapter 145
Chapter 146
Chapter 147
Chapter 148
Chapter 149
Chapter 150
Chapter 151
Chapter 152
Chapter 153
Chapter 154
Chapter 155
Chapter 156
Chapter 157
Chapter 158
Chapter 159
Chapter 160
Chapter 161
Chapter 162
Chapter 163
Chapter 164
Chapter 165
Chapter 166
Chapter 167
Chapter 168
Chapter 169
Chapter 170
Chapter 171
Chapter 172
Chapter 173
Chapter 174
Chapter 175
Chapter 176
Chapter 177
Chapter 178
Chapter 179
Chapter 180
Chapter 181
Chapter 182
Chapter 183
Chapter 184
Chapter 185
Chapter 186
Chapter 187
Chapter 188
Chapter 189
Chapter 190
Chapter 191
Chapter 192
Chapter 193
Chapter 194
Chapter 195
Chapter 196
Chapter 197
Chapter 198
Chapter 199
Chapter 200
Chapter 201
Chapter 202
Chapter 203
Chapter 204
Chapter 205
Chapter 206
Chapter 207
Chapter 208
Chapter 209
Chapter 210
Chapter 211
Chapter 212
Chapter 213
Chapter 214
Chapter 215
Chapter 216
Chapter 217
Chapter 218
Chapter 219
Chapter 220
Chapter 221
Chapter 222
Chapter 223
Chapter 224
Chapter 225
sabhā parva
Chapter 1
Chapter 2
Chapter 3
Chapter 4
Chapter 5
Chapter 6
Chapter 7
Chapter 8
Chapter 9
Chapter 10
Chapter 11
Chapter 12
Chapter 13
Chapter 14
Chapter 15
Chapter 16
Chapter 17
Chapter 18
Chapter 19
Chapter 20
Chapter 21
Chapter 22
Chapter 23
Chapter 24
Chapter 25
Chapter 26
Chapter 27
Chapter 28
Chapter 29
Chapter 30
Chapter 31
Chapter 32
Chapter 33
Chapter 34
Chapter 35
Chapter 36
Chapter 37
Chapter 38
Chapter 39
Chapter 40
Chapter 41
Chapter 42
Chapter 43
Chapter 44
Chapter 45
Chapter 46
Chapter 47
Chapter 48
Chapter 49
Chapter 50
Chapter 51
Chapter 52
Chapter 53
Chapter 54
Chapter 55
Chapter 56
Chapter 57
Chapter 58
Chapter 59
Chapter 60
Chapter 61
Chapter 62
Chapter 63
Chapter 64
Chapter 65
Chapter 66
Chapter 67
Chapter 68
Chapter 69
Chapter 70
Chapter 71
Chapter 72
vana parva
Chapter 1
Chapter 2
Chapter 3
Chapter 4
Chapter 5
Chapter 6
Chapter 7
Chapter 8
Chapter 9
Chapter 10
Chapter 11
Chapter 12
Chapter 13
Chapter 14
Chapter 15
Chapter 16
Chapter 17
Chapter 18
Chapter 19
Chapter 20
Chapter 21
Chapter 22
Chapter 23
Chapter 24
Chapter 25
Chapter 26
Chapter 27
Chapter 28
Chapter 29
Chapter 30
Chapter 31
Chapter 32
Chapter 33
Chapter 34
Chapter 35
Chapter 36
Chapter 37
Chapter 38
Chapter 39
Chapter 40
Chapter 41
Chapter 42
Chapter 43
Chapter 44
Chapter 45
Chapter 46
Chapter 47
Chapter 48
Chapter 49
Chapter 50
Chapter 51
Chapter 52
Chapter 53
Chapter 54
Chapter 55
Chapter 56
Chapter 57
Chapter 58
Chapter 59
Chapter 60
Chapter 61
Chapter 62
Chapter 63
Chapter 64
Chapter 65
Chapter 66
Chapter 67
Chapter 68
Chapter 69
Chapter 70
Chapter 71
Chapter 72
Chapter 73
