Skip to content
אתר זה לא תומך בגרסאות ישנות של אינטרנט אקספלורר
מומלץ להשתמש בדפדפן גוגל כרום או פיירפוקס מוזילה
(או באינטרנט אקספלורר / edge עדכני)
Enjoy Learning Sanskrit tips, tools, resources and more...

महाभारतः       mahābhārataḥ - book-9, chapter-43

Use the following checkboxes to set the display options for this chapter (You can also control the display of each verse separately):
what would you like to see in each verse:
which language(s) would you like to see in the translations:
जनमेजय उवाच ।
सरस्वत्याः प्रभावोऽयमुक्तस्ते द्विजसत्तम ।
कुमारस्याभिषेकं तु ब्रह्मन्व्याख्यातुमर्हसि ॥१॥
1. janamejaya uvāca ,
sarasvatyāḥ prabhāvo'yamuktaste dvijasattama ,
kumārasyābhiṣekaṁ tu brahmanvyākhyātumarhasi.
1. janamejayaḥ uvāca | sarasvatyāḥ prabhāvaḥ ayam uktaḥ te
dvijasattama | kumārasya abhiṣekam tu brahman vyākhyātum arhasi
1. janamejayaḥ uvāca he dvijasattama! sarasvatyāḥ ayam prabhāvaḥ
te uktaḥ brahman! tu kumārasya abhiṣekam vyākhyātum arhasi
1. Janamejaya said: "O best among the twice-born (dvijasattama)! This influence (prabhāva) of Sarasvatī has been recounted to you. But O knower of Brahman (brahman)! You ought to explain the consecration of Kumāra."
यस्मिन्काले च देशे च यथा च वदतां वर ।
यैश्चाभिषिक्तो भगवान्विधिना येन च प्रभुः ॥२॥
2. yasminkāle ca deśe ca yathā ca vadatāṁ vara ,
yaiścābhiṣikto bhagavānvidhinā yena ca prabhuḥ.
2. yasmin kāle ca deśe ca yathā ca vadatām vara | yaiḥ
ca abhiṣiktaḥ bhagavān vidhinā yena ca prabhuḥ
2. vadatām vara yasmin kāle ca deśe ca yathā ca
yaiḥ ca yena vidhinā bhagavān prabhuḥ abhiṣiktaḥ
2. O best among speakers, please tell me at what time, in what place, and in what manner, by whom, and with what ritual the glorious lord (Bhagavān) was consecrated, he who is the master.
स्कन्दो यथा च दैत्यानामकरोत्कदनं महत् ।
तथा मे सर्वमाचक्ष्व परं कौतूहलं हि मे ॥३॥
3. skando yathā ca daityānāmakarotkadanaṁ mahat ,
tathā me sarvamācakṣva paraṁ kautūhalaṁ hi me.
3. skandaḥ yathā ca daityānām akarot kadanam mahat
| tathā me sarvam ācakṣva param kautūhalam hi me
3. yathā ca skandaḥ daityānām mahat kadanam akarot
tathā me sarvam ācakṣva hi me param kautūhalam
3. And how Skanda brought about the great destruction of the Daityas - please recount all of that to me, for my curiosity is immense.
वैशंपायन उवाच ।
कुरुवंशस्य सदृशमिदं कौतूहलं तव ।
हर्षमुत्पादयत्येतद्वचो मे जनमेजय ॥४॥
4. vaiśaṁpāyana uvāca ,
kuruvaṁśasya sadṛśamidaṁ kautūhalaṁ tava ,
harṣamutpādayatyetadvaco me janamejaya.
4. vaiśaṃpāyana uvāca | kuruvaṃśasya sadṛśam idam kautūhalam
tava | harṣam utpādayati etat vacaḥ me janamejaya
4. vaiśaṃpāyana uvāca janamejaya kuruvaṃśasya sadṛśam
idam tava kautūhalam etat vacaḥ utpādayati me
4. Vaiśampāyana said: "O Janamejaya, this curiosity of yours, which is fitting for the Kuru dynasty, generates joy in me."
हन्त ते कथयिष्यामि शृण्वानस्य जनाधिप ।
अभिषेकं कुमारस्य प्रभावं च महात्मनः ॥५॥
5. hanta te kathayiṣyāmi śṛṇvānasya janādhipa ,
abhiṣekaṁ kumārasya prabhāvaṁ ca mahātmanaḥ.
5. hanta te kathayiṣyāmi śṛṇvānasyā janādhipa |
abhiṣekam kumārasya prabhāvam ca mahātmanaḥ
5. hanta janādhipa śṛṇvānasyā te kumārasya
abhiṣekam ca mahātmanaḥ prabhāvam kathayiṣyāmi
5. Indeed, O king, I shall narrate to you, as you listen, the consecration of Kumāra and the immense power of that great-souled one.
तेजो माहेश्वरं स्कन्नमग्नौ प्रपतितं पुरा ।
तत्सर्वभक्षो भगवान्नाशकद्दग्धुमक्षयम् ॥६॥
6. tejo māheśvaraṁ skannamagnau prapatitaṁ purā ,
tatsarvabhakṣo bhagavānnāśakaddagdhumakṣayam.
6. tejaḥ māheśvaram skannam agnau prapatitam purā tat
sarvabhakṣaḥ bhagavān na aśakat dagdhum akṣayam
6. Formerly, the spilled brilliance of Maheśvara (Śiva), which had fallen into the fire, was imperishable; the revered all-devouring god [Agni] was unable to burn it.
