महाभारतः
mahābhārataḥ
-
book-15, chapter-45
वैशंपायन उवाच ।
द्विवर्षोपनिवृत्तेषु पाण्डवेषु यदृच्छया ।
देवर्षिर्नारदो राजन्नाजगाम युधिष्ठिरम् ॥१॥
द्विवर्षोपनिवृत्तेषु पाण्डवेषु यदृच्छया ।
देवर्षिर्नारदो राजन्नाजगाम युधिष्ठिरम् ॥१॥
1. vaiśaṁpāyana uvāca ,
dvivarṣopanivṛtteṣu pāṇḍaveṣu yadṛcchayā ,
devarṣirnārado rājannājagāma yudhiṣṭhiram.
dvivarṣopanivṛtteṣu pāṇḍaveṣu yadṛcchayā ,
devarṣirnārado rājannājagāma yudhiṣṭhiram.
1.
vaiśampāyanaḥ uvāca dvivarṣa-upanivṛtteṣu pāṇḍaveṣu
yadṛcchayā devarṣiḥ nāradaḥ rājan ājagāma yudhiṣṭhiram
yadṛcchayā devarṣiḥ nāradaḥ rājan ājagāma yudhiṣṭhiram
1.
vaiśampāyanaḥ uvāca rājan dvivarṣa-upanivṛtteṣu pāṇḍaveṣu
yadṛcchayā devarṣiḥ nāradaḥ yudhiṣṭhiram ājagāma
yadṛcchayā devarṣiḥ nāradaḥ yudhiṣṭhiram ājagāma
1.
Vaiśampāyana said: O King, after two years had passed since the Pāṇḍavas' return, the divine sage (devarṣi) Nārada happened to arrive at Yudhiṣṭhira's.
तमभ्यर्च्य महाबाहुः कुरुराजो युधिष्ठिरः ।
आसीनं परिविश्वस्तं प्रोवाच वदतां वरः ॥२॥
आसीनं परिविश्वस्तं प्रोवाच वदतां वरः ॥२॥
2. tamabhyarcya mahābāhuḥ kururājo yudhiṣṭhiraḥ ,
āsīnaṁ pariviśvastaṁ provāca vadatāṁ varaḥ.
āsīnaṁ pariviśvastaṁ provāca vadatāṁ varaḥ.
2.
tam abhyarcya mahābāhuḥ kururājaḥ yudhiṣṭhiraḥ
āsīnam pariviśvastam provāca vadatām varaḥ
āsīnam pariviśvastam provāca vadatām varaḥ
2.
mahābāhuḥ kururājaḥ yudhiṣṭhiraḥ tam abhyarcya
āsīnam pariviśvastam vadatām varaḥ provāca
āsīnam pariviśvastam vadatām varaḥ provāca
2.
The mighty-armed (mahābāhu) Yudhiṣṭhira, king of the Kurus, having honored him (Nārada), spoke to him as he sat comfortably and trustingly; Yudhiṣṭhira was the foremost among speakers.
चिरस्य खलु पश्यामि भगवन्तमुपस्थितम् ।
कच्चित्ते कुशलं विप्र शुभं वा प्रत्युपस्थितम् ॥३॥
कच्चित्ते कुशलं विप्र शुभं वा प्रत्युपस्थितम् ॥३॥
3. cirasya khalu paśyāmi bhagavantamupasthitam ,
kaccitte kuśalaṁ vipra śubhaṁ vā pratyupasthitam.
kaccitte kuśalaṁ vipra śubhaṁ vā pratyupasthitam.
3.
cirasya khalu paśyāmi bhagavantam upasthitam
kaccit te kuśalam vipra śubham vā pratyupasthitam
kaccit te kuśalam vipra śubham vā pratyupasthitam
3.
cirasya khalu bhagavantam upasthitam paśyāmi
vipra te kuśalam kaccit vā śubham pratyupasthitam
vipra te kuśalam kaccit vā śubham pratyupasthitam
3.
Indeed, it has been a long time since I have seen Your Reverence (bhagavantam) present. I hope, O brāhmaṇa (vipra), that all is well with you, and that good fortune has come your way.
के देशाः परिदृष्टास्ते किं च कार्यं करोमि ते ।
तद्ब्रूहि द्विजमुख्य त्वमस्माकं च प्रियोऽतिथिः ॥४॥
तद्ब्रूहि द्विजमुख्य त्वमस्माकं च प्रियोऽतिथिः ॥४॥
4. ke deśāḥ paridṛṣṭāste kiṁ ca kāryaṁ karomi te ,
tadbrūhi dvijamukhya tvamasmākaṁ ca priyo'tithiḥ.
tadbrūhi dvijamukhya tvamasmākaṁ ca priyo'tithiḥ.
4.
ke deśāḥ paridṛṣṭāḥ te kim ca kāryam karomi te tat
brūhi dvijamukhya tvam asmākam ca priyaḥ atithiḥ
brūhi dvijamukhya tvam asmākam ca priyaḥ atithiḥ
4.
te ke deśāḥ paridṛṣṭāḥ ca kim kāryam te karomi
dvijamukhya tvam tat brūhi ca asmākam priyaḥ atithiḥ
dvijamukhya tvam tat brūhi ca asmākam priyaḥ atithiḥ
4.
Which regions have you visited? And what service can I do for you? Please tell me that, O chief among the twice-born (dvijamukhya), for you are also a dear guest to us.
नारद उवाच ।
चिरदृष्टोऽसि मे राजन्नागतोऽस्मि तपोवनात् ।
परिदृष्टानि तीर्थानि गङ्गा चैव मया नृप ॥५॥
चिरदृष्टोऽसि मे राजन्नागतोऽस्मि तपोवनात् ।
परिदृष्टानि तीर्थानि गङ्गा चैव मया नृप ॥५॥
5. nārada uvāca ,
ciradṛṣṭo'si me rājannāgato'smi tapovanāt ,
paridṛṣṭāni tīrthāni gaṅgā caiva mayā nṛpa.
ciradṛṣṭo'si me rājannāgato'smi tapovanāt ,
paridṛṣṭāni tīrthāni gaṅgā caiva mayā nṛpa.
5.
nārada uvāca cira-dṛṣṭaḥ asi me rājan āgataḥ asmi
tapovanāt pari-dṛṣṭāni tīrthāni gaṅgā ca eva mayā nṛpa
tapovanāt pari-dṛṣṭāni tīrthāni gaṅgā ca eva mayā nṛpa
5.
nārada uvāca rājan me cira-dṛṣṭaḥ asi tapovanāt āgataḥ
asmi nṛpa mayā tīrthāni ca gaṅgā eva pari-dṛṣṭāni
asmi nṛpa mayā tīrthāni ca gaṅgā eva pari-dṛṣṭāni
5.
Nārada said: O King, I see you after a long time! I have come from the hermitage. O King, I have thoroughly visited the holy places and the Gaṅgā.
युधिष्ठिर उवाच ।
वदन्ति पुरुषा मेऽद्य गङ्गातीरनिवासिनः ।
धृतराष्ट्रं महात्मानमास्थितं परमं तपः ॥६॥
वदन्ति पुरुषा मेऽद्य गङ्गातीरनिवासिनः ।
धृतराष्ट्रं महात्मानमास्थितं परमं तपः ॥६॥
6. yudhiṣṭhira uvāca ,
vadanti puruṣā me'dya gaṅgātīranivāsinaḥ ,
dhṛtarāṣṭraṁ mahātmānamāsthitaṁ paramaṁ tapaḥ.
vadanti puruṣā me'dya gaṅgātīranivāsinaḥ ,
dhṛtarāṣṭraṁ mahātmānamāsthitaṁ paramaṁ tapaḥ.
6.
yudhiṣṭhira uvāca vadanti puruṣāḥ me adya gaṅgā-tīra-nivāsinaḥ
dhṛtarāṣṭram mahā-ātmānam āsthitam paramam tapaḥ
dhṛtarāṣṭram mahā-ātmānam āsthitam paramam tapaḥ
6.
yudhiṣṭhira uvāca adya gaṅgā-tīra-nivāsinaḥ puruṣāḥ me
vadanti mahā-ātmānam dhṛtarāṣṭram paramam tapaḥ āsthitam
vadanti mahā-ātmānam dhṛtarāṣṭram paramam tapaḥ āsthitam
6.
Yudhiṣṭhira said: Today, men dwelling on the bank of the Gaṅgā are telling me that the great-souled (mahā-ātman) Dhṛtarāṣṭra is practicing supreme austerity (tapas).
अपि दृष्टस्त्वया तत्र कुशली स कुरूद्वहः ।
गान्धारी च पृथा चैव सूतपुत्रश्च संजयः ॥७॥
गान्धारी च पृथा चैव सूतपुत्रश्च संजयः ॥७॥
7. api dṛṣṭastvayā tatra kuśalī sa kurūdvahaḥ ,
gāndhārī ca pṛthā caiva sūtaputraśca saṁjayaḥ.
gāndhārī ca pṛthā caiva sūtaputraśca saṁjayaḥ.
7.
api dṛṣṭaḥ tvayā tatra kuśalī saḥ kurūdvahaḥ
gāndhārī ca pṛthā ca eva sūta-putraḥ ca sañjayaḥ
gāndhārī ca pṛthā ca eva sūta-putraḥ ca sañjayaḥ
7.
api tvayā tatra saḥ kurūdvahaḥ kuśalī dṛṣṭaḥ ca
gāndhārī ca eva pṛthā ca sūta-putraḥ sañjayaḥ
gāndhārī ca eva pṛthā ca sūta-putraḥ sañjayaḥ
7.
Have you seen there that leader of the Kurus (Dhṛtarāṣṭra) in good health? And Gāndhārī, and Pṛthā, and Sañjaya, the charioteer's son?
कथं च वर्तते चाद्य पिता मम स पार्थिवः ।
श्रोतुमिच्छामि भगवन्यदि दृष्टस्त्वया नृपः ॥८॥
श्रोतुमिच्छामि भगवन्यदि दृष्टस्त्वया नृपः ॥८॥
8. kathaṁ ca vartate cādya pitā mama sa pārthivaḥ ,
śrotumicchāmi bhagavanyadi dṛṣṭastvayā nṛpaḥ.
śrotumicchāmi bhagavanyadi dṛṣṭastvayā nṛpaḥ.
8.
katham ca vartate ca adya pitā mama saḥ pārthivaḥ
śrotum icchāmi bhagavan yadi dṛṣṭaḥ tvayā nṛpaḥ
śrotum icchāmi bhagavan yadi dṛṣṭaḥ tvayā nṛpaḥ
8.
ca adya mama saḥ pārthivaḥ pitā katham vartate
bhagavan yadi nṛpaḥ tvayā dṛṣṭaḥ śrotum icchāmi
bhagavan yadi nṛpaḥ tvayā dṛṣṭaḥ śrotum icchāmi
8.
And how is that royal father of mine doing today? O revered one, I wish to hear if the king was seen by you.