Chapter 74
Chapter 75
Chapter 76
Chapter 77
Chapter 78
Chapter 79
Chapter 80
Chapter 81
Chapter 82
Chapter 83
Chapter 84
Chapter 85
Chapter 86
Chapter 87
Chapter 88
Chapter 89
Chapter 90
Chapter 91
Chapter 92
Chapter 93
Chapter 94
Chapter 95
Chapter 96
Chapter 97
Chapter 98
Chapter 99
Chapter 100
Chapter 101
Chapter 102
Chapter 103
Chapter 104
Chapter 105
Chapter 106
Chapter 107
Chapter 108
Chapter 109
Chapter 110
Chapter 111
Chapter 112
Chapter 113
Chapter 114
Chapter 115
Chapter 116
Chapter 117
Chapter 118
Chapter 119
Chapter 120
Chapter 121
Chapter 122
Chapter 123
Chapter 124
Chapter 125
Chapter 126
Chapter 127
Chapter 128
Chapter 129
Chapter 130
Chapter 131
Chapter 132
Chapter 133
Chapter 134
Chapter 135
Chapter 136
Chapter 137
Chapter 138
Chapter 139
Chapter 140
Chapter 141
Chapter 142
Chapter 143
Chapter 144
Chapter 145
Chapter 146
Chapter 147
Chapter 148
Chapter 149
Chapter 150
Chapter 151
Chapter 152
Chapter 153
Chapter 154
Chapter 155
Chapter 156
Chapter 157
Chapter 158
Chapter 159
Chapter 160
Chapter 161
Chapter 162
Chapter 163
Chapter 164
Chapter 165
Chapter 166
Chapter 167
Chapter 168
Chapter 169
Chapter 170
Chapter 171
Chapter 172
Chapter 173
Chapter 174
Chapter 175
Chapter 176
Chapter 177
Chapter 178
Chapter 179
Chapter 180
Chapter 181
Chapter 182
Chapter 183
Chapter 184
Chapter 185
Chapter 186
Chapter 187
Chapter 188
Chapter 189
Chapter 190
Chapter 191
Chapter 192
Chapter 193
Chapter 194
Chapter 195
Chapter 196
Chapter 197
Chapter 198
Chapter 199
Chapter 200
Chapter 201
Chapter 202
Chapter 203
Chapter 204
Chapter 205
Chapter 206
Chapter 207
Chapter 208
Chapter 209
Chapter 210
Chapter 211
Chapter 212
Chapter 213
Chapter 214
Chapter 215
Chapter 216
Chapter 217
Chapter 218
Chapter 219
Chapter 220
Chapter 221
Chapter 222
Chapter 223
Chapter 224
Chapter 225
Chapter 226
Chapter 227
Chapter 228
Chapter 229
Chapter 230
Chapter 231
Chapter 232
Chapter 233
Chapter 234
Chapter 235
Chapter 236
Chapter 237
Chapter 238
Chapter 239
Chapter 240
Chapter 241
Chapter 242
Chapter 243
Chapter 244
Chapter 245
Chapter 246
Chapter 247
Chapter 248
Chapter 249
Chapter 250
Chapter 251
Chapter 252
Chapter 253
Chapter 254
Chapter 255
Chapter 256
Chapter 257
Chapter 258
Chapter 259
Chapter 260
Chapter 261
Chapter 262
Chapter 263
Chapter 264
Chapter 265
Chapter 266
Chapter 267
Chapter 268
Chapter 269
Chapter 270
Chapter 271
Chapter 272
Chapter 273
Chapter 274
Chapter 275
Chapter 276
Chapter 277
Chapter 278
Chapter 279
Chapter 280
Chapter 281
Chapter 282
Chapter 283
Chapter 284
Chapter 285
Chapter 286
Chapter 287
Chapter 288
Chapter 289
