Skip to content
אתר זה לא תומך בגרסאות ישנות של אינטרנט אקספלורר
מומלץ להשתמש בדפדפן גוגל כרום או פיירפוקס מוזילה
(או באינטרנט אקספלורר / edge עדכני)
Enjoy Learning Sanskrit tips, tools, resources and more...

महाभारतः       mahābhārataḥ - book-14, chapter-46

Use the following checkboxes to set the display options for this chapter (You can also control the display of each verse separately):
what would you like to see in each verse:
ब्रह्मोवाच ।
एवमेतेन मार्गेण पूर्वोक्तेन यथाविधि ।
अधीतवान्यथाशक्ति तथैव ब्रह्मचर्यवान् ॥१॥
1. brahmovāca ,
evametena mārgeṇa pūrvoktena yathāvidhi ,
adhītavānyathāśakti tathaiva brahmacaryavān.
स्वधर्मनिरतो विद्वान्सर्वेन्द्रिययतो मुनिः ।
गुरोः प्रियहिते युक्तः सत्यधर्मपरः शुचिः ॥२॥
2. svadharmanirato vidvānsarvendriyayato muniḥ ,
guroḥ priyahite yuktaḥ satyadharmaparaḥ śuciḥ.
गुरुणा समनुज्ञातो भुञ्जीतान्नमकुत्सयन् ।
हविष्यभैक्ष्यभुक्चापि स्थानासनविहारवान् ॥३॥
3. guruṇā samanujñāto bhuñjītānnamakutsayan ,
haviṣyabhaikṣyabhukcāpi sthānāsanavihāravān.
द्विकालमग्निं जुह्वानः शुचिर्भूत्वा समाहितः ।
धारयीत सदा दण्डं बैल्वं पालाशमेव वा ॥४॥
4. dvikālamagniṁ juhvānaḥ śucirbhūtvā samāhitaḥ ,
dhārayīta sadā daṇḍaṁ bailvaṁ pālāśameva vā.
क्षौमं कार्पासिकं वापि मृगाजिनमथापि वा ।
सर्वं काषायरक्तं स्याद्वासो वापि द्विजस्य ह ॥५॥
5. kṣaumaṁ kārpāsikaṁ vāpi mṛgājinamathāpi vā ,
sarvaṁ kāṣāyaraktaṁ syādvāso vāpi dvijasya ha.
मेखला च भवेन्मौञ्जी जटी नित्योदकस्तथा ।
यज्ञोपवीती स्वाध्यायी अलुप्तनियतव्रतः ॥६॥
6. mekhalā ca bhavenmauñjī jaṭī nityodakastathā ,
yajñopavītī svādhyāyī aluptaniyatavrataḥ.
पूताभिश्च तथैवाद्भिः सदा दैवततर्पणम् ।
भावेन नियतः कुर्वन्ब्रह्मचारी प्रशस्यते ॥७॥
7. pūtābhiśca tathaivādbhiḥ sadā daivatatarpaṇam ,
bhāvena niyataḥ kurvanbrahmacārī praśasyate.
एवं युक्तो जयेत्स्वर्गमूर्ध्वरेताः समाहितः ।
न संसरति जातीषु परमं स्थानमाश्रितः ॥८॥
8. evaṁ yukto jayetsvargamūrdhvaretāḥ samāhitaḥ ,
na saṁsarati jātīṣu paramaṁ sthānamāśritaḥ.
संस्कृतः सर्वसंस्कारैस्तथैव ब्रह्मचर्यवान् ।
ग्रामान्निष्क्रम्य चारण्यं मुनिः प्रव्रजितो वसेत् ॥९॥
9. saṁskṛtaḥ sarvasaṁskāraistathaiva brahmacaryavān ,
grāmānniṣkramya cāraṇyaṁ muniḥ pravrajito vaset.
चर्मवल्कलसंवीतः स्वयं प्रातरुपस्पृशेत् ।
अरण्यगोचरो नित्यं न ग्रामं प्रविशेत्पुनः ॥१०॥
10. carmavalkalasaṁvītaḥ svayaṁ prātarupaspṛśet ,
araṇyagocaro nityaṁ na grāmaṁ praviśetpunaḥ.
अर्चयन्नतिथीन्काले दद्याच्चापि प्रतिश्रयम् ।
फलपत्रावरैर्मूलैः श्यामाकेन च वर्तयन् ॥११॥
11. arcayannatithīnkāle dadyāccāpi pratiśrayam ,
phalapatrāvarairmūlaiḥ śyāmākena ca vartayan.
प्रवृत्तमुदकं वायुं सर्वं वानेयमा तृणात् ।
प्राश्नीयादानुपूर्व्येण यथादीक्षमतन्द्रितः ॥१२॥
12. pravṛttamudakaṁ vāyuṁ sarvaṁ vāneyamā tṛṇāt ,
prāśnīyādānupūrvyeṇa yathādīkṣamatandritaḥ.
आमूलफलभिक्षाभिरर्चेदतिथिमागतम् ।
यद्भक्षः स्यात्ततो दद्याद्भिक्षां नित्यमतन्द्रितः ॥१३॥
13. āmūlaphalabhikṣābhirarcedatithimāgatam ,
yadbhakṣaḥ syāttato dadyādbhikṣāṁ nityamatandritaḥ.