नारद उवाच ।
स्थिरीभूय महाराज शृणु सर्वं यथातथम् ।
यथा श्रुतं च दृष्टं च मया तस्मिंस्तपोवने ॥९॥
स्थिरीभूय महाराज शृणु सर्वं यथातथम् ।
यथा श्रुतं च दृष्टं च मया तस्मिंस्तपोवने ॥९॥
9. nārada uvāca ,
sthirībhūya mahārāja śṛṇu sarvaṁ yathātatham ,
yathā śrutaṁ ca dṛṣṭaṁ ca mayā tasmiṁstapovane.
sthirībhūya mahārāja śṛṇu sarvaṁ yathātatham ,
yathā śrutaṁ ca dṛṣṭaṁ ca mayā tasmiṁstapovane.
9.
nārada uvāca sthirībhūya mahārāja śṛṇu sarvam yathātatham
yathā śrutam ca dṛṣṭam ca mayā tasmin tapovane
yathā śrutam ca dṛṣṭam ca mayā tasmin tapovane
9.
nārada uvāca mahārāja sthirībhūya sarvam yathātatham
śṛṇu yathā mayā tasmin tapovane śrutam ca dṛṣṭam ca
śṛṇu yathā mayā tasmin tapovane śrutam ca dṛṣṭam ca
9.
Nārada spoke: "O great king, compose yourself and listen to everything exactly as it happened, as it was heard and seen by me in that hermitage."
वनवासनिवृत्तेषु भवत्सु कुरुनन्दन ।
कुरुक्षेत्रात्पिता तुभ्यं गङ्गाद्वारं ययौ नृप ॥१०॥
कुरुक्षेत्रात्पिता तुभ्यं गङ्गाद्वारं ययौ नृप ॥१०॥
10. vanavāsanivṛtteṣu bhavatsu kurunandana ,
kurukṣetrātpitā tubhyaṁ gaṅgādvāraṁ yayau nṛpa.
kurukṣetrātpitā tubhyaṁ gaṅgādvāraṁ yayau nṛpa.
10.
vanavāsanivṛtteṣu bhavatsu kurunandana
kurukṣetrāt pitā tubhyam gaṅgādvāram yayau nṛpa
kurukṣetrāt pitā tubhyam gaṅgādvāram yayau nṛpa
10.
kurunandana nṛpa bhavatsu vanavāsanivṛtteṣu
tubhyam pitā kurukṣetrāt gaṅgādvāram yayau
tubhyam pitā kurukṣetrāt gaṅgādvāram yayau
10.
O delight of the Kurus, O king, when you (all) had returned from your forest dwelling, your father went from Kurukṣetra to Gaṅgādvāra.
गान्धार्या सहितो धीमान्वध्वा कुन्त्या समन्वितः ।
संजयेन च सूतेन साग्निहोत्रः सयाजकः ॥११॥
संजयेन च सूतेन साग्निहोत्रः सयाजकः ॥११॥
11. gāndhāryā sahito dhīmānvadhvā kuntyā samanvitaḥ ,
saṁjayena ca sūtena sāgnihotraḥ sayājakaḥ.
saṁjayena ca sūtena sāgnihotraḥ sayājakaḥ.
11.
gāndhāryā sahitaḥ dhīmān vadhvā kuntyā samanvitaḥ
sañjayena ca sūtena sāgnihotraḥ sayājakaḥ
sañjayena ca sūtena sāgnihotraḥ sayājakaḥ
11.
dhīmān saḥ gāndhāryā sahitaḥ vadhvā kuntyā
samanvitaḥ sañjayena ca sūtena sāgnihotraḥ sayājakaḥ
samanvitaḥ sañjayena ca sūtena sāgnihotraḥ sayājakaḥ
11.
The intelligent Dhṛtarāṣṭra was accompanied by Gāndhārī, together with his daughter-in-law Kuntī, and by Sañjaya the charioteer, along with his sacred fire (agnihotra) and a priest.
आतस्थे स तपस्तीव्रं पिता तव तपोधनः ।
वीटां मुखे समाधाय वायुभक्षोऽभवन्मुनिः ॥१२॥
वीटां मुखे समाधाय वायुभक्षोऽभवन्मुनिः ॥१२॥
12. ātasthe sa tapastīvraṁ pitā tava tapodhanaḥ ,
vīṭāṁ mukhe samādhāya vāyubhakṣo'bhavanmuniḥ.
vīṭāṁ mukhe samādhāya vāyubhakṣo'bhavanmuniḥ.
12.
ātatsthe sa tapas tīvram pitā tava tapodhanaḥ
vīṭām mukhe samādhāya vāyubhakṣaḥ abhavat muniḥ
vīṭām mukhe samādhāya vāyubhakṣaḥ abhavat muniḥ
12.
tava pitā tapodhanaḥ sa tīvram tapas ātatsthe
mukhe vīṭām samādhāya muniḥ vāyubhakṣaḥ abhavat
mukhe vīṭām samādhāya muniḥ vāyubhakṣaḥ abhavat
12.
Your father, who was rich in penance (tapas), undertook severe austerity (tapas). Placing a betel quid in his mouth, the sage (muni) became one who subsisted only on air.
वने स मुनिभिः सर्वैः पूज्यमानो महातपाः ।
त्वगस्थिमात्रशेषः स षण्मासानभवन्नृपः ॥१३॥
त्वगस्थिमात्रशेषः स षण्मासानभवन्नृपः ॥१३॥
13. vane sa munibhiḥ sarvaiḥ pūjyamāno mahātapāḥ ,
tvagasthimātraśeṣaḥ sa ṣaṇmāsānabhavannṛpaḥ.
tvagasthimātraśeṣaḥ sa ṣaṇmāsānabhavannṛpaḥ.
13.
vane sa munibhiḥ sarvaiḥ pūjyamānaḥ mahātapāḥ
tvagasthimātraśeṣaḥ sa ṣaṇmāsān abhavat nṛpaḥ
tvagasthimātraśeṣaḥ sa ṣaṇmāsān abhavat nṛpaḥ
13.
sa nṛpaḥ vane sarvaiḥ munibhiḥ pūjyamānaḥ
mahātapāḥ sa ṣaṇmāsān tvagasthimātraśeṣaḥ abhavat
mahātapāḥ sa ṣaṇmāsān tvagasthimātraśeṣaḥ abhavat
13.
In that forest, the king (Dhṛtarāṣṭra), revered by all the sages (muni) and performing great austerities (tapas), became reduced to mere skin and bones for six months.
गान्धारी तु जलाहारा कुन्ती मासोपवासिनी ।
संजयः षष्ठभक्तेन वर्तयामास भारत ॥१४॥
संजयः षष्ठभक्तेन वर्तयामास भारत ॥१४॥
14. gāndhārī tu jalāhārā kuntī māsopavāsinī ,
saṁjayaḥ ṣaṣṭhabhaktena vartayāmāsa bhārata.
saṁjayaḥ ṣaṣṭhabhaktena vartayāmāsa bhārata.
14.
gāndhārī tu jalāhārā kuntī māsopavāsinī
saṃjayaḥ ṣaṣṭhabhaktena vartayāmāsa bhārata
saṃjayaḥ ṣaṣṭhabhaktena vartayāmāsa bhārata
14.
bhārata gāndhārī tu jalāhārā kuntī māsopavāsinī
saṃjayaḥ ṣaṣṭhabhaktena vartayāmāsa
saṃjayaḥ ṣaṣṭhabhaktena vartayāmāsa
14.
O Bhārata, Gāndhārī subsisted on water, Kuntī observed a monthly fast, and Sañjaya maintained himself by taking only a sixth portion of food.
अग्नींस्तु याजकास्तत्र जुहुवुर्विधिवत्प्रभो ।
दृश्यतोऽदृश्यतश्चैव वने तस्मिन्नृपस्य ह ॥१५॥
दृश्यतोऽदृश्यतश्चैव वने तस्मिन्नृपस्य ह ॥१५॥
15. agnīṁstu yājakāstatra juhuvurvidhivatprabho ,
dṛśyato'dṛśyataścaiva vane tasminnṛpasya ha.
dṛśyato'dṛśyataścaiva vane tasminnṛpasya ha.
15.
agnīn tu yājakāḥ tatra juhuvuḥ vidhivat prabho
dṛśyataḥ adṛśyataḥ ca eva vane tasmin nṛpasya ha
dṛśyataḥ adṛśyataḥ ca eva vane tasmin nṛpasya ha
15.
prabho tatra yājakāḥ agnīn vidhivat juhuvuḥ
dṛśyataḥ adṛśyataḥ ca eva vane tasmin nṛpasya ha
dṛśyataḥ adṛśyataḥ ca eva vane tasmin nṛpasya ha
15.
O lord, there the priests performed Vedic fire rituals (homa) into the fires according to the proper rules, both with visible and invisible offerings, for the king (Dhṛtarāṣṭra) in that forest.
अनिकेतोऽथ राजा स बभूव वनगोचरः ।
ते चापि सहिते देव्यौ संजयश्च तमन्वयुः ॥१६॥
ते चापि सहिते देव्यौ संजयश्च तमन्वयुः ॥१६॥
16. aniketo'tha rājā sa babhūva vanagocaraḥ ,
te cāpi sahite devyau saṁjayaśca tamanvayuḥ.
te cāpi sahite devyau saṁjayaśca tamanvayuḥ.
16.
aniketaḥ atha rājā sa babhūva vanagocaraḥ te
ca api sahite devyau saṃjayaḥ ca tam anvayuḥ
ca api sahite devyau saṃjayaḥ ca tam anvayuḥ
16.
atha sa rājā aniketaḥ vanagocaraḥ babhūva te
devyau sahite ca saṃjayaḥ api tam anvayuḥ
devyau sahite ca saṃjayaḥ api tam anvayuḥ
16.
Then that king (Dhṛtarāṣṭra) became homeless and a dweller of the forest. And the two queens, along with Sañjaya, also followed him.
संजयो नृपतेर्नेता समेषु विषमेषु च ।
गान्धार्यास्तु पृथा राजंश्चक्षुरासीदनिन्दिता ॥१७॥
गान्धार्यास्तु पृथा राजंश्चक्षुरासीदनिन्दिता ॥१७॥
17. saṁjayo nṛpaternetā sameṣu viṣameṣu ca ,
gāndhāryāstu pṛthā rājaṁścakṣurāsīdaninditā.
gāndhāryāstu pṛthā rājaṁścakṣurāsīdaninditā.
17.
sañjayaḥ nṛpateḥ netā sameṣu viṣameṣu ca |
gāndhāryāḥ tu pṛthā rājan cakṣuḥ āsīt aninditā
gāndhāryāḥ tu pṛthā rājan cakṣuḥ āsīt aninditā
17.
sañjayaḥ nṛpateḥ netā sameṣu ca viṣameṣu
rājan pṛthā tu gāndhāryāḥ aninditā cakṣuḥ āsīt
rājan pṛthā tu gāndhāryāḥ aninditā cakṣuḥ āsīt
17.
Sanjaya was the king's guide in both favorable and difficult circumstances. But Pṛthā, O King, was the faultless eye of Gāndhārī.