Chapter 290
Chapter 291
Chapter 292
Chapter 293
Chapter 294
Chapter 295
Chapter 296
Chapter 297
Chapter 298
Chapter 299
virāṭa parva
Chapter 1
Chapter 2
Chapter 3
Chapter 4
Chapter 5
Chapter 6
Chapter 7
Chapter 8
Chapter 9
Chapter 10
Chapter 11
Chapter 12
Chapter 13
Chapter 14
Chapter 15
Chapter 16
Chapter 17
Chapter 18
Chapter 19
Chapter 20
Chapter 21
Chapter 22
Chapter 23
Chapter 24
Chapter 25
Chapter 26
Chapter 27
Chapter 28
Chapter 29
Chapter 30
Chapter 31
Chapter 32
Chapter 33
Chapter 34
Chapter 35
Chapter 36
Chapter 37
Chapter 38
Chapter 39
Chapter 40
Chapter 41
Chapter 42
Chapter 43
Chapter 44
Chapter 45
Chapter 46
Chapter 47
Chapter 48
Chapter 49
Chapter 50
Chapter 51
Chapter 52
Chapter 53
Chapter 54
Chapter 55
Chapter 56
Chapter 57
Chapter 58
Chapter 59
Chapter 60
Chapter 61
Chapter 62
Chapter 63
Chapter 64
Chapter 65
Chapter 66
Chapter 67
udyoga parva
Chapter 1
Chapter 2
Chapter 3
Chapter 4
Chapter 5
Chapter 6
Chapter 7
Chapter 8
Chapter 9
Chapter 10
Chapter 11
Chapter 12
Chapter 13
Chapter 14
Chapter 15
Chapter 16
Chapter 17
Chapter 18
Chapter 19
Chapter 20
Chapter 21
Chapter 22
Chapter 23
Chapter 24
Chapter 25
Chapter 26
Chapter 27
Chapter 28
Chapter 29
Chapter 30
Chapter 31
Chapter 32
Chapter 33
Chapter 34
Chapter 35
Chapter 36
Chapter 37
Chapter 38
Chapter 39
Chapter 40
Chapter 41
Chapter 42
Chapter 43
Chapter 44
Chapter 45
Chapter 46
Chapter 47
Chapter 48
Chapter 49
Chapter 50
Chapter 51
Chapter 52
Chapter 53
Chapter 54
Chapter 55
Chapter 56
Chapter 57
Chapter 58
Chapter 59
Chapter 60
Chapter 61
Chapter 62
Chapter 63
Chapter 64
Chapter 65
Chapter 66
Chapter 67
Chapter 68
Chapter 69
Chapter 70
Chapter 71
Chapter 72
Chapter 73
Chapter 74
Chapter 75
Chapter 76
Chapter 77
Chapter 78
Chapter 79
Chapter 80
Chapter 81
Chapter 82
Chapter 83
Chapter 84
Chapter 85
Chapter 86
Chapter 87
Chapter 88
Chapter 89
Chapter 90
Chapter 91
Chapter 92
Chapter 93
Chapter 94
Chapter 95
Chapter 96
Chapter 97
Chapter 98
Chapter 99
Chapter 100
Chapter 101
Chapter 102
Chapter 103
Chapter 104
Chapter 105
Chapter 106
Chapter 107
Chapter 108
Chapter 109
Chapter 110
Chapter 111
Chapter 112
Chapter 113
Chapter 114
Chapter 115
Chapter 116
Chapter 117
Chapter 118
Chapter 119
Chapter 120
Chapter 121
Chapter 122
Chapter 123
Chapter 124
Chapter 125
Chapter 126
Chapter 127
Chapter 128
Chapter 129
Chapter 130
Chapter 131
Chapter 132
Chapter 133
Chapter 134
Chapter 135
Chapter 136
Chapter 137
Chapter 138
Chapter 139
Chapter 140
Chapter 141
Chapter 142
Chapter 143
Chapter 144
Chapter 145
Chapter 146
Chapter 147
Chapter 148
Chapter 149
Chapter 150
