Skip to content
אתר זה לא תומך בגרסאות ישנות של אינטרנט אקספלורר
מומלץ להשתמש בדפדפן גוגל כרום או פיירפוקס מוזילה
(או באינטרנט אקספלורר / edge עדכני)
Enjoy Learning Sanskrit tips, tools, resources and more...

महाभारतः       mahābhārataḥ - book-14, chapter-44

Use the following checkboxes to set the display options for this chapter (You can also control the display of each verse separately):
what would you like to see in each verse:
ब्रह्मोवाच ।
यदादिमध्यपर्यन्तं ग्रहणोपायमेव च ।
नामलक्षणसंयुक्तं सर्वं वक्ष्यामि तत्त्वतः ॥१॥
1. brahmovāca ,
yadādimadhyaparyantaṁ grahaṇopāyameva ca ,
nāmalakṣaṇasaṁyuktaṁ sarvaṁ vakṣyāmi tattvataḥ.
अहः पूर्वं ततो रात्रिर्मासाः शुक्लादयः स्मृताः ।
श्रविष्ठादीनि ऋक्षाणि ऋतवः शिशिरादयः ॥२॥
2. ahaḥ pūrvaṁ tato rātrirmāsāḥ śuklādayaḥ smṛtāḥ ,
śraviṣṭhādīni ṛkṣāṇi ṛtavaḥ śiśirādayaḥ.
भूमिरादिस्तु गन्धानां रसानामाप एव च ।
रूपाणां ज्योतिरादिस्तु स्पर्शादिर्वायुरुच्यते ।
शब्दस्यादिस्तथाकाशमेष भूतकृतो गुणः ॥३॥
3. bhūmirādistu gandhānāṁ rasānāmāpa eva ca ,
rūpāṇāṁ jyotirādistu sparśādirvāyurucyate ,
śabdasyādistathākāśameṣa bhūtakṛto guṇaḥ.
अतः परं प्रवक्ष्यामि भूतानामादिमुत्तमम् ।
आदित्यो ज्योतिषामादिरग्निर्भूतादिरिष्यते ॥४॥
4. ataḥ paraṁ pravakṣyāmi bhūtānāmādimuttamam ,
ādityo jyotiṣāmādiragnirbhūtādiriṣyate.
सावित्री सर्वविद्यानां देवतानां प्रजापतिः ।
ओंकारः सर्ववेदानां वचसां प्राण एव च ।
यद्यस्मिन्नियतं लोके सर्वं सावित्रमुच्यते ॥५॥
5. sāvitrī sarvavidyānāṁ devatānāṁ prajāpatiḥ ,
oṁkāraḥ sarvavedānāṁ vacasāṁ prāṇa eva ca ,
yadyasminniyataṁ loke sarvaṁ sāvitramucyate.
गायत्री छन्दसामादिः पशूनामज उच्यते ।
गावश्चतुष्पदामादिर्मनुष्याणां द्विजातयः ॥६॥
6. gāyatrī chandasāmādiḥ paśūnāmaja ucyate ,
gāvaścatuṣpadāmādirmanuṣyāṇāṁ dvijātayaḥ.
श्येनः पतत्रिणामादिर्यज्ञानां हुतमुत्तमम् ।
परिसर्पिणां तु सर्वेषां ज्येष्ठः सर्पो द्विजोत्तमाः ॥७॥
7. śyenaḥ patatriṇāmādiryajñānāṁ hutamuttamam ,
parisarpiṇāṁ tu sarveṣāṁ jyeṣṭhaḥ sarpo dvijottamāḥ.
कृतमादिर्युगानां च सर्वेषां नात्र संशयः ।
हिरण्यं सर्वरत्नानामोषधीनां यवास्तथा ॥८॥
8. kṛtamādiryugānāṁ ca sarveṣāṁ nātra saṁśayaḥ ,
hiraṇyaṁ sarvaratnānāmoṣadhīnāṁ yavāstathā.
सर्वेषां भक्ष्यभोज्यानामन्नं परममुच्यते ।
द्रवाणां चैव सर्वेषां पेयानामाप उत्तमाः ॥९॥
9. sarveṣāṁ bhakṣyabhojyānāmannaṁ paramamucyate ,
dravāṇāṁ caiva sarveṣāṁ peyānāmāpa uttamāḥ.