ततः कदाचिद्गङ्गायाः कच्छे स नृपसत्तमः ।
गङ्गायामाप्लुतो धीमानाश्रमाभिमुखोऽभवत् ॥१८॥
गङ्गायामाप्लुतो धीमानाश्रमाभिमुखोऽभवत् ॥१८॥
18. tataḥ kadācidgaṅgāyāḥ kacche sa nṛpasattamaḥ ,
gaṅgāyāmāpluto dhīmānāśramābhimukho'bhavat.
gaṅgāyāmāpluto dhīmānāśramābhimukho'bhavat.
18.
tataḥ kadācit gaṅgāyāḥ kacche sa nṛpasattamaḥ |
gaṅgāyām āplutaḥ dhīmān āśramābhimukhaḥ abhavat
gaṅgāyām āplutaḥ dhīmān āśramābhimukhaḥ abhavat
18.
tataḥ kadācit sa nṛpasattamaḥ dhīmān gaṅgāyāḥ
kacche gaṅgāyām āplutaḥ āśramābhimukhaḥ abhavat
kacche gaṅgāyām āplutaḥ āśramābhimukhaḥ abhavat
18.
Then, one day, that excellent king, wise and having bathed in the Gaṅgā on its bank, turned towards his hermitage (āśrama).
अथ वायुः समुद्भूतो दावाग्निरभवन्महान् ।
ददाह तद्वनं सर्वं परिगृह्य समन्ततः ॥१९॥
ददाह तद्वनं सर्वं परिगृह्य समन्ततः ॥१९॥
19. atha vāyuḥ samudbhūto dāvāgnirabhavanmahān ,
dadāha tadvanaṁ sarvaṁ parigṛhya samantataḥ.
dadāha tadvanaṁ sarvaṁ parigṛhya samantataḥ.
19.
atha vāyuḥ samuddhūtaḥ dāvāgniḥ abhavat mahān
| dadāha tat vanam sarvam parigṛhya samantataḥ
| dadāha tat vanam sarvam parigṛhya samantataḥ
19.
atha vāyuḥ samuddhūtaḥ mahān dāvāgniḥ abhavat
tat sarvam vanam samantataḥ parigṛhya dadāha
tat sarvam vanam samantataḥ parigṛhya dadāha
19.
Then, a great wind arose, and a huge forest fire broke out. It burned that entire forest, engulfing it completely from all sides.
दह्यत्सु मृगयूथेषु द्विजिह्वेषु समन्ततः ।
वराहाणां च यूथेषु संश्रयत्सु जलाशयान् ॥२०॥
वराहाणां च यूथेषु संश्रयत्सु जलाशयान् ॥२०॥
20. dahyatsu mṛgayūtheṣu dvijihveṣu samantataḥ ,
varāhāṇāṁ ca yūtheṣu saṁśrayatsu jalāśayān.
varāhāṇāṁ ca yūtheṣu saṁśrayatsu jalāśayān.
20.
dahyatsu mṛgayūtheṣu dvijihveṣu samantataḥ
| varāhāṇām ca yūtheṣu saṃśrayatsu jalāśayān
| varāhāṇām ca yūtheṣu saṃśrayatsu jalāśayān
20.
samantataḥ mṛgayūtheṣu dvijihveṣu dahyatsu
ca varāhāṇām yūtheṣu jalāśayān saṃśrayatsu
ca varāhāṇām yūtheṣu jalāśayān saṃśrayatsu
20.
As herds of deer and snakes were burning all around, and herds of boars were seeking refuge in bodies of water.
समाविद्धे वने तस्मिन्प्राप्ते व्यसन उत्तमे ।
निराहारतया राजा मन्दप्राणविचेष्टितः ।
असमर्थोऽपसरणे सुकृशौ मातरौ च ते ॥२१॥
निराहारतया राजा मन्दप्राणविचेष्टितः ।
असमर्थोऽपसरणे सुकृशौ मातरौ च ते ॥२१॥
21. samāviddhe vane tasminprāpte vyasana uttame ,
nirāhāratayā rājā mandaprāṇaviceṣṭitaḥ ,
asamartho'pasaraṇe sukṛśau mātarau ca te.
nirāhāratayā rājā mandaprāṇaviceṣṭitaḥ ,
asamartho'pasaraṇe sukṛśau mātarau ca te.
21.
samāviddhe vane tasmin prāpte
vyasane uttame nirāhāratayā rājā
mandaprāṇaviceṣṭitaḥ asamarthaḥ
apasaraṇe sukṛśau mātarau ca te
vyasane uttame nirāhāratayā rājā
mandaprāṇaviceṣṭitaḥ asamarthaḥ
apasaraṇe sukṛśau mātarau ca te
21.
tasmin samāviddhe vane,
uttame vyasane prāpte,
rājā nirāhāratayā mandaprāṇaviceṣṭitaḥ apasaraṇe asamarthaḥ,
ca te sukṛśau mātarau
uttame vyasane prāpte,
rājā nirāhāratayā mandaprāṇaviceṣṭitaḥ apasaraṇe asamarthaḥ,
ca te sukṛśau mātarau
21.
In that forest, when the ultimate calamity had befallen them, the king, due to starvation, had weakened vital functions and was unable to escape. Your two mothers, too, were greatly emaciated.
ततः स नृपतिर्दृष्ट्वा वह्निमायान्तमन्तिकात् ।
इदमाह ततः सूतं संजयं पृथिवीपते ॥२२॥
इदमाह ततः सूतं संजयं पृथिवीपते ॥२२॥
22. tataḥ sa nṛpatirdṛṣṭvā vahnimāyāntamantikāt ,
idamāha tataḥ sūtaṁ saṁjayaṁ pṛthivīpate.
idamāha tataḥ sūtaṁ saṁjayaṁ pṛthivīpate.
22.
tataḥ sa nṛpatiḥ dṛṣṭvā vahnim āyāntam antikāt
idam āha tataḥ sūtam saṃjayam pṛthivīpate
idam āha tataḥ sūtam saṃjayam pṛthivīpate
22.
tataḥ sa nṛpatiḥ,
antikāt āyāntam vahnim dṛṣṭvā,
tataḥ sūtam saṃjayam idam āha.
pṛthivīpate
antikāt āyāntam vahnim dṛṣṭvā,
tataḥ sūtam saṃjayam idam āha.
pṛthivīpate
22.
Then that king, seeing the fire approaching from nearby, spoke these words to his charioteer Saṃjaya. (This is being narrated to you,) O lord of the earth.
गच्छ संजय यत्राग्निर्न त्वां दहति कर्हिचित् ।
वयमत्राग्निना युक्ता गमिष्यामः परां गतिम् ॥२३॥
वयमत्राग्निना युक्ता गमिष्यामः परां गतिम् ॥२३॥
23. gaccha saṁjaya yatrāgnirna tvāṁ dahati karhicit ,
vayamatrāgninā yuktā gamiṣyāmaḥ parāṁ gatim.
vayamatrāgninā yuktā gamiṣyāmaḥ parāṁ gatim.
23.
gaccha saṃjaya yatra agniḥ na tvām dahati karhicit
vayam atra agninā yuktāḥ gamiṣyāmaḥ parām gatim
vayam atra agninā yuktāḥ gamiṣyāmaḥ parām gatim
23.
saṃjaya,
yatra agniḥ tvām karhicit na dahati,
(tatra) gaccha.
atra vayam agninā yuktāḥ parām gatim gamiṣyāmaḥ.
yatra agniḥ tvām karhicit na dahati,
(tatra) gaccha.
atra vayam agninā yuktāḥ parām gatim gamiṣyāmaḥ.
23.
Go, Saṃjaya, to a place where fire will never burn you. We, here, by embracing the fire, will attain the supreme state.
तमुवाच किलोद्विग्नः संजयो वदतां वरः ।
राजन्मृत्युरनिष्टोऽयं भविता ते वृथाग्निना ॥२४॥
राजन्मृत्युरनिष्टोऽयं भविता ते वृथाग्निना ॥२४॥
24. tamuvāca kilodvignaḥ saṁjayo vadatāṁ varaḥ ,
rājanmṛtyuraniṣṭo'yaṁ bhavitā te vṛthāgninā.
rājanmṛtyuraniṣṭo'yaṁ bhavitā te vṛthāgninā.
24.
tam uvāca kila udvignaḥ saṃjayaḥ vadatām varaḥ
rājan mṛtyuḥ aniṣṭaḥ ayam bhavitā te vṛthā agninā
rājan mṛtyuḥ aniṣṭaḥ ayam bhavitā te vṛthā agninā
24.
kila udvignaḥ vadatām varaḥ saṃjayaḥ tam uvāca: "rājan,
ayam aniṣṭaḥ mṛtyuḥ te agninā vṛthā bhavitā.
"
ayam aniṣṭaḥ mṛtyuḥ te agninā vṛthā bhavitā.
"
24.
To him, the agitated Saṃjaya, who was the best of speakers, replied: 'O King, this undesirable death, caused by fire, will befall you in vain.'
न चोपायं प्रपश्यामि मोक्षणे जातवेदसः ।
यदत्रानन्तरं कार्यं तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥२५॥
यदत्रानन्तरं कार्यं तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥२५॥
25. na copāyaṁ prapaśyāmi mokṣaṇe jātavedasaḥ ,
yadatrānantaraṁ kāryaṁ tadbhavānvaktumarhati.
yadatrānantaraṁ kāryaṁ tadbhavānvaktumarhati.
25.
na ca upāyam prapaśyāmi mokṣaṇe jātavedasaḥ yat
atra anantaram kāryam tat bhavān vaktum arhati
atra anantaram kāryam tat bhavān vaktum arhati
25.
ca na mokṣaṇe jātavedasaḥ upāyam prapaśyāmi yat
atra anantaram kāryam tat bhavān vaktum arhati
atra anantaram kāryam tat bhavān vaktum arhati
25.
And I do not see any means of escape from this fire. Whatever action is to be taken next in this situation, you (honorific) should tell me.
इत्युक्तः संजयेनेदं पुनराह स पार्थिवः ।
नैष मृत्युरनिष्टो नो निःसृतानां गृहात्स्वयम् ॥२६॥
नैष मृत्युरनिष्टो नो निःसृतानां गृहात्स्वयम् ॥२६॥
26. ityuktaḥ saṁjayenedaṁ punarāha sa pārthivaḥ ,
naiṣa mṛtyuraniṣṭo no niḥsṛtānāṁ gṛhātsvayam.
naiṣa mṛtyuraniṣṭo no niḥsṛtānāṁ gṛhātsvayam.
26.
iti uktaḥ saṃjayena idam punaḥ āha saḥ pārthivaḥ
na eṣaḥ mṛtyuḥ aniṣṭaḥ naḥ niḥsṛtānām gṛhāt svayam
na eṣaḥ mṛtyuḥ aniṣṭaḥ naḥ niḥsṛtānām gṛhāt svayam
26.
iti saṃjayena uktaḥ saḥ pārthivaḥ punaḥ idam āha
eṣaḥ mṛtyuḥ gṛhāt svayam niḥsṛtānām naḥ aniṣṭaḥ na
eṣaḥ mṛtyuḥ gṛhāt svayam niḥsṛtānām naḥ aniṣṭaḥ na
26.