Chapter 151
Chapter 152
Chapter 153
Chapter 154
Chapter 155
Chapter 156
Chapter 157
Chapter 158
Chapter 159
Chapter 160
Chapter 161
Chapter 162
Chapter 163
Chapter 164
Chapter 165
Chapter 166
Chapter 167
Chapter 168
Chapter 169
Chapter 170
Chapter 171
Chapter 172
Chapter 173
Chapter 174
Chapter 175
Chapter 176
Chapter 177
Chapter 178
Chapter 179
Chapter 180
Chapter 181
Chapter 182
Chapter 183
Chapter 184
Chapter 185
Chapter 186
Chapter 187
Chapter 188
Chapter 189
Chapter 190
Chapter 191
Chapter 192
Chapter 193
Chapter 194
Chapter 195
Chapter 196
Chapter 197
bhīṣma parva
Chapter 1
Chapter 2
Chapter 3
Chapter 4
Chapter 5
Chapter 6
Chapter 7
Chapter 8
Chapter 9
Chapter 10
Chapter 11
Chapter 12
Chapter 13
Chapter 14
Chapter 15
Chapter 16
Chapter 17
Chapter 18
Chapter 19
Chapter 20
Chapter 21
Chapter 22
Chapter 23
Chapter 24
Chapter 25
Chapter 26
Chapter 27
Chapter 28
Chapter 29
Chapter 30
Chapter 31
Chapter 32
Chapter 33
Chapter 34
Chapter 35
Chapter 36
Chapter 37
Chapter 38
Chapter 39
Chapter 40
Chapter 41
Chapter 42
Chapter 43
Chapter 44
Chapter 45
Chapter 46
Chapter 47
Chapter 48
Chapter 49
Chapter 50
Chapter 51
Chapter 52
Chapter 53
Chapter 54
Chapter 55
Chapter 56
Chapter 57
Chapter 58
Chapter 59
Chapter 60
Chapter 61
Chapter 62
Chapter 63
Chapter 64
Chapter 65
Chapter 66
Chapter 67
Chapter 68
Chapter 69
Chapter 70
Chapter 71
Chapter 72
Chapter 73
Chapter 74
Chapter 75
Chapter 76
Chapter 77
Chapter 78
Chapter 79
Chapter 80
Chapter 81
Chapter 82
Chapter 83
Chapter 84
Chapter 85
Chapter 86
Chapter 87
Chapter 88
Chapter 89
Chapter 90
Chapter 91
Chapter 92
Chapter 93
Chapter 94
Chapter 95
Chapter 96
Chapter 97
Chapter 98
Chapter 99
Chapter 100
Chapter 101
Chapter 102
Chapter 103
Chapter 104
Chapter 105
Chapter 106
Chapter 107
Chapter 108
Chapter 109
Chapter 110
Chapter 111
Chapter 112
Chapter 113
Chapter 114
Chapter 115
Chapter 116
Chapter 117
droṇa parva
Chapter 1
Chapter 2
Chapter 3
Chapter 4
Chapter 5
Chapter 6
Chapter 7
Chapter 8
Chapter 9
Chapter 10
Chapter 11
Chapter 12
Chapter 13
Chapter 14
Chapter 15
Chapter 16
Chapter 17
Chapter 18
Chapter 19
Chapter 20
Chapter 21
Chapter 22
Chapter 23
Chapter 24
Chapter 25
Chapter 26
Chapter 27
Chapter 28
Chapter 29
Chapter 30
Chapter 31
Chapter 32
Chapter 33
Chapter 34
Chapter 35
Chapter 36
Chapter 37
Chapter 38
Chapter 39
Chapter 40
Chapter 41
Chapter 42
Chapter 43
Chapter 44
Chapter 45
Chapter 46
Chapter 47
Chapter 48
Chapter 49
Chapter 50
Chapter 51
Chapter 52
Chapter 53
Chapter 54
Chapter 55
Chapter 56
Chapter 57
Chapter 58
Chapter 59
Chapter 60
Chapter 61
Chapter 62
Chapter 63