तेनासीदति तेजस्वी दीप्तिमान्हव्यवाहनः ।
न चैव धारयामास गर्भं तेजोमयं तदा ॥७॥
7. tenāsīdati tejasvī dīptimānhavyavāhanaḥ ,
na caiva dhārayāmāsa garbhaṁ tejomayaṁ tadā.
7. tena āsīt ati tejasvī dīptimān havyavāhanaḥ
na ca eva dhārayāmāsa garbham tejomayam tadā
7. By that [brilliance], the carrier of oblations (Agni) became exceedingly brilliant and radiant. Yet, he was certainly unable to bear that fiery seed (garbha) at that time.
स गङ्गामभिसंगम्य नियोगाद्ब्रह्मणः प्रभुः ।
गर्भमाहितवान्दिव्यं भास्करोपमतेजसम् ॥८॥
8. sa gaṅgāmabhisaṁgamya niyogādbrahmaṇaḥ prabhuḥ ,
garbhamāhitavāndivyaṁ bhāskaropamatejasam.
8. saḥ gaṅgām abhisaṅgamya niyogāt brahmaṇaḥ prabhuḥ
garbham āhitavān divyam bhāskaropamatejasam
8. Approaching Gaṅgā by the command of Brahmā, that lord [Agni] deposited the divine seed (garbha) whose brilliance was like that of the sun.
अथ गङ्गापि तं गर्भमसहन्ती विधारणे ।
उत्ससर्ज गिरौ रम्ये हिमवत्यमरार्चिते ॥९॥
9. atha gaṅgāpi taṁ garbhamasahantī vidhāraṇe ,
utsasarja girau ramye himavatyamarārcite.
9. atha gaṅgā api tam garbham asahantī vidhāraṇe
utsasarja girau ramye himavati amarārcite
9. Then, Gaṅgā, also unable to endure holding that seed (garbha), discharged it on the beautiful mountain Himavat, which is worshipped by the immortals.
स तत्र ववृधे लोकानावृत्य ज्वलनात्मजः ।
ददृशुर्ज्वलनाकारं तं गर्भमथ कृत्तिकाः ॥१०॥
10. sa tatra vavṛdhe lokānāvṛtya jvalanātmajaḥ ,
dadṛśurjvalanākāraṁ taṁ garbhamatha kṛttikāḥ.
10. saḥ tatra vavṛdhe lokān āvṛtya jvalanātmajaḥ
dadṛśuḥ jvalanākāram tam garbham atha kṛttikāḥ
10. jvalanātmajaḥ saḥ tatra lokān āvṛtya vavṛdhe
atha kṛttikāḥ tam jvalanākāram garbham dadṛśuḥ
10. The son of Agni (Jvalanātmaja) grew there, enveloping the worlds. Then the Krittikas saw that child, who possessed a form like blazing fire.
शरस्तम्बे महात्मानमनलात्मजमीश्वरम् ।
ममायमिति ताः सर्वाः पुत्रार्थिन्योऽभिचक्रमुः ॥११॥
11. śarastambe mahātmānamanalātmajamīśvaram ,
mamāyamiti tāḥ sarvāḥ putrārthinyo'bhicakramuḥ.
11. śarastambe mahātmānam analātmajam īśvaram mama
ayam iti tāḥ sarvāḥ putrārthinyaḥ abhicakramuḥ
11. tāḥ sarvāḥ putrārthinyaḥ "ayam mama" iti (matvā)
śarastambe mahātmānam analātmajam īśvaram abhicakramuḥ
11. In a clump of reeds, all of them, desiring a son, approached the great-souled (mahātman), the son of fire (analātmaja), the lord (īśvara), thinking, "This one is mine."
तासां विदित्वा भावं तं मातॄणां भगवान्प्रभुः ।
प्रस्नुतानां पयः षड्भिर्वदनैरपिबत्तदा ॥१२॥
12. tāsāṁ viditvā bhāvaṁ taṁ mātṝṇāṁ bhagavānprabhuḥ ,
prasnutānāṁ payaḥ ṣaḍbhirvadanairapibattadā.
12. tāsām viditvā bhāvam tam mātṝṇām bhagavān prabhuḥ
prasnutānām payaḥ ṣaḍbhiḥ vadanaiḥ apibat tadā
12. tadā bhagavān prabhuḥ tāsām mātṝṇām tam bhāvam
viditvā ṣaḍbhiḥ vadanaiḥ prasnutānām payaḥ apibat
12. Having understood that intention of those mothers, the blessed (bhagavān) lord (prabhu) then drank their flowing milk with his six faces.
तं प्रभावं समालक्ष्य तस्य बालस्य कृत्तिकाः ।
परं विस्मयमापन्ना देव्यो दिव्यवपुर्धराः ॥१३॥
13. taṁ prabhāvaṁ samālakṣya tasya bālasya kṛttikāḥ ,
paraṁ vismayamāpannā devyo divyavapurdharāḥ.
13. tam prabhāvam samālakṣya tasya bālasya kṛttikāḥ
param vismayam āpannāḥ devyaḥ divyavapurgharāḥ
13. divyavapurgharāḥ devyaḥ kṛttikāḥ tasya bālasya
tam prabhāvam samālakṣya param vismayam āpannāḥ
13. Having carefully observed that power (prabhāva) of that child, the Krittikas, who were goddesses (devyo) possessing divine bodies, became filled with extreme astonishment.
यत्रोत्सृष्टः स भगवान्गङ्गया गिरिमूर्धनि ।
स शैलः काञ्चनः सर्वः संबभौ कुरुसत्तम ॥१४॥
14. yatrotsṛṣṭaḥ sa bhagavāngaṅgayā girimūrdhani ,
sa śailaḥ kāñcanaḥ sarvaḥ saṁbabhau kurusattama.