Being thus addressed by Sanjaya, that king (Dhritarashtra) again said this: 'This death is not undesirable for us, who have voluntarily left our home.'
जलमग्निस्तथा वायुरथ वापि विकर्शनम् ।
तापसानां प्रशस्यन्ते गच्छ संजय माचिरम् ॥२७॥
तापसानां प्रशस्यन्ते गच्छ संजय माचिरम् ॥२७॥
27. jalamagnistathā vāyuratha vāpi vikarśanam ,
tāpasānāṁ praśasyante gaccha saṁjaya māciram.
tāpasānāṁ praśasyante gaccha saṁjaya māciram.
27.
jalam agniḥ tathā vāyuḥ atha vā api vikarṣaṇam
tāpasānām praśasyante gaccha saṃjaya mā ciram
tāpasānām praśasyante gaccha saṃjaya mā ciram
27.
jalam agniḥ tathā vāyuḥ atha vā api vikarṣaṇam
tāpasānām praśasyante saṃjaya gaccha mā ciram
tāpasānām praśasyante saṃjaya gaccha mā ciram
27.
Water, fire, wind, or even physical emaciation, are considered commendable practices for ascetics. Go, Sanjaya, do not delay.
इत्युक्त्वा संजयं राजा समाधाय मनस्तदा ।
प्राङ्मुखः सह गान्धार्या कुन्त्या चोपाविशत्तदा ॥२८॥
प्राङ्मुखः सह गान्धार्या कुन्त्या चोपाविशत्तदा ॥२८॥
28. ityuktvā saṁjayaṁ rājā samādhāya manastadā ,
prāṅmukhaḥ saha gāndhāryā kuntyā copāviśattadā.
prāṅmukhaḥ saha gāndhāryā kuntyā copāviśattadā.
28.
iti uktvā saṃjayam rājā samādhāya manaḥ tadā
prāṅmukhaḥ saha gāndhāryā kuntyā ca upāviśat tadā
prāṅmukhaḥ saha gāndhāryā kuntyā ca upāviśat tadā
28.
rājā iti saṃjayam uktvā tadā manaḥ samādhāya tadā
prāṅmukhaḥ gāndhāryā kuntyā ca saha upāviśat
prāṅmukhaḥ gāndhāryā kuntyā ca saha upāviśat
28.
Having thus spoken to Sanjaya, the king (Dhritarashtra) then composed his mind. Facing east, he sat down with Gandhari and Kunti.
संजयस्तं तथा दृष्ट्वा प्रदक्षिणमथाकरोत् ।
उवाच चैनं मेधावी युङ्क्ष्वात्मानमिति प्रभो ॥२९॥
उवाच चैनं मेधावी युङ्क्ष्वात्मानमिति प्रभो ॥२९॥
29. saṁjayastaṁ tathā dṛṣṭvā pradakṣiṇamathākarot ,
uvāca cainaṁ medhāvī yuṅkṣvātmānamiti prabho.
uvāca cainaṁ medhāvī yuṅkṣvātmānamiti prabho.
29.
saṃjayaḥ tam tathā dṛṣṭvā pradakṣiṇam atha akarot
uvāca ca enam medhāvī yuṅkṣva ātmānam iti prabho
uvāca ca enam medhāvī yuṅkṣva ātmānam iti prabho
29.
saṃjayaḥ tam tathā dṛṣṭvā,
atha pradakṣiṇam akarot ca enam medhāvī uvāca: "prabho,
ātmānam yuṅkṣva iti.
"
atha pradakṣiṇam akarot ca enam medhāvī uvāca: "prabho,
ātmānam yuṅkṣva iti.
"
29.
Having seen him in that state, Sanjaya then circumambulated him clockwise. And the intelligent Sanjaya said to him, "O lord, fix your self (ātman)!"
ऋषिपुत्रो मनीषी स राजा चक्रेऽस्य तद्वचः ।
संनिरुध्येन्द्रियग्राममासीत्काष्ठोपमस्तदा ॥३०॥
संनिरुध्येन्द्रियग्राममासीत्काष्ठोपमस्तदा ॥३०॥
30. ṛṣiputro manīṣī sa rājā cakre'sya tadvacaḥ ,
saṁnirudhyendriyagrāmamāsītkāṣṭhopamastadā.
saṁnirudhyendriyagrāmamāsītkāṣṭhopamastadā.
30.
ṛṣiputraḥ manīṣī saḥ rājā cakre asya tat vacaḥ
saṃnirudhya indriyagrāmam āsīt kāṣṭhopamaḥ tadā
saṃnirudhya indriyagrāmam āsīt kāṣṭhopamaḥ tadā
30.
saḥ rājā ṛṣiputraḥ manīṣī asya tat vacaḥ cakre.
tadā indriyagrāmam saṃnirudhya,
kāṣṭhopamaḥ āsīt.
tadā indriyagrāmam saṃnirudhya,
kāṣṭhopamaḥ āsīt.
30.
That wise king, the son of the sage, accepted his advice. Then, having completely restrained his group of senses, he became like a log of wood.
गान्धारी च महाभागा जननी च पृथा तव ।
दावाग्निना समायुक्ते स च राजा पिता तव ॥३१॥
दावाग्निना समायुक्ते स च राजा पिता तव ॥३१॥
31. gāndhārī ca mahābhāgā jananī ca pṛthā tava ,
dāvāgninā samāyukte sa ca rājā pitā tava.
dāvāgninā samāyukte sa ca rājā pitā tava.
31.
gāndhārī ca mahābhāgā jananī ca pṛthā tava
dāvāgninā samāyukte saḥ ca rājā pitā tava
dāvāgninā samāyukte saḥ ca rājā pitā tava
31.
gāndhārī ca mahābhāgā,
tava jananī Pṛthā ca dāvāgninā samāyukte.
saḥ ca rājā tava pitā (api).
tava jananī Pṛthā ca dāvāgninā samāyukte.
saḥ ca rājā tava pitā (api).
31.
Gandhari, the noble lady, and your mother Pritha, were both afflicted by a forest fire; and also that king, your father.
संजयस्तु महामात्रस्तस्माद्दावादमुच्यत ।
गङ्गाकूले मया दृष्टस्तापसैः परिवारितः ॥३२॥
गङ्गाकूले मया दृष्टस्तापसैः परिवारितः ॥३२॥
32. saṁjayastu mahāmātrastasmāddāvādamucyata ,
gaṅgākūle mayā dṛṣṭastāpasaiḥ parivāritaḥ.
gaṅgākūle mayā dṛṣṭastāpasaiḥ parivāritaḥ.
32.
saṃjayaḥ tu mahāmātraḥ tasmāt dāvāt amucyata
gaṅgākūle mayā dṛṣṭaḥ tāpasaiḥ parivāritaḥ
gaṅgākūle mayā dṛṣṭaḥ tāpasaiḥ parivāritaḥ
32.
saṃjayaḥ tu mahāmātraḥ tasmāt dāvāt amucyata.
mayā gaṅgākūle dṛṣṭaḥ,
tāpasaiḥ parivāritaḥ.
mayā gaṅgākūle dṛṣṭaḥ,
tāpasaiḥ parivāritaḥ.
32.
But Sanjaya, the great minister, was freed from that forest fire. He was seen by me on the bank of the Gaṅgā, surrounded by ascetics.
स तानामन्त्र्य तेजस्वी निवेद्यैतच्च सर्वशः ।
प्रययौ संजयः सूतो हिमवन्तं महीधरम् ॥३३॥
प्रययौ संजयः सूतो हिमवन्तं महीधरम् ॥३३॥
33. sa tānāmantrya tejasvī nivedyaitacca sarvaśaḥ ,
prayayau saṁjayaḥ sūto himavantaṁ mahīdharam.
prayayau saṁjayaḥ sūto himavantaṁ mahīdharam.
33.
saḥ tān āmantrya tejasvī nivedya etat ca sarvaśaḥ
prayayau sañjayaḥ sūtaḥ himavantam mahīdharam
prayayau sañjayaḥ sūtaḥ himavantam mahīdharam
33.
saḥ tejasvī sūtaḥ sañjayaḥ tān āmantrya etat ca
sarvaśaḥ nivedya mahīdharam himavantam prayayau
sarvaśaḥ nivedya mahīdharam himavantam prayayau
33.
The radiant Sañjaya, the charioteer, having addressed them and reported all this fully, then proceeded to the Himālaya mountain.
एवं स निधनं प्राप्तः कुरुराजो महामनाः ।
गान्धारी च पृथा चैव जनन्यौ ते नराधिप ॥३४॥
गान्धारी च पृथा चैव जनन्यौ ते नराधिप ॥३४॥
34. evaṁ sa nidhanaṁ prāptaḥ kururājo mahāmanāḥ ,
gāndhārī ca pṛthā caiva jananyau te narādhipa.
gāndhārī ca pṛthā caiva jananyau te narādhipa.
34.
evam saḥ nidhanam prāptaḥ kururājaḥ mahāmanāḥ
gāndhārī ca pṛthā ca eva jananyau te narādhipa
gāndhārī ca pṛthā ca eva jananyau te narādhipa
34.
narādhipa evam saḥ mahāmanāḥ kururājaḥ nidhanam
prāptaḥ gāndhārī ca pṛthā ca eva te jananyau
prāptaḥ gāndhārī ca pṛthā ca eva te jananyau
34.
O king, in this way, that great-souled king of the Kurus met his end. Gaṅdhārī and Pṛthā are indeed your two mothers.
यदृच्छयानुव्रजता मया राज्ञः कलेवरम् ।
तयोश्च देव्योरुभयोर्दृष्टानि भरतर्षभ ॥३५॥
तयोश्च देव्योरुभयोर्दृष्टानि भरतर्षभ ॥३५॥
35. yadṛcchayānuvrajatā mayā rājñaḥ kalevaram ,
tayośca devyorubhayordṛṣṭāni bharatarṣabha.
tayośca devyorubhayordṛṣṭāni bharatarṣabha.
35.
yadṛcchayā anuvrajatā mayā rājñaḥ kalevaram
tayoḥ ca devyoḥ ubhayoḥ dṛṣṭāni bharatarṣabha
tayoḥ ca devyoḥ ubhayoḥ dṛṣṭāni bharatarṣabha
35.
bharatarṣabha mayā yadṛcchayā rājñaḥ kalevaram
anuvrajatā tayoḥ ca ubhayoḥ devyoḥ dṛṣṭāni
anuvrajatā tayoḥ ca ubhayoḥ devyoḥ dṛṣṭāni
35.
O best of the Bhāratas (bharatarṣabha), by me, who by chance was following the king's body, the circumstances of both those queens were witnessed.