Chapter 64
Chapter 65
Chapter 66
Chapter 67
Chapter 68
Chapter 69
Chapter 70
Chapter 71
Chapter 72
Chapter 73
Chapter 74
Chapter 75
Chapter 76
Chapter 77
Chapter 78
Chapter 79
Chapter 80
Chapter 81
Chapter 82
Chapter 83
Chapter 84
Chapter 85
Chapter 86
Chapter 87
Chapter 88
Chapter 89
Chapter 90
Chapter 91
Chapter 92
Chapter 93
Chapter 94
Chapter 95
Chapter 96
Chapter 97
Chapter 98
Chapter 99
Chapter 100
Chapter 101
Chapter 102
Chapter 103
Chapter 104
Chapter 105
Chapter 106
Chapter 107
Chapter 108
Chapter 109
Chapter 110
Chapter 111
Chapter 112
Chapter 113
Chapter 114
Chapter 115
Chapter 116
Chapter 117
Chapter 118
Chapter 119
Chapter 120
Chapter 121
Chapter 122
Chapter 123
Chapter 124
Chapter 125
Chapter 126
Chapter 127
Chapter 128
Chapter 129
Chapter 130
Chapter 131
Chapter 132
Chapter 133
Chapter 134
Chapter 135
Chapter 136
Chapter 137
Chapter 138
Chapter 139
Chapter 140
Chapter 141
Chapter 142
Chapter 143
Chapter 144
Chapter 145
Chapter 146
Chapter 147
Chapter 148
Chapter 149
Chapter 150
Chapter 151
Chapter 152
Chapter 153
Chapter 154
Chapter 155
Chapter 156
Chapter 157
Chapter 158
Chapter 159
Chapter 160
Chapter 161
Chapter 162
Chapter 163
Chapter 164
Chapter 165
Chapter 166
Chapter 167
Chapter 168
Chapter 169
Chapter 170
Chapter 171
Chapter 172
Chapter 173
karṇa parva
Chapter 1
Chapter 2
Chapter 3
Chapter 4
Chapter 5
Chapter 6
Chapter 7
Chapter 8
Chapter 9
Chapter 10
Chapter 11
Chapter 12
Chapter 13
Chapter 14
Chapter 15
Chapter 16
Chapter 17
Chapter 18
Chapter 19
Chapter 20
Chapter 21
Chapter 22
Chapter 23
Chapter 24
Chapter 25
Chapter 26
Chapter 27
Chapter 28
Chapter 29
Chapter 30
Chapter 31
Chapter 32
Chapter 33
Chapter 34
Chapter 35
Chapter 36
Chapter 37
Chapter 38
Chapter 39
Chapter 40
Chapter 41
Chapter 42
Chapter 43
Chapter 44
Chapter 45
Chapter 46
Chapter 47
Chapter 48
Chapter 49
Chapter 50
Chapter 51
Chapter 52
Chapter 53
Chapter 54
Chapter 55
Chapter 56
Chapter 57
Chapter 58
Chapter 59
Chapter 60
Chapter 61
Chapter 62
Chapter 63
Chapter 64
Chapter 65
Chapter 66
Chapter 67
Chapter 68
Chapter 69
śalya parva
Chapter 1
Chapter 2
Chapter 3
Chapter 4
Chapter 5
Chapter 6
Chapter 7
Chapter 8
Chapter 9
Chapter 10
Chapter 11
Chapter 12
Chapter 13
Chapter 14
Chapter 15
Chapter 16
Chapter 17
Chapter 18
Chapter 19
Chapter 20
Chapter 21
Chapter 22
Chapter 23
Chapter 24
Chapter 25
Chapter 26
Chapter 27
Chapter 28
Chapter 29
Chapter 30
Chapter 31
Chapter 32
Chapter 33
Chapter 34
Chapter 35
Chapter 36
Chapter 37
Chapter 38
Chapter 39
Chapter 40
Chapter 41
Chapter 42
Chapter 43
Chapter 44
Chapter 45
Chapter 46
Chapter 47