14. yatra utsṛṣṭaḥ saḥ bhagavān gaṅgayā girimūrdhani
saḥ śailaḥ kāñcanaḥ sarvaḥ saṃbabhau kurusattama
14. kurusattama yatra gaṅgayā girimūrdhani saḥ bhagavān utsṛṣṭaḥ,
saḥ sarvaḥ kāñcanaḥ śailaḥ saṃbabhau
14. Where that divine being was deposited by Gaṅgā on the mountain peak, that entire mountain became golden and shone brightly, O best of the Kurus.
वर्धता चैव गर्भेण पृथिवी तेन रञ्जिता ।
अतश्च सर्वे संवृत्ता गिरयः काञ्चनाकराः ॥१५॥
15. vardhatā caiva garbheṇa pṛthivī tena rañjitā ,
ataśca sarve saṁvṛttā girayaḥ kāñcanākarāḥ.
15. vardhatā ca eva garbheṇa pṛthivī tena rañjitā
ataḥ ca sarve saṃvṛttā girayaḥ kāñcanākarāḥ
15. ca eva tena vardhatā garbheṇa pṛthivī rañjitā.
ataḥ ca sarve girayaḥ kāñcanākarāḥ saṃvṛttāḥ
15. And indeed, by that growing embryo, the earth itself was imbued with color. Thus, all mountains became mines of gold.
कुमारश्च महावीर्यः कार्त्तिकेय इति स्मृतः ।
गाङ्गेयः पूर्वमभवन्महायोगबलान्वितः ॥१६॥
16. kumāraśca mahāvīryaḥ kārttikeya iti smṛtaḥ ,
gāṅgeyaḥ pūrvamabhavanmahāyogabalānvitaḥ.
16. kumāraḥ ca mahāvīryaḥ kārttikeyaḥ iti smṛtaḥ
gāṅgeyaḥ pūrvam abhavat mahāyoga-balānvitaḥ
16. ca mahāvīryaḥ kumāraḥ kārttikeyaḥ iti smṛtaḥ.
pūrvam gāṅgeyaḥ mahāyoga-balānvitaḥ abhavat
16. And Kumāra, the greatly valorous one, is known as Kārttikeya. Formerly, he, the son of Gaṅgā, came into being, endowed with great power from his spiritual discipline (yoga).
स देवस्तपसा चैव वीर्येण च समन्वितः ।
ववृधेऽतीव राजेन्द्र चन्द्रवत्प्रियदर्शनः ॥१७॥
17. sa devastapasā caiva vīryeṇa ca samanvitaḥ ,
vavṛdhe'tīva rājendra candravatpriyadarśanaḥ.
17. saḥ devaḥ tapasā ca eva vīryeṇa ca samanvitaḥ
vavṛdhe atīva rājendra candravat priyadarśanaḥ
17. rājendra saḥ devaḥ tapasā ca eva vīryeṇa ca
samanvitaḥ atīva candravat priyadarśanaḥ vavṛdhe
17. That god, endowed with both asceticism (tapas) and valor, grew exceedingly, O king of kings, with an appearance as pleasing as the moon.
स तस्मिन्काञ्चने दिव्ये शरस्तम्बे श्रिया वृतः ।
स्तूयमानस्तदा शेते गन्धर्वैर्मुनिभिस्तथा ॥१८॥
18. sa tasminkāñcane divye śarastambe śriyā vṛtaḥ ,
stūyamānastadā śete gandharvairmunibhistathā.
18. sa tasmin kāñcane divye śarastambe śriyā vṛtaḥ
stūyamānaḥ tadā śete gandharvair munibhiḥ tathā
18. saḥ tasmin divye kāñcane śarastambe śriyā vṛtaḥ
gandharvaiiḥ munibhiḥ tathā stūyamānaḥ tadā śete
18. He lay down upon that divine, golden clump of reeds, surrounded by splendor, while being praised by both the gandharvas and the sages.
तथैनमन्वनृत्यन्त देवकन्याः सहस्रशः ।
दिव्यवादित्रनृत्तज्ञाः स्तुवन्त्यश्चारुदर्शनाः ॥१९॥
19. tathainamanvanṛtyanta devakanyāḥ sahasraśaḥ ,
divyavāditranṛttajñāḥ stuvantyaścārudarśanāḥ.
19. tathā enam anvanṛtyanta devakanyāḥ sahasraśaḥ
divya vāditya nṛtta jñāḥ stuvantyaḥ ca āru darśanāḥ
19. tathā sahasraśaḥ devakanyāḥ divya vāditya nṛtta
jñāḥ cāru darśanāḥ ca enam anvanṛtyanta stuvantyaḥ
19. In the same way, thousands of celestial maidens, who were skilled in divine instrumental music and dance and possessed lovely appearances, danced around him while praising him.
अन्वास्ते च नदी देवं गङ्गा वै सरितां वरा ।
दधार पृथिवी चैनं बिभ्रती रूपमुत्तमम् ॥२०॥
20. anvāste ca nadī devaṁ gaṅgā vai saritāṁ varā ,
dadhāra pṛthivī cainaṁ bibhratī rūpamuttamam.
20. anvāste ca nadī devam gaṅgā vai saritām varā
dadhāra pṛthivī ca enam bibhratī rūpam uttamam
20. ca saritām varā nadī gaṅgā vai devam anvāste
pṛthivī ca uttamam rūpam bibhratī enam dadhāra
20. Moreover, the divine river Gaṅgā, the best of rivers, attends upon him, and the earth, bearing an excellent form, supports him as well.