ततस्तपोवने तस्मिन्समाजग्मुस्तपोधनाः ।
श्रुत्वा राज्ञस्तथा निष्ठां न त्वशोचन्गतिं च ते ॥३६॥
श्रुत्वा राज्ञस्तथा निष्ठां न त्वशोचन्गतिं च ते ॥३६॥
36. tatastapovane tasminsamājagmustapodhanāḥ ,
śrutvā rājñastathā niṣṭhāṁ na tvaśocangatiṁ ca te.
śrutvā rājñastathā niṣṭhāṁ na tvaśocangatiṁ ca te.
36.
tataḥ tapovane tasmin samājagmuḥ tapodhanāḥ śrutvā
rājñaḥ tathā niṣṭhām na tu aśocan gatim ca te
rājñaḥ tathā niṣṭhām na tu aśocan gatim ca te
36.
tataḥ tasmin tapovane tapodhanāḥ samājagmuḥ te
rājñaḥ tathā niṣṭhām gatim ca śrutvā na tu aśocan
rājñaḥ tathā niṣṭhām gatim ca śrutvā na tu aśocan
36.
Then, in that hermitage, the ascetics (tapodhana) gathered. Having heard about the king's such demise, they did not grieve his ultimate destiny.
तत्राश्रौषमहं सर्वमेतत्पुरुषसत्तम ।
यथा च नृपतिर्दग्धो देव्यौ ते चेति पाण्डव ॥३७॥
यथा च नृपतिर्दग्धो देव्यौ ते चेति पाण्डव ॥३७॥
37. tatrāśrauṣamahaṁ sarvametatpuruṣasattama ,
yathā ca nṛpatirdagdho devyau te ceti pāṇḍava.
yathā ca nṛpatirdagdho devyau te ceti pāṇḍava.
37.
tatra aśrauṣam aham sarvam etat puruṣasattama
yathā ca nṛpatiḥ dagdhaḥ devyau te ca iti pāṇḍava
yathā ca nṛpatiḥ dagdhaḥ devyau te ca iti pāṇḍava
37.
O best among men, O Pāṇḍava, I heard all this there – how the king was cremated, and those two queens as well, thus.
न शोचितव्यं राजेन्द्र स्वन्तः स पृथिवीपतिः ।
प्राप्तवानग्निसंयोगं गान्धारी जननी च ते ॥३८॥
प्राप्तवानग्निसंयोगं गान्धारी जननी च ते ॥३८॥
38. na śocitavyaṁ rājendra svantaḥ sa pṛthivīpatiḥ ,
prāptavānagnisaṁyogaṁ gāndhārī jananī ca te.
prāptavānagnisaṁyogaṁ gāndhārī jananī ca te.
38.
na śocitavyam rājendra svantaḥ saḥ pṛthivīpatiḥ
prāptavān agnisaṃyogam gāndhārī jananī ca te
prāptavān agnisaṃyogam gāndhārī jananī ca te
38.
O great king, there is no need to grieve. That lord of the earth (the king) found a good end and attained union with fire. Gāndhārī and your mother also did the same.
वैशंपायन उवाच ।
एतच्छ्रुत्वा तु सर्वेषां पाण्डवानां महात्मनाम् ।
निर्याणं धृतराष्ट्रस्य शोकः समभवन्महान् ॥३९॥
एतच्छ्रुत्वा तु सर्वेषां पाण्डवानां महात्मनाम् ।
निर्याणं धृतराष्ट्रस्य शोकः समभवन्महान् ॥३९॥
39. vaiśaṁpāyana uvāca ,
etacchrutvā tu sarveṣāṁ pāṇḍavānāṁ mahātmanām ,
niryāṇaṁ dhṛtarāṣṭrasya śokaḥ samabhavanmahān.
etacchrutvā tu sarveṣāṁ pāṇḍavānāṁ mahātmanām ,
niryāṇaṁ dhṛtarāṣṭrasya śokaḥ samabhavanmahān.
39.
vaiśaṃpāyanaḥ uvāca etat śrutvā tu sarveṣām pāṇḍavānām
mahātmanām niryāṇam dhṛtarāṣṭrasya śokaḥ samabhavat mahān
mahātmanām niryāṇam dhṛtarāṣṭrasya śokaḥ samabhavat mahān
39.
Vaiśaṃpāyana said: Indeed, upon hearing this about Dhṛtarāṣṭra's passing, a great sorrow arose among all the great-souled Pāṇḍavas.
अन्तःपुराणां च तदा महानार्तस्वरोऽभवत् ।
पौराणां च महाराज श्रुत्वा राज्ञस्तदा गतिम् ॥४०॥
पौराणां च महाराज श्रुत्वा राज्ञस्तदा गतिम् ॥४०॥
40. antaḥpurāṇāṁ ca tadā mahānārtasvaro'bhavat ,
paurāṇāṁ ca mahārāja śrutvā rājñastadā gatim.
paurāṇāṁ ca mahārāja śrutvā rājñastadā gatim.
40.
antaḥpurāṇām ca tadā mahān ārtasvaraḥ abhavat
paurāṇām ca mahārāja śrutvā rājñaḥ tadā gatim
paurāṇām ca mahārāja śrutvā rājñaḥ tadā gatim
40.
O great king, then a great cry of distress arose among the women of the inner apartments and among the citizens, when they heard the king's fate at that time.
अहो धिगिति राजा तु विक्रुश्य भृशदुःखितः ।
ऊर्ध्वबाहुः स्मरन्मातुः प्ररुरोद युधिष्ठिरः ।
भीमसेनपुरोगाश्च भ्रातरः सर्व एव ते ॥४१॥
ऊर्ध्वबाहुः स्मरन्मातुः प्ररुरोद युधिष्ठिरः ।
भीमसेनपुरोगाश्च भ्रातरः सर्व एव ते ॥४१॥
41. aho dhigiti rājā tu vikruśya bhṛśaduḥkhitaḥ ,
ūrdhvabāhuḥ smaranmātuḥ praruroda yudhiṣṭhiraḥ ,
bhīmasenapurogāśca bhrātaraḥ sarva eva te.
ūrdhvabāhuḥ smaranmātuḥ praruroda yudhiṣṭhiraḥ ,
bhīmasenapurogāśca bhrātaraḥ sarva eva te.
41.
aho dhik iti rājā tu vikruśya
bhṛśaduḥkhitaḥ ūrdhvabāhuḥ smaran
mātuḥ praruroda yudhiṣṭhiraḥ
bhīmasenapurogāḥ ca bhrātaraḥ sarve eva te
bhṛśaduḥkhitaḥ ūrdhvabāhuḥ smaran
mātuḥ praruroda yudhiṣṭhiraḥ
bhīmasenapurogāḥ ca bhrātaraḥ sarve eva te
41.
rājā yudhiṣṭhiraḥ tu aho dhik iti
vikruśya bhṛśaduḥkhitaḥ ūrdhvabāhuḥ
mātuḥ smaran praruroda ca
bhīmasenapurogāḥ te sarve eva bhrātaraḥ
vikruśya bhṛśaduḥkhitaḥ ūrdhvabāhuḥ
mātuḥ smaran praruroda ca
bhīmasenapurogāḥ te sarve eva bhrātaraḥ
41.
“Oh, shame!” - thus, the king, Yudhishthira, greatly distressed, cried out loudly and, with upraised arms, remembering his mother, he wept aloud. All those brothers, led by Bhimasena, also followed suit.
अन्तःपुरेषु च तदा सुमहान्रुदितस्वनः ।
प्रादुरासीन्महाराज पृथां श्रुत्वा तथागताम् ॥४२॥
प्रादुरासीन्महाराज पृथां श्रुत्वा तथागताम् ॥४२॥
42. antaḥpureṣu ca tadā sumahānruditasvanaḥ ,
prādurāsīnmahārāja pṛthāṁ śrutvā tathāgatām.
prādurāsīnmahārāja pṛthāṁ śrutvā tathāgatām.
42.
antaḥpureṣu ca tadā sumahān ruditasvanaḥ
prādurāsīt mahārāja pṛthām śrutvā tathāgatām
prādurāsīt mahārāja pṛthām śrutvā tathāgatām
42.
mahārāja tadā ca antaḥpureṣu pṛthām tathāgatām
śrutvā sumahān ruditasvanaḥ prādurāsīt
śrutvā sumahān ruditasvanaḥ prādurāsīt
42.
And then, O great king, in the inner apartments, a very loud sound of lamentation arose, as they had heard that Pritha (Kunti) had met such a fate.
तं च वृद्धं तथा दग्धं हतपुत्रं नराधिपम् ।
अन्वशोचन्त ते सर्वे गान्धारीं च तपस्विनीम् ॥४३॥
अन्वशोचन्त ते सर्वे गान्धारीं च तपस्विनीम् ॥४३॥
43. taṁ ca vṛddhaṁ tathā dagdhaṁ hataputraṁ narādhipam ,
anvaśocanta te sarve gāndhārīṁ ca tapasvinīm.
anvaśocanta te sarve gāndhārīṁ ca tapasvinīm.
43.
tam ca vṛddham tathā dagdham hataputram narādhipam
anvaśocanta te sarve gāndhārīm ca tapasvinīm
anvaśocanta te sarve gāndhārīm ca tapasvinīm
43.
te sarve anvaśocanta ca tam vṛddham tathā dagdham
hataputram narādhipam ca tapasvinīm gāndhārīm
hataputram narādhipam ca tapasvinīm gāndhārīm
43.
And all of them grieved for that old king (Dhritarashtra), whose sons had been killed and who had met such an end, and for Gandhari, the ascetic.
तस्मिन्नुपरते शब्दे मुहूर्तादिव भारत ।
निगृह्य बाष्पं धैर्येण धर्मराजोऽब्रवीदिदम् ॥४४॥
निगृह्य बाष्पं धैर्येण धर्मराजोऽब्रवीदिदम् ॥४४॥
44. tasminnuparate śabde muhūrtādiva bhārata ,
nigṛhya bāṣpaṁ dhairyeṇa dharmarājo'bravīdidam.
nigṛhya bāṣpaṁ dhairyeṇa dharmarājo'bravīdidam.
44.
tasmin uparate śabde muhūrtāt iva bhārata
nigṛhya bāṣpam dhairyeṇa dharmarājaḥ abravīt idam
nigṛhya bāṣpam dhairyeṇa dharmarājaḥ abravīt idam
44.
bhārata tasmin śabde uparate muhūrtāt iva
dharmarājaḥ bāṣpam dhairyeṇa nigṛhya idam abravīt
dharmarājaḥ bāṣpam dhairyeṇa nigṛhya idam abravīt
44.
O Bharata, when that sound had ceased, after about a moment, the king of righteousness (dharma) restrained his tears with fortitude and spoke these words.