Chapter 48
Chapter 49
Chapter 50
Chapter 51
Chapter 52
Chapter 53
Chapter 54
Chapter 55
Chapter 56
Chapter 57
Chapter 58
Chapter 59
Chapter 60
Chapter 61
Chapter 62
Chapter 63
Chapter 64
sauptika parva
strī parva
śānti parva
Chapter 1
Chapter 2
Chapter 3
Chapter 4
Chapter 5
Chapter 6
Chapter 7
Chapter 8
Chapter 9
Chapter 10
Chapter 11
Chapter 12
Chapter 13
Chapter 14
Chapter 15
Chapter 16
Chapter 17
Chapter 18
Chapter 19
Chapter 20
Chapter 21
Chapter 22
Chapter 23
Chapter 24
Chapter 25
Chapter 26
Chapter 27
Chapter 28
Chapter 29
Chapter 30
Chapter 31
Chapter 32
Chapter 33
Chapter 34
Chapter 35
Chapter 36
Chapter 37
Chapter 38
Chapter 39
Chapter 40
Chapter 41
Chapter 42
Chapter 43
Chapter 44
Chapter 45
Chapter 46
Chapter 47
Chapter 48
Chapter 49
Chapter 50
Chapter 51
Chapter 52
Chapter 53
Chapter 54
Chapter 55
Chapter 56
Chapter 57
Chapter 58
Chapter 59
Chapter 60
Chapter 61
Chapter 62
Chapter 63
Chapter 64
Chapter 65
Chapter 66
Chapter 67
Chapter 68
Chapter 69
Chapter 70
Chapter 71
Chapter 72
Chapter 73
Chapter 74
Chapter 75
Chapter 76
Chapter 77
Chapter 78
Chapter 79
Chapter 80
Chapter 81
Chapter 82
Chapter 83
Chapter 84
Chapter 85
Chapter 86
Chapter 87
Chapter 88
Chapter 89
Chapter 90
Chapter 91
Chapter 92
Chapter 93
Chapter 94
Chapter 95
Chapter 96
Chapter 97
Chapter 98
Chapter 99
Chapter 100
Chapter 101
Chapter 102
Chapter 103
Chapter 104
Chapter 105
Chapter 106
Chapter 107
Chapter 108
Chapter 109
Chapter 110
Chapter 111
Chapter 112
Chapter 113
Chapter 114
Chapter 115
Chapter 116
Chapter 117
Chapter 118
Chapter 119
Chapter 120
Chapter 121
Chapter 122
Chapter 123
Chapter 124
Chapter 125
Chapter 126
Chapter 127
Chapter 128
Chapter 129
Chapter 130
Chapter 131
Chapter 132
Chapter 133
Chapter 134
Chapter 135
Chapter 136
Chapter 137
Chapter 138
Chapter 139
Chapter 140
Chapter 141
Chapter 142
Chapter 143
Chapter 144
Chapter 145
Chapter 146
Chapter 147
Chapter 148
Chapter 149
Chapter 150
Chapter 151
Chapter 152
Chapter 153
Chapter 154
Chapter 155
Chapter 156
Chapter 157
Chapter 158
Chapter 159
Chapter 160
Chapter 161
Chapter 162
Chapter 163
Chapter 164
Chapter 165
Chapter 166
Chapter 167
Chapter 168
Chapter 169
Chapter 170
Chapter 171
Chapter 172
Chapter 173
Chapter 174
Chapter 175
Chapter 176
Chapter 177
Chapter 178
Chapter 179
Chapter 180
Chapter 181
Chapter 182
Chapter 183
Chapter 184
Chapter 185
Chapter 186
Chapter 187
Chapter 188
Chapter 189
Chapter 190
Chapter 191
Chapter 192
Chapter 193
Chapter 194
Chapter 195
Chapter 196
Chapter 197
Chapter 198
Chapter 199
Chapter 200
Chapter 201
Chapter 202
Chapter 203
Chapter 204
