Skip to content
אתר זה לא תומך בגרסאות ישנות של אינטרנט אקספלורר
מומלץ להשתמש בדפדפן גוגל כרום או פיירפוקס מוזילה
(או באינטרנט אקספלורר / edge עדכני)
Enjoy Learning Sanskrit tips, tools, resources and more...

महाभारतः       mahābhārataḥ - book-15, chapter-45

Use the following checkboxes to set the display options for this chapter (You can also control the display of each verse separately):
what would you like to see in each verse:
वैशंपायन उवाच ।
द्विवर्षोपनिवृत्तेषु पाण्डवेषु यदृच्छया ।
देवर्षिर्नारदो राजन्नाजगाम युधिष्ठिरम् ॥१॥
1. vaiśaṁpāyana uvāca ,
dvivarṣopanivṛtteṣu pāṇḍaveṣu yadṛcchayā ,
devarṣirnārado rājannājagāma yudhiṣṭhiram.
तमभ्यर्च्य महाबाहुः कुरुराजो युधिष्ठिरः ।
आसीनं परिविश्वस्तं प्रोवाच वदतां वरः ॥२॥
2. tamabhyarcya mahābāhuḥ kururājo yudhiṣṭhiraḥ ,
āsīnaṁ pariviśvastaṁ provāca vadatāṁ varaḥ.
चिरस्य खलु पश्यामि भगवन्तमुपस्थितम् ।
कच्चित्ते कुशलं विप्र शुभं वा प्रत्युपस्थितम् ॥३॥
3. cirasya khalu paśyāmi bhagavantamupasthitam ,
kaccitte kuśalaṁ vipra śubhaṁ vā pratyupasthitam.
के देशाः परिदृष्टास्ते किं च कार्यं करोमि ते ।
तद्ब्रूहि द्विजमुख्य त्वमस्माकं च प्रियोऽतिथिः ॥४॥
4. ke deśāḥ paridṛṣṭāste kiṁ ca kāryaṁ karomi te ,
tadbrūhi dvijamukhya tvamasmākaṁ ca priyo'tithiḥ.
नारद उवाच ।
चिरदृष्टोऽसि मे राजन्नागतोऽस्मि तपोवनात् ।
परिदृष्टानि तीर्थानि गङ्गा चैव मया नृप ॥५॥
5. nārada uvāca ,
ciradṛṣṭo'si me rājannāgato'smi tapovanāt ,
paridṛṣṭāni tīrthāni gaṅgā caiva mayā nṛpa.
युधिष्ठिर उवाच ।
वदन्ति पुरुषा मेऽद्य गङ्गातीरनिवासिनः ।
धृतराष्ट्रं महात्मानमास्थितं परमं तपः ॥६॥
6. yudhiṣṭhira uvāca ,
vadanti puruṣā me'dya gaṅgātīranivāsinaḥ ,
dhṛtarāṣṭraṁ mahātmānamāsthitaṁ paramaṁ tapaḥ.
अपि दृष्टस्त्वया तत्र कुशली स कुरूद्वहः ।
गान्धारी च पृथा चैव सूतपुत्रश्च संजयः ॥७॥
7. api dṛṣṭastvayā tatra kuśalī sa kurūdvahaḥ ,
gāndhārī ca pṛthā caiva sūtaputraśca saṁjayaḥ.
कथं च वर्तते चाद्य पिता मम स पार्थिवः ।
श्रोतुमिच्छामि भगवन्यदि दृष्टस्त्वया नृपः ॥८॥
8. kathaṁ ca vartate cādya pitā mama sa pārthivaḥ ,
śrotumicchāmi bhagavanyadi dṛṣṭastvayā nṛpaḥ.
नारद उवाच ।
स्थिरीभूय महाराज शृणु सर्वं यथातथम् ।
यथा श्रुतं च दृष्टं च मया तस्मिंस्तपोवने ॥९॥
9. nārada uvāca ,
sthirībhūya mahārāja śṛṇu sarvaṁ yathātatham ,
yathā śrutaṁ ca dṛṣṭaṁ ca mayā tasmiṁstapovane.
