Skip to content
אתר זה לא תומך בגרסאות ישנות של אינטרנט אקספלורר
מומלץ להשתמש בדפדפן גוגל כרום או פיירפוקס מוזילה
(או באינטרנט אקספלורר / edge עדכני)
Enjoy Learning Sanskrit tips, tools, resources and more...

महाभारतः       mahābhārataḥ - book-15, chapter-11

Use the following checkboxes to set the display options for this chapter (You can also control the display of each verse separately):
what would you like to see in each verse:
धृतराष्ट्र उवाच ।
मण्डलानि च बुध्येथाः परेषामात्मनस्तथा ।
उदासीनगुणानां च मध्यमानां तथैव च ॥१॥
1. dhṛtarāṣṭra uvāca ,
maṇḍalāni ca budhyethāḥ pareṣāmātmanastathā ,
udāsīnaguṇānāṁ ca madhyamānāṁ tathaiva ca.
चतुर्णां शत्रुजातानां सर्वेषामाततायिनाम् ।
मित्रं चामित्रमित्रं च बोद्धव्यं तेऽरिकर्शन ॥२॥
2. caturṇāṁ śatrujātānāṁ sarveṣāmātatāyinām ,
mitraṁ cāmitramitraṁ ca boddhavyaṁ te'rikarśana.
तथामात्या जनपदा दुर्गाणि विषमाणि च ।
बलानि च कुरुश्रेष्ठ भवन्त्येषां यथेच्छकम् ॥३॥
3. tathāmātyā janapadā durgāṇi viṣamāṇi ca ,
balāni ca kuruśreṣṭha bhavantyeṣāṁ yathecchakam.
ते च द्वादश कौन्तेय राज्ञां वै विविधात्मकाः ।
मन्त्रिप्रधानाश्च गुणाः षष्टिर्द्वादश च प्रभो ॥४॥
4. te ca dvādaśa kaunteya rājñāṁ vai vividhātmakāḥ ,
mantripradhānāśca guṇāḥ ṣaṣṭirdvādaśa ca prabho.
एतन्मण्डलमित्याहुराचार्या नीतिकोविदाः ।
अत्र षाड्गुण्यमायत्तं युधिष्ठिर निबोध तत् ॥५॥
5. etanmaṇḍalamityāhurācāryā nītikovidāḥ ,
atra ṣāḍguṇyamāyattaṁ yudhiṣṭhira nibodha tat.
वृद्धिक्षयौ च विज्ञेयौ स्थानं च कुरुनन्दन ।
द्विसप्तत्या महाबाहो ततः षाड्गुण्यचारिणः ॥६॥
6. vṛddhikṣayau ca vijñeyau sthānaṁ ca kurunandana ,
dvisaptatyā mahābāho tataḥ ṣāḍguṇyacāriṇaḥ.
यदा स्वपक्षो बलवान्परपक्षस्तथाबलः ।
विगृह्य शत्रून्कौन्तेय यायात्क्षितिपतिस्तदा ।
यदा स्वपक्षोऽबलवांस्तदा संधिं समाश्रयेत् ॥७॥
7. yadā svapakṣo balavānparapakṣastathābalaḥ ,
vigṛhya śatrūnkaunteya yāyātkṣitipatistadā ,
yadā svapakṣo'balavāṁstadā saṁdhiṁ samāśrayet.
द्रव्याणां संचयश्चैव कर्तव्यः स्यान्महांस्तथा ।
यदा समर्थो यानाय नचिरेणैव भारत ॥८॥
8. dravyāṇāṁ saṁcayaścaiva kartavyaḥ syānmahāṁstathā ,
yadā samartho yānāya nacireṇaiva bhārata.
तदा सर्वं विधेयं स्यात्स्थानं च न विभाजयेत् ।
भूमिरल्पफला देया विपरीतस्य भारत ॥९॥
9. tadā sarvaṁ vidheyaṁ syātsthānaṁ ca na vibhājayet ,
bhūmiralpaphalā deyā viparītasya bhārata.