जातकर्मादिकास्तस्य क्रियाश्चक्रे बृहस्पतिः ।
वेदश्चैनं चतुर्मूर्तिरुपतस्थे कृताञ्जलिः ॥२१॥
21. jātakarmādikāstasya kriyāścakre bṛhaspatiḥ ,
vedaścainaṁ caturmūrtirupatasthe kṛtāñjaliḥ.
21. jātakarrmādikāḥ tasya kriyāḥ cakre bṛhaspatiḥ
vedaḥ ca enam caturmūrtiḥ upatasthe kṛtāñjaliḥ
21. bṛhaspatiḥ tasya jātakarrmādikāḥ kriyāḥ cakre,
caturmūrtiḥ vedaḥ ca kṛtāñjaliḥ enam upatasthe
21. Brhaspati performed his birth rites and other ceremonies, and the fourfold veda, with joined hands, approached him.
धनुर्वेदश्चतुष्पादः शस्त्रग्रामः ससंग्रहः ।
तत्रैनं समुपातिष्ठत्साक्षाद्वाणी च केवला ॥२२॥
22. dhanurvedaścatuṣpādaḥ śastragrāmaḥ sasaṁgrahaḥ ,
tatrainaṁ samupātiṣṭhatsākṣādvāṇī ca kevalā.
22. dhanurvedaḥ catuṣpādaḥ śastragramaḥ sasaṅgrahaḥ
tatra enam samupātiṣṭhat sākṣāt vāṇī ca kevalā
22. dhanurvedaḥ catuṣpādaḥ sasaṅgrahaḥ śastragramaḥ
ca sākṣāt kevalā vāṇī ca enam tatra samupātiṣṭhat
22. The complete knowledge of archery (dhanurveda), with its four divisions, and the entire collection of weapons along with their methods, directly approached him. Speech (Vāṇī) herself, in her pure form, also appeared there.
स ददर्श महावीर्यं देवदेवमुमापतिम् ।
शैलपुत्र्या सहासीनं भूतसंघशतैर्वृतम् ॥२३॥
23. sa dadarśa mahāvīryaṁ devadevamumāpatim ,
śailaputryā sahāsīnaṁ bhūtasaṁghaśatairvṛtam.
23. sa dadarśa mahāvīryam devadevam umāpatim
śailaputryā saha āsīnam bhūtasaṅghaśataiḥ vṛtam
23. sa mahāvīryam devadevam umāpatim śailaputryā
saha āsīnam bhūtasaṅghaśataiḥ vṛtam dadarśa
23. He saw the extremely powerful Lord of Umā (Umāpati), the God of gods, seated with the daughter of the mountain (Śailaputrī) and surrounded by hundreds of hosts of spirits (bhūtas).
निकाया भूतसंघानां परमाद्भुतदर्शनाः ।
विकृता विकृताकारा विकृताभरणध्वजाः ॥२४॥
24. nikāyā bhūtasaṁghānāṁ paramādbhutadarśanāḥ ,
vikṛtā vikṛtākārā vikṛtābharaṇadhvajāḥ.
24. nikāyāḥ bhūtasaṅghānām paramādbhūtadarśanāḥ
vikṛtāḥ vikṛtākārāḥ vikṛtābharaṇadhvajāḥ
24. bhūtasaṅghānām nikāyāḥ paramādbhūtadarśanāḥ
vikṛtāḥ vikṛtākārāḥ vikṛtābharaṇadhvajāḥ
24. The hosts of spirits (bhūtas) were of extremely wonderful appearance; they were distorted, had grotesque forms, and bore distorted ornaments and banners.
व्याघ्रसिंहर्क्षवदना बिडालमकराननाः ।
वृषदंशमुखाश्चान्ये गजोष्ट्रवदनास्तथा ॥२५॥
25. vyāghrasiṁharkṣavadanā biḍālamakarānanāḥ ,
vṛṣadaṁśamukhāścānye gajoṣṭravadanāstathā.
25. vyāghrasiṃharkṣavadanāḥ biḍālamakārānanāḥ
vṛṣadaṃśamukhāḥ ca anye gajoṣṭravadanāḥ tathā
25. vyāghrasiṃharkṣavadanāḥ biḍālamakārānanāḥ ca
anye vṛṣadaṃśamukhāḥ ca tathā gajoṣṭravadanāḥ
25. They had faces of tigers, lions, and bears; with faces of cats and crocodiles; and some others had faces of dogs (vṛṣadaṃśa); and still others, likewise, had faces of elephants and camels.
उलूकवदनाः केचिद्गृध्रगोमायुदर्शनाः ।
क्रौञ्चपारावतनिभैर्वदनै राङ्कवैरपि ॥२६॥
26. ulūkavadanāḥ kecidgṛdhragomāyudarśanāḥ ,
krauñcapārāvatanibhairvadanai rāṅkavairapi.
26. ulūkavadanāḥ kecit gṛdhragomāyudarśanāḥ
krauñcapārāvatanibhaiḥ vadanaiḥ rāṅkavaiḥ api
26. kecit ulūkavadanāḥ gṛdhragomāyudarśanāḥ api
vadanaiḥ krauñcapārāvatanibhaiḥ rāṅkavaiḥ
26. Some had owl-like faces; others appeared like vultures and jackals. Still others had faces resembling cranes, pigeons, and also antelopes.