Links to all chapters:
ādi parva
Chapter 1
Chapter 2
Chapter 3
Chapter 4
Chapter 5
Chapter 6
Chapter 7
Chapter 8
Chapter 9
Chapter 10
Chapter 11
Chapter 12
Chapter 13
Chapter 14
Chapter 15
Chapter 16
Chapter 17
Chapter 18
Chapter 19
Chapter 20
Chapter 21
Chapter 22
Chapter 23
Chapter 24
Chapter 25
Chapter 26
Chapter 27
Chapter 28
Chapter 29
Chapter 30
Chapter 31
Chapter 32
Chapter 33
Chapter 34
Chapter 35
Chapter 36
Chapter 37
Chapter 38
Chapter 39
Chapter 40
Chapter 41
Chapter 42
Chapter 43
Chapter 44
Chapter 45
Chapter 46
Chapter 47
Chapter 48
Chapter 49
Chapter 50
Chapter 51
Chapter 52
Chapter 53
Chapter 54
Chapter 55
Chapter 56
Chapter 57
Chapter 58
Chapter 59
Chapter 60
Chapter 61
Chapter 62
Chapter 63
Chapter 64
Chapter 65
Chapter 66
Chapter 67
Chapter 68
Chapter 69
Chapter 70
Chapter 71
Chapter 72
Chapter 73
Chapter 74
Chapter 75
Chapter 76
Chapter 77
Chapter 78
Chapter 79
Chapter 80
Chapter 81
Chapter 82
Chapter 83
Chapter 84
Chapter 85
Chapter 86
Chapter 87
Chapter 88
Chapter 89
Chapter 90
Chapter 91
Chapter 92
Chapter 93
Chapter 94
Chapter 95
Chapter 96
Chapter 97
Chapter 98
Chapter 99
Chapter 100
Chapter 101
Chapter 102
Chapter 103
Chapter 104
Chapter 105
Chapter 106
Chapter 107
Chapter 108
Chapter 109
Chapter 110
Chapter 111
Chapter 112
Chapter 113
Chapter 114
Chapter 115
Chapter 116
Chapter 117
Chapter 118
Chapter 119
Chapter 120
Chapter 121
Chapter 122
Chapter 123
Chapter 124
Chapter 125
Chapter 126
Chapter 127
Chapter 128
Chapter 129
Chapter 130
Chapter 131
Chapter 132
Chapter 133
Chapter 134
Chapter 135
Chapter 136
Chapter 137
Chapter 138
Chapter 139
Chapter 140
Chapter 141
Chapter 142
Chapter 143
Chapter 144
Chapter 145
Chapter 146
Chapter 147
Chapter 148
Chapter 149
Chapter 150
Chapter 151
Chapter 152
Chapter 153
Chapter 154
Chapter 155
Chapter 156
Chapter 157
Chapter 158
Chapter 159
Chapter 160
Chapter 161
Chapter 162
Chapter 163
Chapter 164
Chapter 165
Chapter 166
Chapter 167
Chapter 168
Chapter 169
Chapter 170
Chapter 171
Chapter 172
Chapter 173
Chapter 174
Chapter 175
Chapter 176
Chapter 177
Chapter 178
Chapter 179
Chapter 180
Chapter 181
Chapter 182
Chapter 183
Chapter 184
Chapter 185
Chapter 186
Chapter 187
Chapter 188
Chapter 189
Chapter 190
Chapter 191
Chapter 192
Chapter 193
Chapter 194
Chapter 195
Chapter 196
Chapter 197
Chapter 198
Chapter 199
Chapter 200
Chapter 201
Chapter 202
Chapter 203
Chapter 204
Chapter 205
Chapter 206
Chapter 207
Chapter 208
Chapter 209
Chapter 210
Chapter 211
Chapter 212
Chapter 213
Chapter 214
Chapter 215
Chapter 216
Chapter 217
Chapter 218
Chapter 219
Chapter 220
Chapter 221
Chapter 222
Chapter 223
Chapter 224
Chapter 225
sabhā parva
Chapter 1
Chapter 2
Chapter 3
Chapter 4
Chapter 5
Chapter 6
Chapter 7
Chapter 8
Chapter 9
Chapter 10
Chapter 11
Chapter 12
Chapter 13
Chapter 14
Chapter 15
Chapter 16
Chapter 17
Chapter 18
Chapter 19
Chapter 20
Chapter 21
Chapter 22
Chapter 23
Chapter 24
Chapter 25
Chapter 26
Chapter 27
Chapter 28
Chapter 29
Chapter 30
Chapter 31
Chapter 32
Chapter 33
Chapter 34
Chapter 35
Chapter 36
Chapter 37
Chapter 38
Chapter 39
Chapter 40
Chapter 41
Chapter 42
Chapter 43
Chapter 44
Chapter 45
Chapter 46
Chapter 47
Chapter 48
Chapter 49
Chapter 50
Chapter 51
Chapter 52
Chapter 53
Chapter 54
Chapter 55
Chapter 56
Chapter 57
Chapter 58
Chapter 59
Chapter 60
Chapter 61
Chapter 62
Chapter 63
Chapter 64
Chapter 65
Chapter 66
Chapter 67
Chapter 68
Chapter 69
Chapter 70
Chapter 71
Chapter 72
vana parva
Chapter 1
Chapter 2
Chapter 3
Chapter 4
Chapter 5
Chapter 6
Chapter 7
Chapter 8
Chapter 9
Chapter 10
Chapter 11
Chapter 12
Chapter 13
Chapter 14
Chapter 15
Chapter 16
Chapter 17
Chapter 18
Chapter 19
Chapter 20
Chapter 21
Chapter 22
Chapter 23
Chapter 24
Chapter 25
Chapter 26
Chapter 27
Chapter 28
Chapter 29
Chapter 30
Chapter 31
Chapter 32
Chapter 33
Chapter 34
Chapter 35
Chapter 36
Chapter 37
Chapter 38
Chapter 39
Chapter 40
Chapter 41
Chapter 42
Chapter 43
Chapter 44
Chapter 45
Chapter 46
Chapter 47
Chapter 48
Chapter 49
Chapter 50
Chapter 51
Chapter 52
Chapter 53
Chapter 54
Chapter 55
Chapter 56
Chapter 57
Chapter 58
Chapter 59
Chapter 60
Chapter 61
Chapter 62
Chapter 63
Chapter 64
Chapter 65
Chapter 66
Chapter 67
Chapter 68
Chapter 69
Chapter 70
Chapter 71
Chapter 72
Chapter 73
Chapter 74
Chapter 75
Chapter 76
Chapter 77
Chapter 78
Chapter 79
Chapter 80
Chapter 81
Chapter 82
Chapter 83
Chapter 84
Chapter 85
Chapter 86
Chapter 87
Chapter 88
Chapter 89
Chapter 90
Chapter 91
Chapter 92
Chapter 93
Chapter 94
Chapter 95
Chapter 96
Chapter 97
Chapter 98
Chapter 99
Chapter 100
Chapter 101
Chapter 102
Chapter 103
Chapter 104
Chapter 105
Chapter 106
Chapter 107
Chapter 108
Chapter 109
Chapter 110
Chapter 111
Chapter 112
Chapter 113
Chapter 114
Chapter 115
Chapter 116
Chapter 117
Chapter 118
Chapter 119
Chapter 120
Chapter 121
Chapter 122
Chapter 123
Chapter 124
Chapter 125
Chapter 126
Chapter 127
Chapter 128
Chapter 129
Chapter 130
Chapter 131
Chapter 132
Chapter 133
Chapter 134
Chapter 135
Chapter 136
Chapter 137
Chapter 138
Chapter 139
Chapter 140
Chapter 141
Chapter 142
Chapter 143
Chapter 144
Chapter 145
Chapter 146
Chapter 147
Chapter 148
Chapter 149
Chapter 150
Chapter 151
Chapter 152
Chapter 153
Chapter 154
Chapter 155
Chapter 156
Chapter 157
Chapter 158
Chapter 159
Chapter 160
Chapter 161
Chapter 162
Chapter 163
Chapter 164
Chapter 165
Chapter 166
Chapter 167
Chapter 168
Chapter 169
Chapter 170
Chapter 171
Chapter 172
Chapter 173
Chapter 174
Chapter 175
Chapter 176
Chapter 177
Chapter 178
Chapter 179
Chapter 180
Chapter 181
Chapter 182
Chapter 183
Chapter 184
Chapter 185
Chapter 186
Chapter 187
Chapter 188
Chapter 189
Chapter 190
Chapter 191
Chapter 192
Chapter 193
Chapter 194
Chapter 195
Chapter 196
Chapter 197
Chapter 198
Chapter 199
Chapter 200
Chapter 201
Chapter 202
Chapter 203
Chapter 204
Chapter 205
Chapter 206
Chapter 207
Chapter 208
Chapter 209
Chapter 210
Chapter 211
Chapter 212
Chapter 213
Chapter 214
Chapter 215
Chapter 216
Chapter 217
Chapter 218
Chapter 219
Chapter 220
Chapter 221
Chapter 222
Chapter 223
Chapter 224
Chapter 225
Chapter 226
Chapter 227
Chapter 228
Chapter 229
Chapter 230
Chapter 231
Chapter 232
Chapter 233
Chapter 234
Chapter 235
Chapter 236
Chapter 237
Chapter 238
Chapter 239
Chapter 240
Chapter 241
Chapter 242
Chapter 243
Chapter 244
Chapter 245
Chapter 246
Chapter 247
Chapter 248
Chapter 249
Chapter 250
Chapter 251
Chapter 252
Chapter 253
Chapter 254
Chapter 255
Chapter 256
Chapter 257
Chapter 258
Chapter 259
Chapter 260
Chapter 261
Chapter 262
Chapter 263
Chapter 264
Chapter 265
Chapter 266
Chapter 267
Chapter 268
Chapter 269
Chapter 270
Chapter 271
Chapter 272
Chapter 273
Chapter 274
Chapter 275
Chapter 276
Chapter 277
Chapter 278
Chapter 279
Chapter 280
Chapter 281
Chapter 282
Chapter 283
Chapter 284
Chapter 285
Chapter 286
Chapter 287
Chapter 288
Chapter 289
Chapter 290
Chapter 291
Chapter 292
Chapter 293
Chapter 294
Chapter 295
Chapter 296
Chapter 297
Chapter 298
Chapter 299
virāṭa parva
Chapter 1
Chapter 2
Chapter 3
Chapter 4
Chapter 5
Chapter 6
Chapter 7
Chapter 8
Chapter 9
Chapter 10
Chapter 11
Chapter 12
Chapter 13
Chapter 14
Chapter 15
Chapter 16
Chapter 17
Chapter 18
Chapter 19
Chapter 20
Chapter 21
Chapter 22
Chapter 23
Chapter 24
Chapter 25
Chapter 26
Chapter 27
Chapter 28
Chapter 29
Chapter 30
Chapter 31
Chapter 32
Chapter 33
Chapter 34
Chapter 35
Chapter 36
Chapter 37
Chapter 38
Chapter 39
Chapter 40
Chapter 41
Chapter 42
Chapter 43
Chapter 44
Chapter 45
