Skip to content
אתר זה לא תומך בגרסאות ישנות של אינטרנט אקספלורר
מומלץ להשתמש בדפדפן גוגל כרום או פיירפוקס מוזילה
(או באינטרנט אקספלורר / edge עדכני)
Enjoy Learning Sanskrit tips, tools, resources and more...

महाभारतः       mahābhārataḥ - book-14, chapter-16

Use the following checkboxes to set the display options for this chapter (You can also control the display of each verse separately):
what would you like to see in each verse:
जनमेजय उवाच ।
सभायां वसतोस्तस्यां निहत्यारीन्महात्मनोः ।
केशवार्जुनयोः का नु कथा समभवद्द्विज ॥१॥
1. janamejaya uvāca ,
sabhāyāṁ vasatostasyāṁ nihatyārīnmahātmanoḥ ,
keśavārjunayoḥ kā nu kathā samabhavaddvija.
वैशंपायन उवाच ।
कृष्णेन सहितः पार्थः स्वराज्यं प्राप्य केवलम् ।
तस्यां सभायां रम्यायां विजहार मुदा युतः ॥२॥
2. vaiśaṁpāyana uvāca ,
kṛṣṇena sahitaḥ pārthaḥ svarājyaṁ prāpya kevalam ,
tasyāṁ sabhāyāṁ ramyāyāṁ vijahāra mudā yutaḥ.
ततः कंचित्सभोद्देशं स्वर्गोद्देशसमं नृप ।
यदृच्छया तौ मुदितौ जग्मतुः स्वजनावृतौ ॥३॥
3. tataḥ kaṁcitsabhoddeśaṁ svargoddeśasamaṁ nṛpa ,
yadṛcchayā tau muditau jagmatuḥ svajanāvṛtau.
ततः प्रतीतः कृष्णेन सहितः पाण्डवोऽर्जुनः ।
निरीक्ष्य तां सभां रम्यामिदं वचनमब्रवीत् ॥४॥
4. tataḥ pratītaḥ kṛṣṇena sahitaḥ pāṇḍavo'rjunaḥ ,
nirīkṣya tāṁ sabhāṁ ramyāmidaṁ vacanamabravīt.
विदितं ते महाबाहो संग्रामे समुपस्थिते ।
माहात्म्यं देवकीमातस्तच्च ते रूपमैश्वरम् ॥५॥
5. viditaṁ te mahābāho saṁgrāme samupasthite ,
māhātmyaṁ devakīmātastacca te rūpamaiśvaram.
यत्तु तद्भवता प्रोक्तं तदा केशव सौहृदात् ।
तत्सर्वं पुरुषव्याघ्र नष्टं मे नष्टचेतसः ॥६॥
6. yattu tadbhavatā proktaṁ tadā keśava sauhṛdāt ,
tatsarvaṁ puruṣavyāghra naṣṭaṁ me naṣṭacetasaḥ.
मम कौतूहलं त्वस्ति तेष्वर्थेषु पुनः प्रभो ।
भवांश्च द्वारकां गन्ता नचिरादिव माधव ॥७॥
7. mama kautūhalaṁ tvasti teṣvartheṣu punaḥ prabho ,
bhavāṁśca dvārakāṁ gantā nacirādiva mādhava.
एवमुक्तस्ततः कृष्णः फल्गुनं प्रत्यभाषत ।
परिष्वज्य महातेजा वचनं वदतां वरः ॥८॥
8. evamuktastataḥ kṛṣṇaḥ phalgunaṁ pratyabhāṣata ,
pariṣvajya mahātejā vacanaṁ vadatāṁ varaḥ.
श्रावितस्त्वं मया गुह्यं ज्ञापितश्च सनातनम् ।
धर्मं स्वरूपिणं पार्थ सर्वलोकांश्च शाश्वतान् ॥९॥
9. śrāvitastvaṁ mayā guhyaṁ jñāpitaśca sanātanam ,
dharmaṁ svarūpiṇaṁ pārtha sarvalokāṁśca śāśvatān.
अबुद्ध्वा यन्न गृह्णीथास्तन्मे सुमहदप्रियम् ।
नूनमश्रद्दधानोऽसि दुर्मेधाश्चासि पाण्डव ॥१०॥
10. abuddhvā yanna gṛhṇīthāstanme sumahadapriyam ,
nūnamaśraddadhāno'si durmedhāścāsi pāṇḍava.
