Skip to content
אתר זה לא תומך בגרסאות ישנות של אינטרנט אקספלורר
מומלץ להשתמש בדפדפן גוגל כרום או פיירפוקס מוזילה
(או באינטרנט אקספלורר / edge עדכני)
Enjoy Learning Sanskrit tips, tools, resources and more...

महाभारतः       mahābhārataḥ - book-14, chapter-6

Use the following checkboxes to set the display options for this chapter (You can also control the display of each verse separately):
what would you like to see in each verse:
व्यास उवाच ।
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
बृहस्पतेश्च संवादं मरुत्तस्य च भारत ॥१॥
1. vyāsa uvāca ,
atrāpyudāharantīmamitihāsaṁ purātanam ,
bṛhaspateśca saṁvādaṁ maruttasya ca bhārata.
देवराजस्य समयं कृतमाङ्गिरसेन ह ।
श्रुत्वा मरुत्तो नृपतिर्मन्युमाहारयत्तदा ॥२॥
2. devarājasya samayaṁ kṛtamāṅgirasena ha ,
śrutvā marutto nṛpatirmanyumāhārayattadā.
संकल्प्य मनसा यज्ञं करंधमसुतात्मजः ।
बृहस्पतिमुपागम्य वाग्मी वचनमब्रवीत् ॥३॥
3. saṁkalpya manasā yajñaṁ karaṁdhamasutātmajaḥ ,
bṛhaspatimupāgamya vāgmī vacanamabravīt.
भगवन्यन्मया पूर्वमभिगम्य तपोधन ।
कृतोऽभिसंधिर्यज्ञाय भवतो वचनाद्गुरो ॥४॥
4. bhagavanyanmayā pūrvamabhigamya tapodhana ,
kṛto'bhisaṁdhiryajñāya bhavato vacanādguro.
तमहं यष्टुमिच्छामि संभाराः संभृताश्च मे ।
याज्योऽस्मि भवतः साधो तत्प्राप्नुहि विधत्स्व च ॥५॥
5. tamahaṁ yaṣṭumicchāmi saṁbhārāḥ saṁbhṛtāśca me ,
yājyo'smi bhavataḥ sādho tatprāpnuhi vidhatsva ca.
बृहस्पतिरुवाच ।
न कामये याजयितुं त्वामहं पृथिवीपते ।
वृतोऽस्मि देवराजेन प्रतिज्ञातं च तस्य मे ॥६॥
6. bṛhaspatiruvāca ,
na kāmaye yājayituṁ tvāmahaṁ pṛthivīpate ,
vṛto'smi devarājena pratijñātaṁ ca tasya me.
मरुत्त उवाच ।
पित्र्यमस्मि तव क्षेत्रं बहु मन्ये च ते भृशम् ।
न चास्म्ययाज्यतां प्राप्तो भजमानं भजस्व माम् ॥७॥
7. marutta uvāca ,
pitryamasmi tava kṣetraṁ bahu manye ca te bhṛśam ,
na cāsmyayājyatāṁ prāpto bhajamānaṁ bhajasva mām.
बृहस्पतिरुवाच ।
अमर्त्यं याजयित्वाहं याजयिष्ये न मानुषम् ।
मरुत्त गच्छ वा मा वा निवृत्तोऽस्म्यद्य याजनात् ॥८॥
8. bṛhaspatiruvāca ,
amartyaṁ yājayitvāhaṁ yājayiṣye na mānuṣam ,
marutta gaccha vā mā vā nivṛtto'smyadya yājanāt.
न त्वां याजयितास्म्यद्य वृणु त्वं यमिहेच्छसि ।
उपाध्यायं महाबाहो यस्ते यज्ञं करिष्यति ॥९॥
9. na tvāṁ yājayitāsmyadya vṛṇu tvaṁ yamihecchasi ,
upādhyāyaṁ mahābāho yaste yajñaṁ kariṣyati.
व्यास उवाच ।
एवमुक्तस्तु नृपतिर्मरुत्तो व्रीडितोऽभवत् ।
प्रत्यागच्छच्च संविग्नो ददर्श पथि नारदम् ॥१०॥
10. vyāsa uvāca ,
evamuktastu nṛpatirmarutto vrīḍito'bhavat ,
pratyāgacchacca saṁvigno dadarśa pathi nāradam.