वनवासनिवृत्तेषु भवत्सु कुरुनन्दन ।
कुरुक्षेत्रात्पिता तुभ्यं गङ्गाद्वारं ययौ नृप ॥१०॥
10. vanavāsanivṛtteṣu bhavatsu kurunandana ,
kurukṣetrātpitā tubhyaṁ gaṅgādvāraṁ yayau nṛpa.
गान्धार्या सहितो धीमान्वध्वा कुन्त्या समन्वितः ।
संजयेन च सूतेन साग्निहोत्रः सयाजकः ॥११॥
11. gāndhāryā sahito dhīmānvadhvā kuntyā samanvitaḥ ,
saṁjayena ca sūtena sāgnihotraḥ sayājakaḥ.
आतस्थे स तपस्तीव्रं पिता तव तपोधनः ।
वीटां मुखे समाधाय वायुभक्षोऽभवन्मुनिः ॥१२॥
12. ātasthe sa tapastīvraṁ pitā tava tapodhanaḥ ,
vīṭāṁ mukhe samādhāya vāyubhakṣo'bhavanmuniḥ.
वने स मुनिभिः सर्वैः पूज्यमानो महातपाः ।
त्वगस्थिमात्रशेषः स षण्मासानभवन्नृपः ॥१३॥
13. vane sa munibhiḥ sarvaiḥ pūjyamāno mahātapāḥ ,
tvagasthimātraśeṣaḥ sa ṣaṇmāsānabhavannṛpaḥ.
गान्धारी तु जलाहारा कुन्ती मासोपवासिनी ।
संजयः षष्ठभक्तेन वर्तयामास भारत ॥१४॥
14. gāndhārī tu jalāhārā kuntī māsopavāsinī ,
saṁjayaḥ ṣaṣṭhabhaktena vartayāmāsa bhārata.
अग्नींस्तु याजकास्तत्र जुहुवुर्विधिवत्प्रभो ।
दृश्यतोऽदृश्यतश्चैव वने तस्मिन्नृपस्य ह ॥१५॥
15. agnīṁstu yājakāstatra juhuvurvidhivatprabho ,
dṛśyato'dṛśyataścaiva vane tasminnṛpasya ha.
अनिकेतोऽथ राजा स बभूव वनगोचरः ।
ते चापि सहिते देव्यौ संजयश्च तमन्वयुः ॥१६॥
16. aniketo'tha rājā sa babhūva vanagocaraḥ ,
te cāpi sahite devyau saṁjayaśca tamanvayuḥ.
संजयो नृपतेर्नेता समेषु विषमेषु च ।
गान्धार्यास्तु पृथा राजंश्चक्षुरासीदनिन्दिता ॥१७॥
17. saṁjayo nṛpaternetā sameṣu viṣameṣu ca ,
gāndhāryāstu pṛthā rājaṁścakṣurāsīdaninditā.
ततः कदाचिद्गङ्गायाः कच्छे स नृपसत्तमः ।
गङ्गायामाप्लुतो धीमानाश्रमाभिमुखोऽभवत् ॥१८॥
18. tataḥ kadācidgaṅgāyāḥ kacche sa nṛpasattamaḥ ,
gaṅgāyāmāpluto dhīmānāśramābhimukho'bhavat.
अथ वायुः समुद्भूतो दावाग्निरभवन्महान् ।
ददाह तद्वनं सर्वं परिगृह्य समन्ततः ॥१९॥
19. atha vāyuḥ samudbhūto dāvāgnirabhavanmahān ,
dadāha tadvanaṁ sarvaṁ parigṛhya samantataḥ.
दह्यत्सु मृगयूथेषु द्विजिह्वेषु समन्ततः ।
वराहाणां च यूथेषु संश्रयत्सु जलाशयान् ॥२०॥
20. dahyatsu mṛgayūtheṣu dvijihveṣu samantataḥ ,
varāhāṇāṁ ca yūtheṣu saṁśrayatsu jalāśayān.
समाविद्धे वने तस्मिन्प्राप्ते व्यसन उत्तमे ।
निराहारतया राजा मन्दप्राणविचेष्टितः ।
असमर्थोऽपसरणे सुकृशौ मातरौ च ते ॥२१॥
21. samāviddhe vane tasminprāpte vyasana uttame ,
nirāhāratayā rājā mandaprāṇaviceṣṭitaḥ ,
asamartho'pasaraṇe sukṛśau mātarau ca te.