श्वाविच्छल्यकगोधानां खरैडकगवां तथा ।
सदृशानि वपूंष्यन्ये तत्र तत्र व्यधारयन् ॥२७॥
27. śvāvicchalyakagodhānāṁ kharaiḍakagavāṁ tathā ,
sadṛśāni vapūṁṣyanye tatra tatra vyadhārayan.
27. śvāvicchaljakagodhānām kharaidaikagavām tathā
sadṛśāni vapūṃṣi anye tatra tatra vyadhārayan
27. anye tatra tatra śvāvicchaljakagodhānām
kharaidaikagavām tathā sadṛśāni vapūṃṣi vyadhārayan
27. Others, here and there, assumed bodies resembling those of porcupines, hedgehogs, monitor lizards, donkeys, sheep, and cows.
केचिच्छैलाम्बुदप्रख्याश्चक्रालातगदायुधाः ।
केचिदञ्जनपुञ्जाभाः केचिच्छ्वेताचलप्रभाः ॥२८॥
28. kecicchailāmbudaprakhyāścakrālātagadāyudhāḥ ,
kecidañjanapuñjābhāḥ kecicchvetācalaprabhāḥ.
28. kecit śailāmbudaprakhyāḥ cakrālātagadāyudhāḥ
kecit añjanapuñjābhāḥ kecit śvetācalaprabhāḥ
28. kecit śailāmbudaprakhyāḥ cakrālātagadāyudhāḥ
kecit añjanapuñjābhāḥ kecit śvetācalaprabhāḥ
28. Some appeared like mountains and clouds, armed with discuses, firebrands, and maces. Others had the dark luster of heaps of collyrium, and some shone with the brilliance of white mountains.
सप्तमातृगणाश्चैव समाजग्मुर्विशां पते ।
साध्या विश्वेऽथ मरुतो वसवः पितरस्तथा ॥२९॥
29. saptamātṛgaṇāścaiva samājagmurviśāṁ pate ,
sādhyā viśve'tha maruto vasavaḥ pitarastathā.
29. saptamātṛgaṇāḥ ca eva samājagmuḥ viśām pate
sādhyāḥ viśve atha marutaḥ vasavaḥ pitaraḥ tathā
29. viśām pate sapta mātṛgaṇāḥ ca eva samājagmuḥ
atha sādhyāḥ viśve marutaḥ vasavaḥ tathā pitaraḥ
29. O lord of the people, the groups of the seven Mothers (Saptamātṛgaṇas) also assembled. Then came the Sadhyas, the Viśve Devas, the Maruts, the Vasus, and the ancestors (pitaraḥ).
रुद्रादित्यास्तथा सिद्धा भुजगा दानवाः खगाः ।
ब्रह्मा स्वयंभूर्भगवान्सपुत्रः सह विष्णुना ॥३०॥
30. rudrādityāstathā siddhā bhujagā dānavāḥ khagāḥ ,
brahmā svayaṁbhūrbhagavānsaputraḥ saha viṣṇunā.
30. rudra adityāḥ tathā siddhā bhujagā dānavāḥ khagāḥ
brahmā svayambhūḥ bhagavān sa-putraḥ saha viṣṇunā
30. rudrāḥ ādityāḥ tathā siddhāḥ bhujagāḥ dānavāḥ khagāḥ
brahmā svayambhūḥ bhagavān sa-putraḥ saha viṣṇunā
30. The Rudras, the Ādityas, the Siddhas, the serpents, the Dānavas, and the birds arrived, along with Lord Brahmā, the self-born creator, accompanied by his son and Viṣṇu.
शक्रस्तथाभ्ययाद्द्रष्टुं कुमारवरमच्युतम् ।
नारदप्रमुखाश्चापि देवगन्धर्वसत्तमाः ॥३१॥
31. śakrastathābhyayāddraṣṭuṁ kumāravaramacyutam ,
nāradapramukhāścāpi devagandharvasattamāḥ.
31. śakraḥ tathā abhyayāt draṣṭum kumāravaram acyutam
nāradapramukhāḥ ca api devagandharvasattamāḥ
31. śakraḥ tathā ca api nāradapramukhāḥ devagandharvasattamāḥ
acyutam kumāravaram draṣṭum abhyayāt
31. Indra (king of the gods) as well as Nārada and other eminent gods and gandharvas also approached to see that best of youths, Acyuta (Viṣṇu).
देवर्षयश्च सिद्धाश्च बृहस्पतिपुरोगमाः ।
ऋभवो नाम वरदा देवानामपि देवताः ।
तेऽपि तत्र समाजग्मुर्यामा धामाश्च सर्वशः ॥३२॥
32. devarṣayaśca siddhāśca bṛhaspatipurogamāḥ ,
ṛbhavo nāma varadā devānāmapi devatāḥ ,
te'pi tatra samājagmuryāmā dhāmāśca sarvaśaḥ.
32. devarṣayaḥ ca siddhāḥ ca
bṛhaspatipurogamāḥ ṛbhavaḥ nāma varadāḥ
devānām api devatāḥ te api tatra
samājagmuḥ yamāḥ dhāmāśaḥ ca sarvaśaḥ
32. devarṣayaḥ ca siddhāḥ ca
bṛhaspatipurogamāḥ ṛbhavaḥ nāma varadāḥ
devānām api devatāḥ te api yamāḥ
dhāmāśaḥ ca sarvaśaḥ tatra samājagmuḥ
32. The divine seers, the Siddhas led by Bṛhaspati, and the Ṛbhus by name, the bestowers of boons and deities even to the gods, along with Yama, Dhāmāśa, and all the others, also gathered there in every way.