देवर्षिणा समागम्य नारदेन स पार्थिवः ।
विधिवत्प्राञ्जलिस्तस्थावथैनं नारदोऽब्रवीत् ॥११॥
11. devarṣiṇā samāgamya nāradena sa pārthivaḥ ,
vidhivatprāñjalistasthāvathainaṁ nārado'bravīt.
राजर्षे नातिहृष्टोऽसि कच्चित्क्षेमं तवानघ ।
क्व गतोऽसि कुतो वेदमप्रीतिस्थानमागतम् ॥१२॥
12. rājarṣe nātihṛṣṭo'si kaccitkṣemaṁ tavānagha ,
kva gato'si kuto vedamaprītisthānamāgatam.
श्रोतव्यं चेन्मया राजन्ब्रूहि मे पार्थिवर्षभ ।
व्यपनेष्यामि ते मन्युं सर्वयत्नैर्नराधिप ॥१३॥
13. śrotavyaṁ cenmayā rājanbrūhi me pārthivarṣabha ,
vyapaneṣyāmi te manyuṁ sarvayatnairnarādhipa.
एवमुक्तो मरुत्तस्तु नारदेन महर्षिणा ।
विप्रलम्भमुपाध्यायात्सर्वमेव न्यवेदयत् ॥१४॥
14. evamukto maruttastu nāradena maharṣiṇā ,
vipralambhamupādhyāyātsarvameva nyavedayat.
गतोऽस्म्यङ्गिरसः पुत्रं देवाचार्यं बृहस्पतिम् ।
यज्ञार्थमृत्विजं द्रष्टुं स च मां नाभ्यनन्दत ॥१५॥
15. gato'smyaṅgirasaḥ putraṁ devācāryaṁ bṛhaspatim ,
yajñārthamṛtvijaṁ draṣṭuṁ sa ca māṁ nābhyanandata.
प्रत्याख्यातश्च तेनाहं जीवितुं नाद्य कामये ।
परित्यक्तश्च गुरुणा दूषितश्चास्मि नारद ॥१६॥
16. pratyākhyātaśca tenāhaṁ jīvituṁ nādya kāmaye ,
parityaktaśca guruṇā dūṣitaścāsmi nārada.
एवमुक्तस्तु राज्ञा स नारदः प्रत्युवाच ह ।
आविक्षितं महाराज वाचा संजीवयन्निव ॥१७॥
17. evamuktastu rājñā sa nāradaḥ pratyuvāca ha ,
āvikṣitaṁ mahārāja vācā saṁjīvayanniva.
राजन्नङ्गिरसः पुत्रः संवर्तो नाम धार्मिकः ।
चङ्क्रमीति दिशः सर्वा दिग्वासा मोहयन्प्रजाः ॥१८॥
18. rājannaṅgirasaḥ putraḥ saṁvarto nāma dhārmikaḥ ,
caṅkramīti diśaḥ sarvā digvāsā mohayanprajāḥ.
तं गच्छ यदि याज्यं त्वां न वाञ्छति बृहस्पतिः ।
प्रसन्नस्त्वां महाराज संवर्तो याजयिष्यति ॥१९॥
19. taṁ gaccha yadi yājyaṁ tvāṁ na vāñchati bṛhaspatiḥ ,
prasannastvāṁ mahārāja saṁvarto yājayiṣyati.
मरुत्त उवाच ।
संजीवितोऽहं भवता वाक्येनानेन नारद ।
पश्येयं क्व नु संवर्तं शंस मे वदतां वर ॥२०॥
20. marutta uvāca ,
saṁjīvito'haṁ bhavatā vākyenānena nārada ,
paśyeyaṁ kva nu saṁvartaṁ śaṁsa me vadatāṁ vara.
कथं च तस्मै वर्तेयं कथं मां न परित्यजेत् ।
प्रत्याख्यातश्च तेनापि नाहं जीवितुमुत्सहे ॥२१॥
21. kathaṁ ca tasmai varteyaṁ kathaṁ māṁ na parityajet ,
pratyākhyātaśca tenāpi nāhaṁ jīvitumutsahe.
नारद उवाच ।
उन्मत्तवेषं बिभ्रत्स चङ्क्रमीति यथासुखम् ।
वाराणसीं तु नगरीमभीक्ष्णमुपसेवते ॥२२॥
22. nārada uvāca ,
unmattaveṣaṁ bibhratsa caṅkramīti yathāsukham ,
vārāṇasīṁ tu nagarīmabhīkṣṇamupasevate.