Chapter 205
Chapter 206
Chapter 207
Chapter 208
Chapter 209
Chapter 210
Chapter 211
Chapter 212
Chapter 213
Chapter 214
Chapter 215
Chapter 216
Chapter 217
Chapter 218
Chapter 219
Chapter 220
Chapter 221
Chapter 222
Chapter 223
Chapter 224
Chapter 225
Chapter 226
Chapter 227
Chapter 228
Chapter 229
Chapter 230
Chapter 231
Chapter 232
Chapter 233
Chapter 234
Chapter 235
Chapter 236
Chapter 237
Chapter 238
Chapter 239
Chapter 240
Chapter 241
Chapter 242
Chapter 243
Chapter 244
Chapter 245
Chapter 246
Chapter 247
Chapter 248
Chapter 249
Chapter 250
Chapter 251
Chapter 252
Chapter 253
Chapter 254
Chapter 255
Chapter 256
Chapter 257
Chapter 258
Chapter 259
Chapter 260
Chapter 261
Chapter 262
Chapter 263
Chapter 264
Chapter 265
Chapter 266
Chapter 267
Chapter 268
Chapter 269
Chapter 270
Chapter 271
Chapter 272
Chapter 273
Chapter 274
Chapter 275
Chapter 276
Chapter 277
Chapter 278
Chapter 279
Chapter 280
Chapter 281
Chapter 282
Chapter 283
Chapter 284
Chapter 285
Chapter 286
Chapter 287
Chapter 288
Chapter 289
Chapter 290
Chapter 291
Chapter 292
Chapter 293
Chapter 294
Chapter 295
Chapter 296
Chapter 297
Chapter 298
Chapter 299
Chapter 300
Chapter 301
Chapter 302
Chapter 303
Chapter 304
Chapter 305
Chapter 306
Chapter 307
Chapter 308
Chapter 309
Chapter 310
Chapter 311
Chapter 312
Chapter 313
Chapter 314
Chapter 315
Chapter 316
Chapter 317
Chapter 318
Chapter 319
Chapter 320
Chapter 321
Chapter 322
Chapter 323
Chapter 324
Chapter 325
Chapter 326
Chapter 327
Chapter 328
Chapter 329
Chapter 330
Chapter 331
Chapter 332
Chapter 333
Chapter 334
Chapter 335
Chapter 336
Chapter 337
Chapter 338
Chapter 339
Chapter 340
Chapter 341
Chapter 342
Chapter 343
Chapter 344
Chapter 345
Chapter 346
Chapter 347
Chapter 348
Chapter 349
Chapter 350
Chapter 351
Chapter 352
Chapter 353
anuśāsana parva
Chapter 1
Chapter 2
Chapter 3
Chapter 4
Chapter 5
Chapter 6
Chapter 7
Chapter 8
Chapter 9
Chapter 10
Chapter 11
Chapter 12
Chapter 13
Chapter 14
Chapter 15
Chapter 16
Chapter 17
Chapter 18
Chapter 19
Chapter 20
Chapter 21
Chapter 22
Chapter 23
Chapter 24
Chapter 25
Chapter 26
Chapter 27
Chapter 28
Chapter 29
Chapter 30
Chapter 31
Chapter 32
Chapter 33
Chapter 34
Chapter 35
Chapter 36
Chapter 37
Chapter 38
Chapter 39
Chapter 40
Chapter 41
Chapter 42
Chapter 43
Chapter 44
Chapter 45
Chapter 46
Chapter 47
Chapter 48
Chapter 49
Chapter 50
Chapter 51
Chapter 52
Chapter 53
Chapter 54
Chapter 55
Chapter 56
Chapter 57
Chapter 58
Chapter 59
Chapter 60
Chapter 61
Chapter 62
Chapter 63
Chapter 64
Chapter 65
Chapter 66
Chapter 67
Chapter 68
Chapter 69
Chapter 70