स तु बालोऽपि भगवान्महायोगबलान्वितः ।
अभ्याजगाम देवेशं शूलहस्तं पिनाकिनम् ॥३३॥
33. sa tu bālo'pi bhagavānmahāyogabalānvitaḥ ,
abhyājagāma deveśaṁ śūlahastaṁ pinākinam.
33. saḥ tu bālaḥ api bhagavān mahāyogabalānvitaḥ
abhyājagāma deveśam śūlahastam pinākinam
33. tu saḥ bālaḥ api bhagavān mahāyogabalānvitaḥ
śūlahastam pinākinam deveśam abhyājagāma
33. That divine boy, although young and endowed with the great power of yoga, approached the supreme god, who bears the trident and the bow Pināka.
तमाव्रजन्तमालक्ष्य शिवस्यासीन्मनोगतम् ।
युगपच्छैलपुत्र्याश्च गङ्गायाः पावकस्य च ॥३४॥
34. tamāvrajantamālakṣya śivasyāsīnmanogatam ,
yugapacchailaputryāśca gaṅgāyāḥ pāvakasya ca.
34. tam āvrajantam ālaksya śivasya āsīt manogatam
yugapat śailaputryāḥ ca gaṅgāyāḥ pāvakasya ca
34. tam āvrajantam ālaksya śivasya ca śailaputryāḥ
ca gaṅgāyāḥ ca pāvakasya manogatam yugapat āsīt
34. Seeing him approaching, Śiva, the daughter of the mountain (Śailaputrā), Gangā, and Agni experienced a simultaneous thought in their minds.
किं नु पूर्वमयं बालो गौरवादभ्युपैष्यति ।
अपि मामिति सर्वेषां तेषामासीन्मनोगतम् ॥३५॥
35. kiṁ nu pūrvamayaṁ bālo gauravādabhyupaiṣyati ,
api māmiti sarveṣāṁ teṣāmāsīnmanogatam.
35. kim nu pūrvam ayam bālaḥ gauravāt abhyupaiṣyati
api mām iti sarveṣām teṣām āsīt manaḥgatam
35. kim nu ayam bālaḥ pūrvam gauravāt abhyupaiṣyati
api mām iti teṣām sarveṣām manaḥgatam āsīt
35. Will this boy approach me first out of respect, or someone else, - such was the thought in the minds of all of them.
तेषामेतमभिप्रायं चतुर्णामुपलक्ष्य सः ।
युगपद्योगमास्थाय ससर्ज विविधास्तनूः ॥३६॥
36. teṣāmetamabhiprāyaṁ caturṇāmupalakṣya saḥ ,
yugapadyogamāsthāya sasarja vividhāstanūḥ.
36. teṣām etam abhiprāyam caturṇām upalakṣya saḥ
yugapad yogam āsthāya sasarja vividhās tanūḥ
36. saḥ caturṇām teṣām etam abhiprāyam upalakṣya
yugapat yogam āsthāya vividhāḥ tanūḥ sasarja
36. Noticing this intention of those four, he simultaneously assumed the state of yoga and manifested various forms.
ततोऽभवच्चतुर्मूर्तिः क्षणेन भगवान्प्रभुः ।
स्कन्दः शाखो विशाखश्च नैगमेषश्च पृष्ठतः ॥३७॥
37. tato'bhavaccaturmūrtiḥ kṣaṇena bhagavānprabhuḥ ,
skandaḥ śākho viśākhaśca naigameṣaśca pṛṣṭhataḥ.
37. tataḥ abhavat caturmūrtiḥ kṣaṇaena bhagavān prabhuḥ
skandaḥ śākhaḥ viśākhaḥ ca naigameṣaḥ ca pṛṣṭhataḥ
37. tataḥ kṣaṇena bhagavān prabhuḥ caturmūrtiḥ abhavat
skandaḥ śākhaḥ viśākhaḥ ca naigameṣaḥ ca pṛṣṭhataḥ
37. Instantly, the lordly and divine being manifested four forms - Skanda, Śākha, Viśākha, and Naigameṣa trailing behind.
एवं स कृत्वा ह्यात्मानं चतुर्धा भगवान्प्रभुः ।
यतो रुद्रस्ततः स्कन्दो जगामाद्भुतदर्शनः ॥३८॥
38. evaṁ sa kṛtvā hyātmānaṁ caturdhā bhagavānprabhuḥ ,
yato rudrastataḥ skando jagāmādbhutadarśanaḥ.
38. evam sa kṛtvā hi ātmānaṃ caturdhā bhagavān prabhuḥ
yataḥ rudraḥ tataḥ skandaḥ jagāma adbhuta-darśanaḥ
38. evam bhagavān prabhuḥ hi ātmānaṃ caturdhā kṛtvā
yataḥ rudraḥ tataḥ adbhuta-darśanaḥ skandaḥ jagāma
38. Thus the divine lord multiplied himself in four ways, and wherever Rudra was, there Skanda of wondrous appearance went.
विशाखस्तु ययौ येन देवी गिरिवरात्मजा ।
शाखो ययौ च भगवान्वायुमूर्तिर्विभावसुम् ।
नैगमेषोऽगमद्गङ्गां कुमारः पावकप्रभः ॥३९॥
39. viśākhastu yayau yena devī girivarātmajā ,
śākho yayau ca bhagavānvāyumūrtirvibhāvasum ,
naigameṣo'gamadgaṅgāṁ kumāraḥ pāvakaprabhaḥ.