ततः स नृपतिर्दृष्ट्वा वह्निमायान्तमन्तिकात् ।
इदमाह ततः सूतं संजयं पृथिवीपते ॥२२॥
22. tataḥ sa nṛpatirdṛṣṭvā vahnimāyāntamantikāt ,
idamāha tataḥ sūtaṁ saṁjayaṁ pṛthivīpate.
गच्छ संजय यत्राग्निर्न त्वां दहति कर्हिचित् ।
वयमत्राग्निना युक्ता गमिष्यामः परां गतिम् ॥२३॥
23. gaccha saṁjaya yatrāgnirna tvāṁ dahati karhicit ,
vayamatrāgninā yuktā gamiṣyāmaḥ parāṁ gatim.
तमुवाच किलोद्विग्नः संजयो वदतां वरः ।
राजन्मृत्युरनिष्टोऽयं भविता ते वृथाग्निना ॥२४॥
24. tamuvāca kilodvignaḥ saṁjayo vadatāṁ varaḥ ,
rājanmṛtyuraniṣṭo'yaṁ bhavitā te vṛthāgninā.
न चोपायं प्रपश्यामि मोक्षणे जातवेदसः ।
यदत्रानन्तरं कार्यं तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥२५॥
25. na copāyaṁ prapaśyāmi mokṣaṇe jātavedasaḥ ,
yadatrānantaraṁ kāryaṁ tadbhavānvaktumarhati.
इत्युक्तः संजयेनेदं पुनराह स पार्थिवः ।
नैष मृत्युरनिष्टो नो निःसृतानां गृहात्स्वयम् ॥२६॥
26. ityuktaḥ saṁjayenedaṁ punarāha sa pārthivaḥ ,
naiṣa mṛtyuraniṣṭo no niḥsṛtānāṁ gṛhātsvayam.
जलमग्निस्तथा वायुरथ वापि विकर्शनम् ।
तापसानां प्रशस्यन्ते गच्छ संजय माचिरम् ॥२७॥
27. jalamagnistathā vāyuratha vāpi vikarśanam ,
tāpasānāṁ praśasyante gaccha saṁjaya māciram.
इत्युक्त्वा संजयं राजा समाधाय मनस्तदा ।
प्राङ्मुखः सह गान्धार्या कुन्त्या चोपाविशत्तदा ॥२८॥
28. ityuktvā saṁjayaṁ rājā samādhāya manastadā ,
prāṅmukhaḥ saha gāndhāryā kuntyā copāviśattadā.
संजयस्तं तथा दृष्ट्वा प्रदक्षिणमथाकरोत् ।
उवाच चैनं मेधावी युङ्क्ष्वात्मानमिति प्रभो ॥२९॥
29. saṁjayastaṁ tathā dṛṣṭvā pradakṣiṇamathākarot ,
uvāca cainaṁ medhāvī yuṅkṣvātmānamiti prabho.
ऋषिपुत्रो मनीषी स राजा चक्रेऽस्य तद्वचः ।
संनिरुध्येन्द्रियग्राममासीत्काष्ठोपमस्तदा ॥३०॥
30. ṛṣiputro manīṣī sa rājā cakre'sya tadvacaḥ ,
saṁnirudhyendriyagrāmamāsītkāṣṭhopamastadā.
गान्धारी च महाभागा जननी च पृथा तव ।
दावाग्निना समायुक्ते स च राजा पिता तव ॥३१॥
31. gāndhārī ca mahābhāgā jananī ca pṛthā tava ,
dāvāgninā samāyukte sa ca rājā pitā tava.
संजयस्तु महामात्रस्तस्माद्दावादमुच्यत ।
गङ्गाकूले मया दृष्टस्तापसैः परिवारितः ॥३२॥
32. saṁjayastu mahāmātrastasmāddāvādamucyata ,
gaṅgākūle mayā dṛṣṭastāpasaiḥ parivāritaḥ.
स तानामन्त्र्य तेजस्वी निवेद्यैतच्च सर्वशः ।
प्रययौ संजयः सूतो हिमवन्तं महीधरम् ॥३३॥
33. sa tānāmantrya tejasvī nivedyaitacca sarvaśaḥ ,
prayayau saṁjayaḥ sūto himavantaṁ mahīdharam.