स्थावराणां च भूतानां सर्वेषामविशेषतः ।
ब्रह्मक्षेत्रं सदा पुण्यं प्लक्षः प्रथमजः स्मृतः ॥१०॥
10. sthāvarāṇāṁ ca bhūtānāṁ sarveṣāmaviśeṣataḥ ,
brahmakṣetraṁ sadā puṇyaṁ plakṣaḥ prathamajaḥ smṛtaḥ.
अहं प्रजापतीनां च सर्वेषां नात्र संशयः ।
मम विष्णुरचिन्त्यात्मा स्वयंभूरिति स स्मृतः ॥११॥
11. ahaṁ prajāpatīnāṁ ca sarveṣāṁ nātra saṁśayaḥ ,
mama viṣṇuracintyātmā svayaṁbhūriti sa smṛtaḥ.
पर्वतानां महामेरुः सर्वेषामग्रजः स्मृतः ।
दिशां च प्रदिशां चोर्ध्वा दिग्जाता प्रथमं तथा ॥१२॥
12. parvatānāṁ mahāmeruḥ sarveṣāmagrajaḥ smṛtaḥ ,
diśāṁ ca pradiśāṁ cordhvā digjātā prathamaṁ tathā.
तथा त्रिपथगा गङ्गा नदीनामग्रजा स्मृता ।
तथा सरोदपानानां सर्वेषां सागरोऽग्रजः ॥१३॥
13. tathā tripathagā gaṅgā nadīnāmagrajā smṛtā ,
tathā sarodapānānāṁ sarveṣāṁ sāgaro'grajaḥ.
देवदानवभूतानां पिशाचोरगरक्षसाम् ।
नरकिंनरयक्षाणां सर्वेषामीश्वरः प्रभुः ॥१४॥
14. devadānavabhūtānāṁ piśācoragarakṣasām ,
narakiṁnarayakṣāṇāṁ sarveṣāmīśvaraḥ prabhuḥ.
आदिर्विश्वस्य जगतो विष्णुर्ब्रह्ममयो महान् ।
भूतं परतरं तस्मात्त्रैलोक्ये नेह विद्यते ॥१५॥
15. ādirviśvasya jagato viṣṇurbrahmamayo mahān ,
bhūtaṁ parataraṁ tasmāttrailokye neha vidyate.
आश्रमाणां च गार्हस्थ्यं सर्वेषां नात्र संशयः ।
लोकानामादिरव्यक्तं सर्वस्यान्तस्तदेव च ॥१६॥
16. āśramāṇāṁ ca gārhasthyaṁ sarveṣāṁ nātra saṁśayaḥ ,
lokānāmādiravyaktaṁ sarvasyāntastadeva ca.
अहान्यस्तमयान्तानि उदयान्ता च शर्वरी ।
सुखस्यान्तः सदा दुःखं दुःखस्यान्तः सदा सुखम् ॥१७॥
17. ahānyastamayāntāni udayāntā ca śarvarī ,
sukhasyāntaḥ sadā duḥkhaṁ duḥkhasyāntaḥ sadā sukham.
सर्वे क्षयान्ता निचयाः पतनान्ताः समुच्छ्रयाः ।
संयोगा विप्रयोगान्ता मरणान्तं हि जीवितम् ॥१८॥
18. sarve kṣayāntā nicayāḥ patanāntāḥ samucchrayāḥ ,
saṁyogā viprayogāntā maraṇāntaṁ hi jīvitam.
सर्वं कृतं विनाशान्तं जातस्य मरणं ध्रुवम् ।
अशाश्वतं हि लोकेऽस्मिन्सर्वं स्थावरजङ्गमम् ॥१९॥
19. sarvaṁ kṛtaṁ vināśāntaṁ jātasya maraṇaṁ dhruvam ,
aśāśvataṁ hi loke'sminsarvaṁ sthāvarajaṅgamam.
इष्टं दत्तं तपोऽधीतं व्रतानि नियमाश्च ये ।
सर्वमेतद्विनाशान्तं ज्ञानस्यान्तो न विद्यते ॥२०॥
20. iṣṭaṁ dattaṁ tapo'dhītaṁ vratāni niyamāśca ye ,
sarvametadvināśāntaṁ jñānasyānto na vidyate.
तस्माज्ज्ञानेन शुद्धेन प्रसन्नात्मा समाहितः ।
निर्ममो निरहंकारो मुच्यते सर्वपाप्मभिः ॥२१॥
21. tasmājjñānena śuddhena prasannātmā samāhitaḥ ,
nirmamo nirahaṁkāro mucyate sarvapāpmabhiḥ.