39. viśākhaḥ tu yayau yena devī
girivarātmajā śākhaḥ yayau ca bhagavān
vāyu-mūrtiḥ vibhāvasum naigameṣaḥ
agamat gaṅgām kumāraḥ pāvaka-prabhaḥ
39. viśākhaḥ tu yena devī girivarātmajā
yayau śākhaḥ ca bhagavān vāyu-mūrtiḥ
vibhāvasum yayau naigameṣaḥ
gaṅgām agamat kumāraḥ pāvaka-prabhaḥ
39. Viśākha went to where the goddess, the daughter of the best of mountains, was. Śākha, the divine one who has the form of the wind, went to Vibhāvasu (Agni). Naigameṣa went to Gaṅgā, and Kumāra (Skanda), radiant like fire, went
सर्वे भास्वरदेहास्ते चत्वारः समरूपिणः ।
तान्समभ्ययुरव्यग्रास्तदद्भुतमिवाभवत् ॥४०॥
40. sarve bhāsvaradehāste catvāraḥ samarūpiṇaḥ ,
tānsamabhyayuravyagrāstadadbhutamivābhavat.
40. sarve bhāsvaradehāḥ te catvāraḥ samarūpiṇaḥ tān
samabhyayuḥ avyagrāḥ tat adbhutam iva abhavat
40. sarve bhāsvaradehāḥ catvāraḥ samarūpiṇaḥ te avyagrāḥ tān samabhyayuḥ,
tat adbhutam iva abhavat
40. to Mahādeva (Śiva), radiant with glowing bodies, those four identical forms approached without distraction, and that sight became wondrous.
हाहाकारो महानासीद्देवदानवरक्षसाम् ।
तद्दृष्ट्वा महदाश्चर्यमद्भुतं रोमहर्षणम् ॥४१॥
41. hāhākāro mahānāsīddevadānavarakṣasām ,
taddṛṣṭvā mahadāścaryamadbhutaṁ romaharṣaṇam.
41. hāhākāraḥ mahān āsīt deva-dānava-rakṣasām tat
dṛṣṭvā mahat āścaryam adbhutam romaharṣanam
41. devadānavarakṣasām tat dṛṣṭvā mahān hāhākāraḥ
āsīt mahat āścaryam adbhutam romaharṣanam
41. Seeing that, a great outcry of astonishment arose among the gods, demons, and rakṣasas, a wondrous marvel that caused the hair on their bodies to stand on end.
ततो रुद्रश्च देवी च पावकश्च पितामहम् ।
गङ्गया सहिताः सर्वे प्रणिपेतुर्जगत्पतिम् ॥४२॥
42. tato rudraśca devī ca pāvakaśca pitāmaham ,
gaṅgayā sahitāḥ sarve praṇipeturjagatpatim.
42. tataḥ rudraḥ ca devī ca pāvakaḥ ca pitāmaham
gaṅgayā sahitaḥ sarve praṇipetuḥ jagatpatim
42. tataḥ rudraḥ ca devī ca pāvakaḥ ca pitāmaham
gaṅgayā sahitaḥ sarve praṇipetuḥ jagatpatim
42. Then Rudra, the goddess, Agni, and everyone together with Gaṅgā bowed down in reverence to Pitāmaha, the lord of the universe.
प्रणिपत्य ततस्ते तु विधिवद्राजपुंगव ।
इदमूचुर्वचो राजन्कार्त्तिकेयप्रियेप्सया ॥४३॥
43. praṇipatya tataste tu vidhivadrājapuṁgava ,
idamūcurvaco rājankārttikeyapriyepsayā.
43. praṇipatya tataḥ te tu vidhivat rājapuṅgava
idam ūcuḥ vacaḥ rājan kārttikeyapriyepsayā
43. rājapuṅgava rājan tataḥ te vidhivat praṇipatya
idam vacaḥ ūcuḥ kārttikeyapriyepsayā
43. O great king, having bowed down properly, they spoke these words to him, O king, out of a desire to please Kārttikeya.
अस्य बालस्य भगवन्नाधिपत्यं यथेप्सितम् ।
अस्मत्प्रियार्थं देवेश सदृशं दातुमर्हसि ॥४४॥
44. asya bālasya bhagavannādhipatyaṁ yathepsitam ,
asmatpriyārthaṁ deveśa sadṛśaṁ dātumarhasi.
44. asya bālasya bhagavan nādhipatyaṃ yathā īpsitam
asmat-priya-artham deva-īśa sadṛśaṃ dātumi arhasi
44. bhagavan deveśa asmat-priya-artham asya bālasya
yathā īpsitam ādhipatyaṃ sadṛśaṃ dātumi arhasi
44. O divine lord of the gods, please grant this boy his desired lordship, as is fitting and for the sake of our happiness.
ततः स भगवान्धीमान्सर्वलोकपितामहः ।
मनसा चिन्तयामास किमयं लभतामिति ॥४५॥
45. tataḥ sa bhagavāndhīmānsarvalokapitāmahaḥ ,
manasā cintayāmāsa kimayaṁ labhatāmiti.
45. tataḥ sa bhagavān dhīmān sarvalokapitāmahaḥ
manasā cintayāmāsa kim ayaṃ labhatām iti
45. tataḥ saḥ bhagavān dhīmān sarvalokapitāmahaḥ
manasā cintayāmāsa ayam kiṃ labhatām iti
45. Then that wise and divine creator of all the worlds, Pitāmaha, pondered in his mind, saying, What should this boy receive?