एवं स निधनं प्राप्तः कुरुराजो महामनाः ।
गान्धारी च पृथा चैव जनन्यौ ते नराधिप ॥३४॥
34. evaṁ sa nidhanaṁ prāptaḥ kururājo mahāmanāḥ ,
gāndhārī ca pṛthā caiva jananyau te narādhipa.
यदृच्छयानुव्रजता मया राज्ञः कलेवरम् ।
तयोश्च देव्योरुभयोर्दृष्टानि भरतर्षभ ॥३५॥
35. yadṛcchayānuvrajatā mayā rājñaḥ kalevaram ,
tayośca devyorubhayordṛṣṭāni bharatarṣabha.
ततस्तपोवने तस्मिन्समाजग्मुस्तपोधनाः ।
श्रुत्वा राज्ञस्तथा निष्ठां न त्वशोचन्गतिं च ते ॥३६॥
36. tatastapovane tasminsamājagmustapodhanāḥ ,
śrutvā rājñastathā niṣṭhāṁ na tvaśocangatiṁ ca te.
तत्राश्रौषमहं सर्वमेतत्पुरुषसत्तम ।
यथा च नृपतिर्दग्धो देव्यौ ते चेति पाण्डव ॥३७॥
37. tatrāśrauṣamahaṁ sarvametatpuruṣasattama ,
yathā ca nṛpatirdagdho devyau te ceti pāṇḍava.
न शोचितव्यं राजेन्द्र स्वन्तः स पृथिवीपतिः ।
प्राप्तवानग्निसंयोगं गान्धारी जननी च ते ॥३८॥
38. na śocitavyaṁ rājendra svantaḥ sa pṛthivīpatiḥ ,
prāptavānagnisaṁyogaṁ gāndhārī jananī ca te.
वैशंपायन उवाच ।
एतच्छ्रुत्वा तु सर्वेषां पाण्डवानां महात्मनाम् ।
निर्याणं धृतराष्ट्रस्य शोकः समभवन्महान् ॥३९॥
39. vaiśaṁpāyana uvāca ,
etacchrutvā tu sarveṣāṁ pāṇḍavānāṁ mahātmanām ,
niryāṇaṁ dhṛtarāṣṭrasya śokaḥ samabhavanmahān.
अन्तःपुराणां च तदा महानार्तस्वरोऽभवत् ।
पौराणां च महाराज श्रुत्वा राज्ञस्तदा गतिम् ॥४०॥
40. antaḥpurāṇāṁ ca tadā mahānārtasvaro'bhavat ,
paurāṇāṁ ca mahārāja śrutvā rājñastadā gatim.
अहो धिगिति राजा तु विक्रुश्य भृशदुःखितः ।
ऊर्ध्वबाहुः स्मरन्मातुः प्ररुरोद युधिष्ठिरः ।
भीमसेनपुरोगाश्च भ्रातरः सर्व एव ते ॥४१॥
41. aho dhigiti rājā tu vikruśya bhṛśaduḥkhitaḥ ,
ūrdhvabāhuḥ smaranmātuḥ praruroda yudhiṣṭhiraḥ ,
bhīmasenapurogāśca bhrātaraḥ sarva eva te.
अन्तःपुरेषु च तदा सुमहान्रुदितस्वनः ।
प्रादुरासीन्महाराज पृथां श्रुत्वा तथागताम् ॥४२॥
42. antaḥpureṣu ca tadā sumahānruditasvanaḥ ,
prādurāsīnmahārāja pṛthāṁ śrutvā tathāgatām.
तं च वृद्धं तथा दग्धं हतपुत्रं नराधिपम् ।
अन्वशोचन्त ते सर्वे गान्धारीं च तपस्विनीम् ॥४३॥
43. taṁ ca vṛddhaṁ tathā dagdhaṁ hataputraṁ narādhipam ,
anvaśocanta te sarve gāndhārīṁ ca tapasvinīm.
तस्मिन्नुपरते शब्दे मुहूर्तादिव भारत ।
निगृह्य बाष्पं धैर्येण धर्मराजोऽब्रवीदिदम् ॥४४॥
44. tasminnuparate śabde muhūrtādiva bhārata ,
nigṛhya bāṣpaṁ dhairyeṇa dharmarājo'bravīdidam.