तस्या द्वारं समासाद्य न्यसेथाः कुणपं क्वचित् ।
तं दृष्ट्वा यो निवर्तेत स संवर्तो महीपते ॥२३॥
23. tasyā dvāraṁ samāsādya nyasethāḥ kuṇapaṁ kvacit ,
taṁ dṛṣṭvā yo nivarteta sa saṁvarto mahīpate.
तं पृष्ठतोऽनुगच्छेथा यत्र गच्छेत्स वीर्यवान् ।
तमेकान्ते समासाद्य प्राञ्जलिः शरणं व्रजेः ॥२४॥
24. taṁ pṛṣṭhato'nugacchethā yatra gacchetsa vīryavān ,
tamekānte samāsādya prāñjaliḥ śaraṇaṁ vrajeḥ.
पृच्छेत्त्वां यदि केनाहं तवाख्यात इति स्म ह ।
ब्रूयास्त्वं नारदेनेति संतप्त इव शत्रुहन् ॥२५॥
25. pṛcchettvāṁ yadi kenāhaṁ tavākhyāta iti sma ha ,
brūyāstvaṁ nāradeneti saṁtapta iva śatruhan.
स चेत्त्वामनुयुञ्जीत ममाभिगमनेप्सया ।
शंसेथा वह्निमारूढं मामपि त्वमशङ्कया ॥२६॥
26. sa cettvāmanuyuñjīta mamābhigamanepsayā ,
śaṁsethā vahnimārūḍhaṁ māmapi tvamaśaṅkayā.
व्यास उवाच ।
स तथेति प्रतिश्रुत्य पूजयित्वा च नारदम् ।
अभ्यनुज्ञाय राजर्षिर्ययौ वाराणसीं पुरीम् ॥२७॥
27. vyāsa uvāca ,
sa tatheti pratiśrutya pūjayitvā ca nāradam ,
abhyanujñāya rājarṣiryayau vārāṇasīṁ purīm.
तत्र गत्वा यथोक्तं स पुर्या द्वारे महायशाः ।
कुणपं स्थापयामास नारदस्य वचः स्मरन् ॥२८॥
28. tatra gatvā yathoktaṁ sa puryā dvāre mahāyaśāḥ ,
kuṇapaṁ sthāpayāmāsa nāradasya vacaḥ smaran.
यौगपद्येन विप्रश्च स पुरीद्वारमाविशत् ।
ततः स कुणपं दृष्ट्वा सहसा स न्यवर्तत ॥२९॥
29. yaugapadyena vipraśca sa purīdvāramāviśat ,
tataḥ sa kuṇapaṁ dṛṣṭvā sahasā sa nyavartata.
स तं निवृत्तमालक्ष्य प्राञ्जलिः पृष्ठतोऽन्वगात् ।
आविक्षितो महीपालः संवर्तमुपशिक्षितुम् ॥३०॥
30. sa taṁ nivṛttamālakṣya prāñjaliḥ pṛṣṭhato'nvagāt ,
āvikṣito mahīpālaḥ saṁvartamupaśikṣitum.
स एनं विजने दृष्ट्वा पांसुभिः कर्दमेन च ।
श्लेष्मणा चापि राजानं ष्ठीवनैश्च समाकिरत् ॥३१॥
31. sa enaṁ vijane dṛṣṭvā pāṁsubhiḥ kardamena ca ,
śleṣmaṇā cāpi rājānaṁ ṣṭhīvanaiśca samākirat.
स तथा बाध्यमानोऽपि संवर्तेन महीपतिः ।
अन्वगादेव तमृषिं प्राञ्जलिः संप्रसादयन् ॥३२॥
32. sa tathā bādhyamāno'pi saṁvartena mahīpatiḥ ,
anvagādeva tamṛṣiṁ prāñjaliḥ saṁprasādayan.
ततो निवृत्य संवर्तः परिश्रान्त उपाविशत् ।
शीतलच्छायमासाद्य न्यग्रोधं बहुशाखिनम् ॥३३॥
33. tato nivṛtya saṁvartaḥ pariśrānta upāviśat ,
śītalacchāyamāsādya nyagrodhaṁ bahuśākhinam.