स हि धर्मः सुपर्याप्तो ब्रह्मणः पदवेदने ।
न शक्यं तन्मया भूयस्तथा वक्तुमशेषतः ॥११॥
11. sa hi dharmaḥ suparyāpto brahmaṇaḥ padavedane ,
na śakyaṁ tanmayā bhūyastathā vaktumaśeṣataḥ.
परं हि ब्रह्म कथितं योगयुक्तेन तन्मया ।
इतिहासं तु वक्ष्यामि तस्मिन्नर्थे पुरातनम् ॥१२॥
12. paraṁ hi brahma kathitaṁ yogayuktena tanmayā ,
itihāsaṁ tu vakṣyāmi tasminnarthe purātanam.
यथा तां बुद्धिमास्थाय गतिमग्र्यां गमिष्यसि ।
शृणु धर्मभृतां श्रेष्ठ गदतः सर्वमेव मे ॥१३॥
13. yathā tāṁ buddhimāsthāya gatimagryāṁ gamiṣyasi ,
śṛṇu dharmabhṛtāṁ śreṣṭha gadataḥ sarvameva me.
आगच्छद्ब्राह्मणः कश्चित्स्वर्गलोकादरिंदम ।
ब्रह्मलोकाच्च दुर्धर्षः सोऽस्माभिः पूजितोऽभवत् ॥१४॥
14. āgacchadbrāhmaṇaḥ kaścitsvargalokādariṁdama ,
brahmalokācca durdharṣaḥ so'smābhiḥ pūjito'bhavat.
अस्माभिः परिपृष्टश्च यदाह भरतर्षभ ।
दिव्येन विधिना पार्थ तच्छृणुष्वाविचारयन् ॥१५॥
15. asmābhiḥ paripṛṣṭaśca yadāha bharatarṣabha ,
divyena vidhinā pārtha tacchṛṇuṣvāvicārayan.
ब्राह्मण उवाच ।
मोक्षधर्मं समाश्रित्य कृष्ण यन्मानुपृच्छसि ।
भूतानामनुकम्पार्थं यन्मोहच्छेदनं प्रभो ॥१६॥
16. brāhmaṇa uvāca ,
mokṣadharmaṁ samāśritya kṛṣṇa yanmānupṛcchasi ,
bhūtānāmanukampārthaṁ yanmohacchedanaṁ prabho.
तत्तेऽहं संप्रवक्ष्यामि यथावन्मधुसूदन ।
शृणुष्वावहितो भूत्वा गदतो मम माधव ॥१७॥
17. tatte'haṁ saṁpravakṣyāmi yathāvanmadhusūdana ,
śṛṇuṣvāvahito bhūtvā gadato mama mādhava.
कश्चिद्विप्रस्तपोयुक्तः काश्यपो धर्मवित्तमः ।
आससाद द्विजं कंचिद्धर्माणामागतागमम् ॥१८॥
18. kaścidviprastapoyuktaḥ kāśyapo dharmavittamaḥ ,
āsasāda dvijaṁ kaṁciddharmāṇāmāgatāgamam.
गतागते सुबहुशो ज्ञानविज्ञानपारगम् ।
लोकतत्त्वार्थकुशलं ज्ञातारं सुखदुःखयोः ॥१९॥
19. gatāgate subahuśo jñānavijñānapāragam ,
lokatattvārthakuśalaṁ jñātāraṁ sukhaduḥkhayoḥ.
जातीमरणतत्त्वज्ञं कोविदं पुण्यपापयोः ।
द्रष्टारमुच्चनीचानां कर्मभिर्देहिनां गतिम् ॥२०॥
20. jātīmaraṇatattvajñaṁ kovidaṁ puṇyapāpayoḥ ,
draṣṭāramuccanīcānāṁ karmabhirdehināṁ gatim.
चरन्तं मुक्तवत्सिद्धं प्रशान्तं संयतेन्द्रियम् ।
दीप्यमानं श्रिया ब्राह्म्या क्रममाणं च सर्वशः ॥२१॥
21. carantaṁ muktavatsiddhaṁ praśāntaṁ saṁyatendriyam ,
dīpyamānaṁ śriyā brāhmyā kramamāṇaṁ ca sarvaśaḥ.