Chapter 46
Chapter 47
Chapter 48
Chapter 49
Chapter 50
Chapter 51
Chapter 52
Chapter 53
Chapter 54
Chapter 55
Chapter 56
Chapter 57
Chapter 58
Chapter 59
Chapter 60
Chapter 61
Chapter 62
Chapter 63
Chapter 64
Chapter 65
Chapter 66
Chapter 67
udyoga parva
Chapter 1
Chapter 2
Chapter 3
Chapter 4
Chapter 5
Chapter 6
Chapter 7
Chapter 8
Chapter 9
Chapter 10
Chapter 11
Chapter 12
Chapter 13
Chapter 14
Chapter 15
Chapter 16
Chapter 17
Chapter 18
Chapter 19
Chapter 20
Chapter 21
Chapter 22
Chapter 23
Chapter 24
Chapter 25
Chapter 26
Chapter 27
Chapter 28
Chapter 29
Chapter 30
Chapter 31
Chapter 32
Chapter 33
Chapter 34
Chapter 35
Chapter 36
Chapter 37
Chapter 38
Chapter 39
Chapter 40
Chapter 41
Chapter 42
Chapter 43
Chapter 44
Chapter 45
Chapter 46
Chapter 47
Chapter 48
Chapter 49
Chapter 50
Chapter 51
Chapter 52
Chapter 53
Chapter 54
Chapter 55
Chapter 56
Chapter 57
Chapter 58
Chapter 59
Chapter 60
Chapter 61
Chapter 62
Chapter 63
Chapter 64
Chapter 65
Chapter 66
Chapter 67
Chapter 68
Chapter 69
Chapter 70
Chapter 71
Chapter 72
Chapter 73
Chapter 74
Chapter 75
Chapter 76
Chapter 77
Chapter 78
Chapter 79
Chapter 80
Chapter 81
Chapter 82
Chapter 83
Chapter 84
Chapter 85
Chapter 86
Chapter 87
Chapter 88
Chapter 89
Chapter 90
Chapter 91
Chapter 92
Chapter 93
Chapter 94
Chapter 95
Chapter 96
Chapter 97
Chapter 98
Chapter 99
Chapter 100
Chapter 101
Chapter 102
Chapter 103
Chapter 104
Chapter 105
Chapter 106
Chapter 107
Chapter 108
Chapter 109
Chapter 110
Chapter 111
Chapter 112
Chapter 113
Chapter 114
Chapter 115
Chapter 116
Chapter 117
Chapter 118
Chapter 119
Chapter 120
Chapter 121
Chapter 122
Chapter 123
Chapter 124
Chapter 125
Chapter 126
Chapter 127
Chapter 128
Chapter 129
Chapter 130
Chapter 131
Chapter 132
Chapter 133
Chapter 134
Chapter 135
Chapter 136
Chapter 137
Chapter 138
Chapter 139
Chapter 140
Chapter 141
Chapter 142
Chapter 143
Chapter 144
Chapter 145
Chapter 146
Chapter 147
Chapter 148
Chapter 149
Chapter 150
Chapter 151
Chapter 152
Chapter 153
Chapter 154
Chapter 155
Chapter 156
Chapter 157
Chapter 158
Chapter 159
Chapter 160
Chapter 161
Chapter 162
Chapter 163
Chapter 164
Chapter 165
Chapter 166
Chapter 167
Chapter 168
Chapter 169
Chapter 170
Chapter 171
Chapter 172
Chapter 173
Chapter 174
Chapter 175
Chapter 176
Chapter 177
Chapter 178
Chapter 179
Chapter 180
Chapter 181
Chapter 182
Chapter 183
Chapter 184
Chapter 185
Chapter 186
Chapter 187
Chapter 188
Chapter 189
Chapter 190
Chapter 191
Chapter 192
Chapter 193
Chapter 194
Chapter 195
Chapter 196
Chapter 197
bhīṣma parva
Chapter 1
Chapter 2
Chapter 3
Chapter 4
Chapter 5
Chapter 6
Chapter 7
Chapter 8
Chapter 9
Chapter 10
Chapter 11
Chapter 12
Chapter 13
Chapter 14
Chapter 15
Chapter 16
Chapter 17
Chapter 18
Chapter 19
Chapter 20
Chapter 21
Chapter 22
Chapter 23
Chapter 24
Chapter 25
Chapter 26
Chapter 27
Chapter 28
Chapter 29
Chapter 30
Chapter 31
Chapter 32
Chapter 33
Chapter 34
Chapter 35
Chapter 36
Chapter 37
Chapter 38
Chapter 39
Chapter 40
Chapter 41
Chapter 42
Chapter 43
Chapter 44
Chapter 45
Chapter 46
Chapter 47
Chapter 48
Chapter 49
Chapter 50
Chapter 51
Chapter 52
Chapter 53
Chapter 54
Chapter 55
Chapter 56
Chapter 57
Chapter 58
Chapter 59
Chapter 60
Chapter 61
Chapter 62
Chapter 63
Chapter 64
Chapter 65
Chapter 66
Chapter 67
Chapter 68
Chapter 69
Chapter 70
Chapter 71
Chapter 72
Chapter 73
Chapter 74
Chapter 75
Chapter 76
Chapter 77
Chapter 78
Chapter 79
Chapter 80
Chapter 81
Chapter 82
Chapter 83
Chapter 84
Chapter 85
Chapter 86
Chapter 87
Chapter 88
Chapter 89
Chapter 90
Chapter 91
Chapter 92
Chapter 93
Chapter 94
Chapter 95
Chapter 96
Chapter 97
Chapter 98
Chapter 99
Chapter 100
Chapter 101
Chapter 102
Chapter 103
Chapter 104
Chapter 105
Chapter 106
Chapter 107
Chapter 108
Chapter 109
Chapter 110
Chapter 111
Chapter 112
Chapter 113
Chapter 114
Chapter 115
Chapter 116
Chapter 117
droṇa parva
Chapter 1
Chapter 2
Chapter 3
Chapter 4
Chapter 5
Chapter 6
Chapter 7
Chapter 8
Chapter 9
Chapter 10
Chapter 11
Chapter 12
Chapter 13
Chapter 14
Chapter 15
Chapter 16
Chapter 17
Chapter 18
Chapter 19
Chapter 20
Chapter 21
Chapter 22
Chapter 23
Chapter 24
Chapter 25
Chapter 26
Chapter 27
Chapter 28
Chapter 29
Chapter 30
Chapter 31
Chapter 32
Chapter 33
Chapter 34
Chapter 35
Chapter 36
Chapter 37
Chapter 38
Chapter 39
Chapter 40
Chapter 41
Chapter 42
Chapter 43
Chapter 44
Chapter 45
Chapter 46
Chapter 47
Chapter 48
Chapter 49
Chapter 50
Chapter 51
Chapter 52
Chapter 53
Chapter 54
Chapter 55
Chapter 56
Chapter 57
Chapter 58
Chapter 59
Chapter 60
Chapter 61
Chapter 62
Chapter 63
Chapter 64
Chapter 65
Chapter 66
Chapter 67
Chapter 68
Chapter 69
Chapter 70
Chapter 71
Chapter 72
Chapter 73
Chapter 74
Chapter 75
Chapter 76
Chapter 77
Chapter 78
Chapter 79
Chapter 80
Chapter 81
Chapter 82
Chapter 83
Chapter 84
Chapter 85
Chapter 86
Chapter 87
Chapter 88
Chapter 89
Chapter 90
Chapter 91
Chapter 92
Chapter 93
Chapter 94
Chapter 95
Chapter 96
Chapter 97
Chapter 98
Chapter 99
Chapter 100
Chapter 101
Chapter 102
Chapter 103
Chapter 104
Chapter 105
Chapter 106
Chapter 107
Chapter 108
Chapter 109
Chapter 110
Chapter 111
Chapter 112
Chapter 113
Chapter 114
Chapter 115
Chapter 116
Chapter 117
Chapter 118
Chapter 119
Chapter 120
Chapter 121
Chapter 122
Chapter 123
Chapter 124
Chapter 125
Chapter 126
Chapter 127
Chapter 128
Chapter 129
Chapter 130
Chapter 131
Chapter 132
Chapter 133
Chapter 134
Chapter 135
Chapter 136
Chapter 137
Chapter 138
Chapter 139
Chapter 140
Chapter 141
Chapter 142
Chapter 143
Chapter 144
Chapter 145
Chapter 146
Chapter 147
Chapter 148
Chapter 149
Chapter 150
Chapter 151
Chapter 152
Chapter 153
Chapter 154
Chapter 155
Chapter 156
Chapter 157
Chapter 158
Chapter 159
Chapter 160
Chapter 161
Chapter 162
Chapter 163
Chapter 164
Chapter 165
Chapter 166
Chapter 167
Chapter 168
Chapter 169
Chapter 170
Chapter 171
Chapter 172
Chapter 173
karṇa parva
Chapter 1
Chapter 2
Chapter 3
Chapter 4
Chapter 5
Chapter 6
Chapter 7
Chapter 8
Chapter 9
Chapter 10
Chapter 11
Chapter 12
Chapter 13
Chapter 14
Chapter 15
Chapter 16
Chapter 17
Chapter 18
Chapter 19
Chapter 20
Chapter 21
Chapter 22
Chapter 23
Chapter 24
Chapter 25
Chapter 26
Chapter 27
Chapter 28
Chapter 29
Chapter 30
Chapter 31
Chapter 32
Chapter 33
Chapter 34
Chapter 35
Chapter 36
Chapter 37
Chapter 38
Chapter 39
Chapter 40
Chapter 41
Chapter 42
Chapter 43
Chapter 44
Chapter 45
Chapter 46
Chapter 47
Chapter 48
Chapter 49
Chapter 50
Chapter 51
Chapter 52
Chapter 53
Chapter 54
Chapter 55
Chapter 56
Chapter 57
Chapter 58
Chapter 59
Chapter 60
Chapter 61
Chapter 62
Chapter 63
Chapter 64
Chapter 65
Chapter 66
Chapter 67
Chapter 68
Chapter 69
śalya parva
Chapter 1
Chapter 2
Chapter 3
Chapter 4
Chapter 5
Chapter 6
Chapter 7
Chapter 8
Chapter 9
Chapter 10
Chapter 11
Chapter 12
Chapter 13
Chapter 14
Chapter 15
Chapter 16
Chapter 17
Chapter 18
Chapter 19
Chapter 20
Chapter 21
Chapter 22
Chapter 23
Chapter 24
Chapter 25
Chapter 26
Chapter 27
Chapter 28
Chapter 29
Chapter 30
Chapter 31
Chapter 32
Chapter 33
Chapter 34
Chapter 35
Chapter 36
Chapter 37
Chapter 38
Chapter 39
Chapter 40
Chapter 41
Chapter 42
Chapter 43
Chapter 44
Chapter 45
Chapter 46
Chapter 47
Chapter 48
Chapter 49
Chapter 50
Chapter 51
Chapter 52
Chapter 53
Chapter 54
Chapter 55
Chapter 56
Chapter 57
Chapter 58
Chapter 59
Chapter 60
Chapter 61
Chapter 62
Chapter 63
Chapter 64
sauptika parva
strī parva
śānti parva
Chapter 1
Chapter 2
Chapter 3
Chapter 4
Chapter 5
Chapter 6
Chapter 7
Chapter 8
Chapter 9
Chapter 10