Chapter 71
Chapter 72
Chapter 73
Chapter 74
Chapter 75
Chapter 76
Chapter 77
Chapter 78
Chapter 79
Chapter 80
Chapter 81
Chapter 82
Chapter 83
Chapter 84
Chapter 85
Chapter 86
Chapter 87
Chapter 88
Chapter 89
Chapter 90
Chapter 91
Chapter 92
Chapter 93
Chapter 94
Chapter 95
Chapter 96
Chapter 97
Chapter 98
Chapter 99
Chapter 100
Chapter 101
Chapter 102
Chapter 103
Chapter 104
Chapter 105
Chapter 106
Chapter 107
Chapter 108
Chapter 109
Chapter 110
Chapter 111
Chapter 112
Chapter 113
Chapter 114
Chapter 115
Chapter 116
Chapter 117
Chapter 118
Chapter 119
Chapter 120
Chapter 121
Chapter 122
Chapter 123
Chapter 124
Chapter 125
Chapter 126
Chapter 127
Chapter 128
Chapter 129
Chapter 130
Chapter 131
Chapter 132
Chapter 133
Chapter 134
Chapter 135
Chapter 136
Chapter 137
Chapter 138
Chapter 139
Chapter 140
Chapter 141
Chapter 142
Chapter 143
Chapter 144
Chapter 145
Chapter 146
Chapter 147
Chapter 148
Chapter 149
Chapter 150
Chapter 151
Chapter 152
Chapter 153
Chapter 154
aśvamedhika parva
Chapter 1
Chapter 2
Chapter 3
Chapter 4
Chapter 5
Chapter 6
Chapter 7
Chapter 8
Chapter 9
Chapter 10
Chapter 11
Chapter 12
Chapter 13
Chapter 14
Chapter 15
Chapter 16
Chapter 17
Chapter 18
Chapter 19
Chapter 20
Chapter 21
Chapter 22
Chapter 23
Chapter 24
Chapter 25
Chapter 26
Chapter 27
Chapter 28
Chapter 29
Chapter 30
Chapter 31
Chapter 32
Chapter 33
Chapter 34
Chapter 35
Chapter 36
Chapter 37
Chapter 38
Chapter 39
Chapter 40
Chapter 41
Chapter 42
Chapter 43
Chapter 44
Chapter 45
Chapter 46
Chapter 47
Chapter 48
Chapter 49
Chapter 50
Chapter 51
Chapter 52
Chapter 53
Chapter 54
Chapter 55
Chapter 56
Chapter 57
Chapter 58
Chapter 59
Chapter 60
Chapter 61
Chapter 62
Chapter 63
Chapter 64
Chapter 65
Chapter 66
Chapter 67
Chapter 68
Chapter 69
Chapter 70
Chapter 71
Chapter 72
Chapter 73
Chapter 74
Chapter 75
Chapter 76
Chapter 77
Chapter 78
Chapter 79
Chapter 80
Chapter 81
Chapter 82
Chapter 83
Chapter 84
Chapter 85
Chapter 86
Chapter 87
Chapter 88
Chapter 89
Chapter 90
Chapter 91
Chapter 92
Chapter 93
Chapter 94
Chapter 95
Chapter 96
āśramavāsika parva
Chapter 1
Chapter 2
Chapter 3
Chapter 4
Chapter 5
Chapter 6
Chapter 7
Chapter 8
Chapter 9
Chapter 10
Chapter 11
Chapter 12
Chapter 13
Chapter 14
Chapter 15
Chapter 16
Chapter 17
Chapter 18
Chapter 19
Chapter 20
Chapter 21
Chapter 22
Chapter 23
Chapter 24
Chapter 25
Chapter 26
Chapter 27
Chapter 28
Chapter 29
Chapter 30
Chapter 31
Chapter 32
Chapter 33
Chapter 34
Chapter 35
Chapter 36
Chapter 37
Chapter 38
Chapter 39
Chapter 40
Chapter 41
Chapter 42
Chapter 43
Chapter 44
Chapter 45
Chapter 46
Chapter 47