हिरण्यं कुप्यभूयिष्ठं मित्रं क्षीणमकोशवत् ।
विपरीतान्न गृह्णीयात्स्वयं संधिविशारदः ॥१०॥
10. hiraṇyaṁ kupyabhūyiṣṭhaṁ mitraṁ kṣīṇamakośavat ,
viparītānna gṛhṇīyātsvayaṁ saṁdhiviśāradaḥ.
संध्यर्थं राजपुत्रं च लिप्सेथा भरतर्षभ ।
विपरीतस्तु तेऽदेयः पुत्र कस्यांचिदापदि ।
तस्य प्रमोक्षे यत्नं च कुर्याः सोपायमन्त्रवित् ॥११॥
11. saṁdhyarthaṁ rājaputraṁ ca lipsethā bharatarṣabha ,
viparītastu te'deyaḥ putra kasyāṁcidāpadi ,
tasya pramokṣe yatnaṁ ca kuryāḥ sopāyamantravit.
प्रकृतीनां च कौन्तेय राजा दीनां विभावयेत् ।
क्रमेण युगपद्द्वंद्वं व्यसनानां बलाबलम् ॥१२॥
12. prakṛtīnāṁ ca kaunteya rājā dīnāṁ vibhāvayet ,
krameṇa yugapaddvaṁdvaṁ vyasanānāṁ balābalam.
पीडनं स्तम्भनं चैव कोशभङ्गस्तथैव च ।
कार्यं यत्नेन शत्रूणां स्वराष्ट्रं रक्षता स्वयम् ॥१३॥
13. pīḍanaṁ stambhanaṁ caiva kośabhaṅgastathaiva ca ,
kāryaṁ yatnena śatrūṇāṁ svarāṣṭraṁ rakṣatā svayam.
न च हिंस्योऽभ्युपगतः सामन्तो वृद्धिमिच्छता ।
कौन्तेय तं न हिंसेत यो महीं विजिगीषते ॥१४॥
14. na ca hiṁsyo'bhyupagataḥ sāmanto vṛddhimicchatā ,
kaunteya taṁ na hiṁseta yo mahīṁ vijigīṣate.
गणानां भेदने योगं गच्छेथाः सह मन्त्रिभिः ।
साधुसंग्रहणाच्चैव पापनिग्रहणात्तथा ॥१५॥
15. gaṇānāṁ bhedane yogaṁ gacchethāḥ saha mantribhiḥ ,
sādhusaṁgrahaṇāccaiva pāpanigrahaṇāttathā.
दुर्बलाश्चापि सततं नावष्टभ्या बलीयसा ।
तिष्ठेथा राजशार्दूल वैतसीं वृत्तिमास्थितः ॥१६॥
16. durbalāścāpi satataṁ nāvaṣṭabhyā balīyasā ,
tiṣṭhethā rājaśārdūla vaitasīṁ vṛttimāsthitaḥ.
यद्येवमभियायाच्च दुर्बलं बलवान्नृपः ।
सामादिभिरुपायैस्तं क्रमेण विनिवर्तयेत् ॥१७॥
17. yadyevamabhiyāyācca durbalaṁ balavānnṛpaḥ ,
sāmādibhirupāyaistaṁ krameṇa vinivartayet.
अशक्नुवंस्तु युद्धाय निष्पतेत्सह मन्त्रिभिः ।
कोशेन पौरैर्दण्डेन ये चान्ये प्रियकारिणः ॥१८॥
18. aśaknuvaṁstu yuddhāya niṣpatetsaha mantribhiḥ ,
kośena paurairdaṇḍena ye cānye priyakāriṇaḥ.
असंभवे तु सर्वस्य यथामुख्येन निष्पतेत् ।
क्रमेणानेन मोक्षः स्याच्छरीरमपि केवलम् ॥१९॥
19. asaṁbhave tu sarvasya yathāmukhyena niṣpatet ,
krameṇānena mokṣaḥ syāccharīramapi kevalam.