Chapter 11
Chapter 12
Chapter 13
Chapter 14
Chapter 15
Chapter 16
Chapter 17
Chapter 18
Chapter 19
Chapter 20
Chapter 21
Chapter 22
Chapter 23
Chapter 24
Chapter 25
Chapter 26
Chapter 27
Chapter 28
Chapter 29
Chapter 30
Chapter 31
Chapter 32
Chapter 33
Chapter 34
Chapter 35
Chapter 36
Chapter 37
Chapter 38
Chapter 39
Chapter 40
Chapter 41
Chapter 42
Chapter 43
Chapter 44
Chapter 45
Chapter 46
Chapter 47
Chapter 48
Chapter 49
Chapter 50
Chapter 51
Chapter 52
Chapter 53
Chapter 54
Chapter 55
Chapter 56
Chapter 57
Chapter 58
Chapter 59
Chapter 60
Chapter 61
Chapter 62
Chapter 63
Chapter 64
Chapter 65
Chapter 66
Chapter 67
Chapter 68
Chapter 69
Chapter 70
Chapter 71
Chapter 72
Chapter 73
Chapter 74
Chapter 75
Chapter 76
Chapter 77
Chapter 78
Chapter 79
Chapter 80
Chapter 81
Chapter 82
Chapter 83
Chapter 84
Chapter 85
Chapter 86
Chapter 87
Chapter 88
Chapter 89
Chapter 90
Chapter 91
Chapter 92
Chapter 93
Chapter 94
Chapter 95
Chapter 96
Chapter 97
Chapter 98
Chapter 99
Chapter 100
Chapter 101
Chapter 102
Chapter 103
Chapter 104
Chapter 105
Chapter 106
Chapter 107
Chapter 108
Chapter 109
Chapter 110
Chapter 111
Chapter 112
Chapter 113
Chapter 114
Chapter 115
Chapter 116
Chapter 117
Chapter 118
Chapter 119
Chapter 120
Chapter 121
Chapter 122
Chapter 123
Chapter 124
Chapter 125
Chapter 126
Chapter 127
Chapter 128
Chapter 129
Chapter 130
Chapter 131
Chapter 132
Chapter 133
Chapter 134
Chapter 135
Chapter 136
Chapter 137
Chapter 138
Chapter 139
Chapter 140
Chapter 141
Chapter 142
Chapter 143
Chapter 144
Chapter 145
Chapter 146
Chapter 147
Chapter 148
Chapter 149
Chapter 150
Chapter 151
Chapter 152
Chapter 153
Chapter 154
Chapter 155
Chapter 156
Chapter 157
Chapter 158
Chapter 159
Chapter 160
Chapter 161
Chapter 162
Chapter 163
Chapter 164
Chapter 165
Chapter 166
Chapter 167
Chapter 168
Chapter 169
Chapter 170
Chapter 171
Chapter 172
Chapter 173
Chapter 174
Chapter 175
Chapter 176
Chapter 177
Chapter 178
Chapter 179
Chapter 180
Chapter 181
Chapter 182
Chapter 183
Chapter 184
Chapter 185
Chapter 186
Chapter 187
Chapter 188
Chapter 189
Chapter 190
Chapter 191
Chapter 192
Chapter 193
Chapter 194
Chapter 195
Chapter 196
Chapter 197
Chapter 198
Chapter 199
Chapter 200
Chapter 201
Chapter 202
Chapter 203
Chapter 204
Chapter 205
Chapter 206
Chapter 207
Chapter 208
Chapter 209
Chapter 210
Chapter 211
Chapter 212
Chapter 213
Chapter 214
Chapter 215
Chapter 216
Chapter 217
Chapter 218
Chapter 219
Chapter 220
Chapter 221
Chapter 222
Chapter 223
Chapter 224
Chapter 225
Chapter 226
Chapter 227
Chapter 228
Chapter 229
Chapter 230
Chapter 231
Chapter 232
Chapter 233
Chapter 234
Chapter 235
Chapter 236
Chapter 237
Chapter 238
Chapter 239
Chapter 240
Chapter 241
Chapter 242
Chapter 243
Chapter 244
Chapter 245
Chapter 246
Chapter 247
Chapter 248
Chapter 249
Chapter 250
Chapter 251
Chapter 252
Chapter 253
Chapter 254
Chapter 255
Chapter 256
Chapter 257
Chapter 258
Chapter 259
Chapter 260
Chapter 261
Chapter 262
Chapter 263
Chapter 264
Chapter 265
Chapter 266
Chapter 267
Chapter 268
Chapter 269
Chapter 270
Chapter 271
Chapter 272
Chapter 273
Chapter 274
Chapter 275
Chapter 276
Chapter 277
Chapter 278
Chapter 279
Chapter 280
Chapter 281
Chapter 282
Chapter 283
Chapter 284
Chapter 285
Chapter 286
Chapter 287
Chapter 288
Chapter 289
Chapter 290
Chapter 291
Chapter 292
Chapter 293
Chapter 294
Chapter 295
Chapter 296
Chapter 297
Chapter 298
Chapter 299
Chapter 300
Chapter 301
Chapter 302
Chapter 303
Chapter 304
Chapter 305
Chapter 306
Chapter 307
Chapter 308
Chapter 309
Chapter 310
Chapter 311
Chapter 312
Chapter 313
Chapter 314
Chapter 315
Chapter 316
Chapter 317
Chapter 318
Chapter 319
Chapter 320
Chapter 321
Chapter 322
Chapter 323
Chapter 324
Chapter 325
Chapter 326
Chapter 327
Chapter 328
Chapter 329
Chapter 330
Chapter 331
Chapter 332
Chapter 333
Chapter 334
Chapter 335
Chapter 336
Chapter 337
Chapter 338
Chapter 339
Chapter 340
Chapter 341
Chapter 342
Chapter 343
Chapter 344
Chapter 345
Chapter 346
Chapter 347
Chapter 348
Chapter 349
Chapter 350
Chapter 351
Chapter 352
Chapter 353
anuśāsana parva
Chapter 1
Chapter 2
Chapter 3
Chapter 4
Chapter 5
Chapter 6
Chapter 7
Chapter 8
Chapter 9
Chapter 10
Chapter 11
Chapter 12
Chapter 13
Chapter 14
Chapter 15
Chapter 16
Chapter 17
Chapter 18
Chapter 19
Chapter 20
Chapter 21
Chapter 22
Chapter 23
Chapter 24
Chapter 25
Chapter 26
Chapter 27
Chapter 28
Chapter 29
Chapter 30
Chapter 31
Chapter 32
Chapter 33
Chapter 34
Chapter 35
Chapter 36
Chapter 37
Chapter 38
Chapter 39
Chapter 40
Chapter 41
Chapter 42
Chapter 43
Chapter 44
Chapter 45
Chapter 46
Chapter 47
Chapter 48
Chapter 49
Chapter 50
Chapter 51
Chapter 52
Chapter 53
Chapter 54
Chapter 55
Chapter 56
Chapter 57
Chapter 58
Chapter 59
Chapter 60
Chapter 61
Chapter 62
Chapter 63
Chapter 64
Chapter 65
Chapter 66
Chapter 67
Chapter 68
Chapter 69
Chapter 70
Chapter 71
Chapter 72
Chapter 73
Chapter 74
Chapter 75
Chapter 76
Chapter 77
Chapter 78
Chapter 79
Chapter 80
Chapter 81
Chapter 82
Chapter 83
Chapter 84
Chapter 85
Chapter 86
Chapter 87
Chapter 88
Chapter 89
Chapter 90
Chapter 91
Chapter 92
Chapter 93
Chapter 94
Chapter 95
Chapter 96
Chapter 97
Chapter 98
Chapter 99
Chapter 100
Chapter 101
Chapter 102
Chapter 103
Chapter 104
Chapter 105
Chapter 106
Chapter 107
Chapter 108
Chapter 109
Chapter 110
Chapter 111
Chapter 112
Chapter 113
Chapter 114
Chapter 115
Chapter 116
Chapter 117
Chapter 118
Chapter 119
Chapter 120
Chapter 121
Chapter 122
Chapter 123
Chapter 124
Chapter 125
Chapter 126
Chapter 127
Chapter 128
Chapter 129
Chapter 130
Chapter 131
Chapter 132
Chapter 133
Chapter 134
Chapter 135
Chapter 136
Chapter 137
Chapter 138
Chapter 139
Chapter 140
Chapter 141
Chapter 142
Chapter 143
Chapter 144
Chapter 145
Chapter 146
Chapter 147
Chapter 148
Chapter 149
Chapter 150
Chapter 151
Chapter 152
Chapter 153
Chapter 154
aśvamedhika parva
Chapter 1
Chapter 2
Chapter 3
Chapter 4
Chapter 5
Chapter 6
Chapter 7
Chapter 8
Chapter 9
Chapter 10
Chapter 11
Chapter 12
Chapter 13
Chapter 14
Chapter 15
Chapter 16
Chapter 17
Chapter 18
Chapter 19
Chapter 20
Chapter 21
Chapter 22
Chapter 23
Chapter 24
Chapter 25
Chapter 26
Chapter 27
Chapter 28
Chapter 29
Chapter 30
Chapter 31
Chapter 32
Chapter 33
Chapter 34
Chapter 35
Chapter 36
Chapter 37
Chapter 38
Chapter 39
Chapter 40
Chapter 41
Chapter 42
Chapter 43
Chapter 44
Chapter 45
Chapter 46
Chapter 47
Chapter 48
Chapter 49
Chapter 50
Chapter 51
Chapter 52
Chapter 53
Chapter 54
Chapter 55
Chapter 56
Chapter 57
Chapter 58
Chapter 59
Chapter 60
Chapter 61
Chapter 62
Chapter 63
Chapter 64
Chapter 65
Chapter 66
Chapter 67
Chapter 68
Chapter 69
Chapter 70
Chapter 71
Chapter 72
Chapter 73
Chapter 74
Chapter 75
Chapter 76
Chapter 77
Chapter 78
Chapter 79
Chapter 80
Chapter 81
Chapter 82
Chapter 83
Chapter 84
Chapter 85
Chapter 86
Chapter 87
Chapter 88
Chapter 89
Chapter 90
Chapter 91
Chapter 92
Chapter 93
Chapter 94
Chapter 95
Chapter 96
āśramavāsika parva (current book)
Chapter 1
Chapter 2
Chapter 3
Chapter 4
Chapter 5
Chapter 6
Chapter 7
Chapter 8
Chapter 9
Chapter 10
Chapter 11
Chapter 12
Chapter 13
Chapter 14
Chapter 15
Chapter 16
Chapter 17
Chapter 18
Chapter 19
Chapter 20
Chapter 21
Chapter 22
Chapter 23
Chapter 24
Chapter 25
Chapter 26
Chapter 27
Chapter 28
Chapter 29
Chapter 30
Chapter 31
Chapter 32
Chapter 33
Chapter 34
Chapter 35
Chapter 36
Chapter 37
Chapter 38
Chapter 39
Chapter 40
Chapter 41
Chapter 42
Chapter 43
Chapter 44
Chapter 45 (current chapter)
Chapter 46
Chapter 47