ऐश्वर्याणि हि सर्वाणि देवगन्धर्वरक्षसाम् ।
भूतयक्षविहंगानां पन्नगानां च सर्वशः ॥४६॥
46. aiśvaryāṇi hi sarvāṇi devagandharvarakṣasām ,
bhūtayakṣavihaṁgānāṁ pannagānāṁ ca sarvaśaḥ.
46. aiśvaryāṇi hi sarvāṇi deva-gandharva-rakṣasām
bhūta-yakṣa-vihaṅgānām pannagānām ca sarvaśaḥ
46. hi sarvāṇi aiśvaryāṇi deva-gandharva-rakṣasām
bhūta-yakṣa-vihaṅgānām ca pannagānām sarvaśaḥ
46. Indeed, all lordships belong entirely to the gods, gandharvas, rakṣasas, bhūtas, yakṣas, birds, and snakes in every way.
पूर्वमेवादिदेशासौ निकायेषु महात्मनाम् ।
समर्थं च तमैश्वर्ये महामतिरमन्यत ॥४७॥
47. pūrvamevādideśāsau nikāyeṣu mahātmanām ,
samarthaṁ ca tamaiśvarye mahāmatiramanyata.
47. pūrvam eva ādiśat asau nikāyeṣu mahātmanām
samartham ca tam aiśvarye mahāmatiḥ amanyata
47. mahāmatiḥ asau pūrvam eva mahātmanām nikāyeṣu ādiśat,
tam ca aiśvarye samartham amanyata
47. The wise creator had indeed previously assigned him a place among the great beings, and considered him capable of exercising lordship.
ततो मुहूर्तं स ध्यात्वा देवानां श्रेयसि स्थितः ।
सेनापत्यं ददौ तस्मै सर्वभूतेषु भारत ॥४८॥
48. tato muhūrtaṁ sa dhyātvā devānāṁ śreyasi sthitaḥ ,
senāpatyaṁ dadau tasmai sarvabhūteṣu bhārata.
48. tatas muhūrtam sa dhyātvā devānām śreyasi sthitaḥ
senāpatyam dadau tasmai sarvabhūteṣu bhārata
48. bhārata tataḥ saḥ devānāṃ śreyasi sthitaḥ muhūrtam
dhyātvā tasmai sarvabhūteṣu senāpatyam dadau
48. O Bhārata, having reflected for a moment with the welfare of the gods in mind, he bestowed upon him the command of the army among all beings.
सर्वदेवनिकायानां ये राजानः परिश्रुताः ।
तान्सर्वान्व्यादिदेशास्मै सर्वभूतपितामहः ॥४९॥
49. sarvadevanikāyānāṁ ye rājānaḥ pariśrutāḥ ,
tānsarvānvyādideśāsmai sarvabhūtapitāmahaḥ.
49. sarvadevanikāyānām ye rājānaḥ pariśrutāḥ tān
sarvān vyādiadeśa asmai sarvabhūtapitāmahaḥ
49. sarvabhūtapitāmahaḥ pariśrutāḥ ye rājānaḥ
sarvadevanikāyānām tān sarvān asmai vyādiadeśa
49. The grandfather of all beings appointed him as ruler over all those renowned kings of the various groups of gods.
ततः कुमारमादाय देवा ब्रह्मपुरोगमाः ।
अभिषेकार्थमाजग्मुः शैलेन्द्रं सहितास्ततः ॥५०॥
50. tataḥ kumāramādāya devā brahmapurogamāḥ ,
abhiṣekārthamājagmuḥ śailendraṁ sahitāstataḥ.
50. tataḥ kumāram ādāya devāḥ brahma-purogamāḥ
abhiṣeka-artham ājagmuḥ śailendram sahitāḥ tataḥ
50. tataḥ brahma-purogamāḥ devāḥ kumāram ādāya
sahitāḥ tataḥ abhiṣeka-artham śailendram ājagmuḥ
50. Then, the gods, led by Brahma, took the boy. Having assembled, they came to the king of mountains for the consecration.
पुण्यां हैमवतीं देवीं सरिच्छ्रेष्ठां सरस्वतीम् ।
समन्तपञ्चके या वै त्रिषु लोकेषु विश्रुता ॥५१॥
51. puṇyāṁ haimavatīṁ devīṁ saricchreṣṭhāṁ sarasvatīm ,
samantapañcake yā vai triṣu lokeṣu viśrutā.
51. puṇyām haimavatīm devīm sarit-śreṣṭhām sarasvatīm
samanta-pañcake yā vai triṣu lokeṣu viśrutā
51. yā vai triṣu lokeṣu viśrutā,
tām puṇyām haimavatīm devīm sarit-śreṣṭhām sarasvatīm samanta-pañcake
51. The sacred goddess Sarasvati, daughter of Himavat, the best of rivers, who is indeed renowned throughout the three worlds, in the Samantapañcaka region.
तत्र तीरे सरस्वत्याः पुण्ये सर्वगुणान्विते ।
निषेदुर्देवगन्धर्वाः सर्वे संपूर्णमानसाः ॥५२॥
52. tatra tīre sarasvatyāḥ puṇye sarvaguṇānvite ,
niṣedurdevagandharvāḥ sarve saṁpūrṇamānasāḥ.
52. tatra tīre sarasvatyāḥ puṇye sarva-guṇa-anvite
niṣeduḥ deva-gandharvāḥ sarve sampūrṇa-mānasāḥ
52. tatra sarasvatyāḥ puṇye sarva-guṇa-anvite tīre
sarve deva-gandharvāḥ sampūrṇa-mānasāḥ niṣeduḥ
52. There, on the sacred bank of Sarasvati, which possessed all good qualities, all the gods and Gandharvas sat down, their minds completely satisfied.