अन्तर्धानगतिज्ञं च श्रुत्वा तत्त्वेन काश्यपः ।
तथैवान्तर्हितैः सिद्धैर्यान्तं चक्रधरैः सह ॥२२॥
22. antardhānagatijñaṁ ca śrutvā tattvena kāśyapaḥ ,
tathaivāntarhitaiḥ siddhairyāntaṁ cakradharaiḥ saha.
संभाषमाणमेकान्ते समासीनं च तैः सह ।
यदृच्छया च गच्छन्तमसक्तं पवनं यथा ॥२३॥
23. saṁbhāṣamāṇamekānte samāsīnaṁ ca taiḥ saha ,
yadṛcchayā ca gacchantamasaktaṁ pavanaṁ yathā.
तं समासाद्य मेधावी स तदा द्विजसत्तमः ।
चरणौ धर्मकामो वै तपस्वी सुसमाहितः ।
प्रतिपेदे यथान्यायं भक्त्या परमया युतः ॥२४॥
24. taṁ samāsādya medhāvī sa tadā dvijasattamaḥ ,
caraṇau dharmakāmo vai tapasvī susamāhitaḥ ,
pratipede yathānyāyaṁ bhaktyā paramayā yutaḥ.
विस्मितश्चाद्भुतं दृष्ट्वा काश्यपस्तं द्विजोत्तमम् ।
परिचारेण महता गुरुं वैद्यमतोषयत् ॥२५॥
25. vismitaścādbhutaṁ dṛṣṭvā kāśyapastaṁ dvijottamam ,
paricāreṇa mahatā guruṁ vaidyamatoṣayat.
प्रीतात्मा चोपपन्नश्च श्रुतचारित्रसंयुतः ।
भावेन तोषयच्चैनं गुरुवृत्त्या परंतपः ॥२६॥
26. prītātmā copapannaśca śrutacāritrasaṁyutaḥ ,
bhāvena toṣayaccainaṁ guruvṛttyā paraṁtapaḥ.
तस्मै तुष्टः स शिष्याय प्रसन्नोऽथाब्रवीद्गुरुः ।
सिद्धिं परामभिप्रेक्ष्य शृणु तन्मे जनार्दन ॥२७॥
27. tasmai tuṣṭaḥ sa śiṣyāya prasanno'thābravīdguruḥ ,
siddhiṁ parāmabhiprekṣya śṛṇu tanme janārdana.
विविधैः कर्मभिस्तात पुण्ययोगैश्च केवलैः ।
गच्छन्तीह गतिं मर्त्या देवलोकेऽपि च स्थितिम् ॥२८॥
28. vividhaiḥ karmabhistāta puṇyayogaiśca kevalaiḥ ,
gacchantīha gatiṁ martyā devaloke'pi ca sthitim.
न क्वचित्सुखमत्यन्तं न क्वचिच्छाश्वती स्थितिः ।
स्थानाच्च महतो भ्रंशो दुःखलब्धात्पुनः पुनः ॥२९॥
29. na kvacitsukhamatyantaṁ na kvacicchāśvatī sthitiḥ ,
sthānācca mahato bhraṁśo duḥkhalabdhātpunaḥ punaḥ.
अशुभा गतयः प्राप्ताः कष्टा मे पापसेवनात् ।
काममन्युपरीतेन तृष्णया मोहितेन च ॥३०॥
30. aśubhā gatayaḥ prāptāḥ kaṣṭā me pāpasevanāt ,
kāmamanyuparītena tṛṣṇayā mohitena ca.
पुनः पुनश्च मरणं जन्म चैव पुनः पुनः ।
आहारा विविधा भुक्ताः पीता नानाविधाः स्तनाः ॥३१॥
31. punaḥ punaśca maraṇaṁ janma caiva punaḥ punaḥ ,
āhārā vividhā bhuktāḥ pītā nānāvidhāḥ stanāḥ.
मातरो विविधा दृष्टाः पितरश्च पृथग्विधाः ।
सुखानि च विचित्राणि दुःखानि च मयानघ ॥३२॥
32. mātaro vividhā dṛṣṭāḥ pitaraśca pṛthagvidhāḥ ,
sukhāni ca vicitrāṇi duḥkhāni ca mayānagha.
