Skip to content
אתר זה לא תומך בגרסאות ישנות של אינטרנט אקספלורר
מומלץ להשתמש בדפדפן גוגל כרום או פיירפוקס מוזילה
(או באינטרנט אקספלורר / edge עדכני)
Enjoy Learning Sanskrit tips, tools, resources and more...

महाभारतः       mahābhārataḥ - book-14, chapter-21

Use the following checkboxes to set the display options for this chapter (You can also control the display of each verse separately):
what would you like to see in each verse:
ब्राह्मण उवाच ।
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
निबोध दशहोतॄणां विधानमिह यादृशम् ॥१॥
1. brāhmaṇa uvāca ,
atrāpyudāharantīmamitihāsaṁ purātanam ,
nibodha daśahotṝṇāṁ vidhānamiha yādṛśam.
सर्वमेवात्र विज्ञेयं चित्तं ज्ञानमवेक्षते ।
रेतः शरीरभृत्काये विज्ञाता तु शरीरभृत् ॥२॥
2. sarvamevātra vijñeyaṁ cittaṁ jñānamavekṣate ,
retaḥ śarīrabhṛtkāye vijñātā tu śarīrabhṛt.
शरीरभृद्गार्हपत्यस्तस्मादन्यः प्रणीयते ।
ततश्चाहवनीयस्तु तस्मिन्संक्षिप्यते हविः ॥३॥
3. śarīrabhṛdgārhapatyastasmādanyaḥ praṇīyate ,
tataścāhavanīyastu tasminsaṁkṣipyate haviḥ.
ततो वाचस्पतिर्जज्ञे समानः पर्यवेक्षते ।
रूपं भवति वै व्यक्तं तदनुद्रवते मनः ॥४॥
4. tato vācaspatirjajñe samānaḥ paryavekṣate ,
rūpaṁ bhavati vai vyaktaṁ tadanudravate manaḥ.
ब्राह्मण्युवाच ।
कस्माद्वागभवत्पूर्वं कस्मात्पश्चान्मनोऽभवत् ।
मनसा चिन्तितं वाक्यं यदा समभिपद्यते ॥५॥
5. brāhmaṇyuvāca ,
kasmādvāgabhavatpūrvaṁ kasmātpaścānmano'bhavat ,
manasā cintitaṁ vākyaṁ yadā samabhipadyate.
केन विज्ञानयोगेन मतिश्चित्तं समास्थिता ।
समुन्नीता नाध्यगच्छत्को वैनां प्रतिषेधति ॥६॥
6. kena vijñānayogena matiścittaṁ samāsthitā ,
samunnītā nādhyagacchatko vaināṁ pratiṣedhati.
ब्राह्मण उवाच ।
तामपानः पतिर्भूत्वा तस्मात्प्रेष्यत्यपानताम् ।
तां मतिं मनसः प्राहुर्मनस्तस्मादवेक्षते ॥७॥
7. brāhmaṇa uvāca ,
tāmapānaḥ patirbhūtvā tasmātpreṣyatyapānatām ,
tāṁ matiṁ manasaḥ prāhurmanastasmādavekṣate.
प्रश्नं तु वाङ्मनसोर्मां यस्मात्त्वमनुपृच्छसि ।
तस्मात्ते वर्तयिष्यामि तयोरेव समाह्वयम् ॥८॥
8. praśnaṁ tu vāṅmanasormāṁ yasmāttvamanupṛcchasi ,
tasmātte vartayiṣyāmi tayoreva samāhvayam.
उभे वाङ्मनसी गत्वा भूतात्मानमपृच्छताम् ।
आवयोः श्रेष्ठमाचक्ष्व छिन्धि नौ संशयं विभो ॥९॥
9. ubhe vāṅmanasī gatvā bhūtātmānamapṛcchatām ,
āvayoḥ śreṣṭhamācakṣva chindhi nau saṁśayaṁ vibho.
मन इत्येव भगवांस्तदा प्राह सरस्वतीम् ।
अहं वै कामधुक्तुभ्यमिति तं प्राह वागथ ॥१०॥
10. mana ityeva bhagavāṁstadā prāha sarasvatīm ,
ahaṁ vai kāmadhuktubhyamiti taṁ prāha vāgatha.