प्रियैर्विवासो बहुशः संवासश्चाप्रियैः सह ।
धननाशश्च संप्राप्तो लब्ध्वा दुःखेन तद्धनम् ॥३३॥
33. priyairvivāso bahuśaḥ saṁvāsaścāpriyaiḥ saha ,
dhananāśaśca saṁprāpto labdhvā duḥkhena taddhanam.
अवमानाः सुकष्टाश्च परतः स्वजनात्तथा ।
शारीरा मानसाश्चापि वेदना भृशदारुणाः ॥३४॥
34. avamānāḥ sukaṣṭāśca parataḥ svajanāttathā ,
śārīrā mānasāścāpi vedanā bhṛśadāruṇāḥ.
प्राप्ता विमाननाश्चोग्रा वधबन्धाश्च दारुणाः ।
पतनं निरये चैव यातनाश्च यमक्षये ॥३५॥
35. prāptā vimānanāścogrā vadhabandhāśca dāruṇāḥ ,
patanaṁ niraye caiva yātanāśca yamakṣaye.
जरा रोगाश्च सततं वासनानि च भूरिशः ।
लोकेऽस्मिन्ननुभूतानि द्वंद्वजानि भृशं मया ॥३६॥
36. jarā rogāśca satataṁ vāsanāni ca bhūriśaḥ ,
loke'sminnanubhūtāni dvaṁdvajāni bhṛśaṁ mayā.
ततः कदाचिन्निर्वेदान्निकारान्निकृतेन च ।
लोकतन्त्रं परित्यक्तं दुःखार्तेन भृशं मया ।
ततः सिद्धिरियं प्राप्ता प्रसादादात्मनो मया ॥३७॥
37. tataḥ kadācinnirvedānnikārānnikṛtena ca ,
lokatantraṁ parityaktaṁ duḥkhārtena bhṛśaṁ mayā ,
tataḥ siddhiriyaṁ prāptā prasādādātmano mayā.
नाहं पुनरिहागन्ता लोकानालोकयाम्यहम् ।
आ सिद्धेरा प्रजासर्गादात्मनो मे गतिः शुभा ॥३८॥
38. nāhaṁ punarihāgantā lokānālokayāmyaham ,
ā siddherā prajāsargādātmano me gatiḥ śubhā.
उपलब्धा द्विजश्रेष्ठ तथेयं सिद्धिरुत्तमा ।
इतः परं गमिष्यामि ततः परतरं पुनः ।
ब्रह्मणः पदमव्यग्रं मा ते भूदत्र संशयः ॥३९॥
39. upalabdhā dvijaśreṣṭha tatheyaṁ siddhiruttamā ,
itaḥ paraṁ gamiṣyāmi tataḥ parataraṁ punaḥ ,
brahmaṇaḥ padamavyagraṁ mā te bhūdatra saṁśayaḥ.
नाहं पुनरिहागन्ता मर्त्यलोकं परंतप ।
प्रीतोऽस्मि ते महाप्राज्ञ ब्रूहि किं करवाणि ते ॥४०॥
40. nāhaṁ punarihāgantā martyalokaṁ paraṁtapa ,
prīto'smi te mahāprājña brūhi kiṁ karavāṇi te.
यदीप्सुरुपपन्नस्त्वं तस्य कालोऽयमागतः ।
अभिजाने च तदहं यदर्थं मा त्वमागतः ।
अचिरात्तु गमिष्यामि येनाहं त्वामचूचुदम् ॥४१॥
41. yadīpsurupapannastvaṁ tasya kālo'yamāgataḥ ,
abhijāne ca tadahaṁ yadarthaṁ mā tvamāgataḥ ,
acirāttu gamiṣyāmi yenāhaṁ tvāmacūcudam.
भृशं प्रीतोऽस्मि भवतश्चारित्रेण विचक्षण ।
परिपृच्छ यावद्भवते भाषेयं यत्तवेप्सितम् ॥४२॥
42. bhṛśaṁ prīto'smi bhavataścāritreṇa vicakṣaṇa ,
paripṛccha yāvadbhavate bhāṣeyaṁ yattavepsitam.
बहु मन्ये च ते बुद्धिं भृशं संपूजयामि च ।
येनाहं भवता बुद्धो मेधावी ह्यसि काश्यप ॥४३॥
43. bahu manye ca te buddhiṁ bhṛśaṁ saṁpūjayāmi ca ,
yenāhaṁ bhavatā buddho medhāvī hyasi kāśyapa.