स्थावरं जङ्गमं चैव विद्ध्युभे मनसी मम ।
स्थावरं मत्सकाशे वै जङ्गमं विषये तव ॥११॥
11. sthāvaraṁ jaṅgamaṁ caiva viddhyubhe manasī mama ,
sthāvaraṁ matsakāśe vai jaṅgamaṁ viṣaye tava.
यस्तु ते विषयं गच्छेन्मन्त्रो वर्णः स्वरोऽपि वा ।
तन्मनो जङ्गमं नाम तस्मादसि गरीयसी ॥१२॥
12. yastu te viṣayaṁ gacchenmantro varṇaḥ svaro'pi vā ,
tanmano jaṅgamaṁ nāma tasmādasi garīyasī.
यस्मादसि च मा वोचः स्वयमभ्येत्य शोभने ।
तस्मादुच्छ्वासमासाद्य न वक्ष्यसि सरस्वति ॥१३॥
13. yasmādasi ca mā vocaḥ svayamabhyetya śobhane ,
tasmāducchvāsamāsādya na vakṣyasi sarasvati.
प्राणापानान्तरे देवी वाग्वै नित्यं स्म तिष्ठति ।
प्रेर्यमाणा महाभागे विना प्राणमपानती ।
प्रजापतिमुपाधावत्प्रसीद भगवन्निति ॥१४॥
14. prāṇāpānāntare devī vāgvai nityaṁ sma tiṣṭhati ,
preryamāṇā mahābhāge vinā prāṇamapānatī ,
prajāpatimupādhāvatprasīda bhagavanniti.
ततः प्राणः प्रादुरभूद्वाचमाप्याययन्पुनः ।
तस्मादुच्छ्वासमासाद्य न वाग्वदति कर्हिचित् ॥१५॥
15. tataḥ prāṇaḥ prādurabhūdvācamāpyāyayanpunaḥ ,
tasmāducchvāsamāsādya na vāgvadati karhicit.
घोषिणी जातनिर्घोषा नित्यमेव प्रवर्तते ।
तयोरपि च घोषिण्योर्निर्घोषैव गरीयसी ॥१६॥
16. ghoṣiṇī jātanirghoṣā nityameva pravartate ,
tayorapi ca ghoṣiṇyornirghoṣaiva garīyasī.
गौरिव प्रस्रवत्येषा रसमुत्तमशालिनी ।
सततं स्यन्दते ह्येषा शाश्वतं ब्रह्मवादिनी ॥१७॥
17. gauriva prasravatyeṣā rasamuttamaśālinī ,
satataṁ syandate hyeṣā śāśvataṁ brahmavādinī.
दिव्यादिव्यप्रभावेन भारती गौः शुचिस्मिते ।
एतयोरन्तरं पश्य सूक्ष्मयोः स्यन्दमानयोः ॥१८॥
18. divyādivyaprabhāvena bhāratī gauḥ śucismite ,
etayorantaraṁ paśya sūkṣmayoḥ syandamānayoḥ.
अनुत्पन्नेषु वाक्येषु चोद्यमाना सिसृक्षया ।
किं नु पूर्वं ततो देवी व्याजहार सरस्वती ॥१९॥
19. anutpanneṣu vākyeṣu codyamānā sisṛkṣayā ,
kiṁ nu pūrvaṁ tato devī vyājahāra sarasvatī.
प्राणेन या संभवते शरीरे प्राणादपानं प्रतिपद्यते च ।
उदानभूता च विसृज्य देहं व्यानेन सर्वं दिवमावृणोति ॥२०॥
20. prāṇena yā saṁbhavate śarīre; prāṇādapānaṁ pratipadyate ca ,
udānabhūtā ca visṛjya dehaṁ; vyānena sarvaṁ divamāvṛṇoti.
ततः समाने प्रतितिष्ठतीह इत्येव पूर्वं प्रजजल्प चापि ।
तस्मान्मनः स्थावरत्वाद्विशिष्टं तथा देवी जङ्गमत्वाद्विशिष्टा ॥२१॥
21. tataḥ samāne pratitiṣṭhatīha; ityeva pūrvaṁ prajajalpa cāpi ,
tasmānmanaḥ sthāvaratvādviśiṣṭaṁ; tathā devī jaṅgamatvādviśiṣṭā.