देवतातिथिपूर्वं च सदा भुञ्जीत वाग्यतः ।
अस्कन्दितमनाश्चैव लघ्वाशी देवताश्रयः ॥१४॥
14. devatātithipūrvaṁ ca sadā bhuñjīta vāgyataḥ ,
askanditamanāścaiva laghvāśī devatāśrayaḥ.
दान्तो मैत्रः क्षमायुक्तः केशश्मश्रु च धारयन् ।
जुह्वन्स्वाध्यायशीलश्च सत्यधर्मपरायणः ॥१५॥
15. dānto maitraḥ kṣamāyuktaḥ keśaśmaśru ca dhārayan ,
juhvansvādhyāyaśīlaśca satyadharmaparāyaṇaḥ.
त्यक्तदेहः सदा दक्षो वननित्यः समाहितः ।
एवं युक्तो जयेत्स्वर्गं वानप्रस्थो जितेन्द्रियः ॥१६॥
16. tyaktadehaḥ sadā dakṣo vananityaḥ samāhitaḥ ,
evaṁ yukto jayetsvargaṁ vānaprastho jitendriyaḥ.
गृहस्थो ब्रह्मचारी च वानप्रस्थोऽथ वा पुनः ।
य इच्छेन्मोक्षमास्थातुमुत्तमां वृत्तिमाश्रयेत् ॥१७॥
17. gṛhastho brahmacārī ca vānaprastho'tha vā punaḥ ,
ya icchenmokṣamāsthātumuttamāṁ vṛttimāśrayet.
अभयं सर्वभूतेभ्यो दत्त्वा नैष्कर्म्यमाचरेत् ।
सर्वभूतहितो मैत्रः सर्वेन्द्रिययतो मुनिः ॥१८॥
18. abhayaṁ sarvabhūtebhyo dattvā naiṣkarmyamācaret ,
sarvabhūtahito maitraḥ sarvendriyayato muniḥ.
अयाचितमसंकॢप्तमुपपन्नं यदृच्छया ।
जोषयेत सदा भोज्यं ग्रासमागतमस्पृहः ॥१९॥
19. ayācitamasaṁkḷptamupapannaṁ yadṛcchayā ,
joṣayeta sadā bhojyaṁ grāsamāgatamaspṛhaḥ.
यात्रामात्रं च भुञ्जीत केवलं प्राणयात्रिकम् ।
धर्मलब्धं तथाश्नीयान्न काममनुवर्तयेत् ॥२०॥
20. yātrāmātraṁ ca bhuñjīta kevalaṁ prāṇayātrikam ,
dharmalabdhaṁ tathāśnīyānna kāmamanuvartayet.
ग्रासादाच्छादनाच्चान्यन्न गृह्णीयात्कथंचन ।
यावदाहारयेत्तावत्प्रतिगृह्णीत नान्यथा ॥२१॥
21. grāsādācchādanāccānyanna gṛhṇīyātkathaṁcana ,
yāvadāhārayettāvatpratigṛhṇīta nānyathā.
परेभ्यो न प्रतिग्राह्यं न च देयं कदाचन ।
दैन्यभावाच्च भूतानां संविभज्य सदा बुधः ॥२२॥
22. parebhyo na pratigrāhyaṁ na ca deyaṁ kadācana ,
dainyabhāvācca bhūtānāṁ saṁvibhajya sadā budhaḥ.
नाददीत परस्वानि न गृह्णीयादयाचितम् ।
न किंचिद्विषयं भुक्त्वा स्पृहयेत्तस्य वै पुनः ॥२३॥
23. nādadīta parasvāni na gṛhṇīyādayācitam ,
na kiṁcidviṣayaṁ bhuktvā spṛhayettasya vai punaḥ.
मृदमापस्तथाश्मानं पत्रपुष्पफलानि च ।
असंवृतानि गृह्णीयात्प्रवृत्तानीह कार्यवान् ॥२४॥
24. mṛdamāpastathāśmānaṁ patrapuṣpaphalāni ca ,
asaṁvṛtāni gṛhṇīyātpravṛttānīha kāryavān.
न शिल्पजीविकां जीवेद्द्विरन्नं नोत कामयेत् ।
न द्वेष्टा नोपदेष्टा च भवेत निरुपस्कृतः ।
श्रद्धापूतानि भुञ्जीत निमित्तानि विवर्जयेत् ॥२५॥
25. na śilpajīvikāṁ jīveddvirannaṁ nota kāmayet ,
na dveṣṭā nopadeṣṭā ca bhaveta nirupaskṛtaḥ ,
śraddhāpūtāni bhuñjīta nimittāni vivarjayet.
मुधावृत्तिरसक्तश्च सर्वभूतैरसंविदम् ।
कृत्वा वह्निं चरेद्भैक्ष्यं विधूमे भुक्तवज्जने ॥२६॥
26. mudhāvṛttirasaktaśca sarvabhūtairasaṁvidam ,
kṛtvā vahniṁ caredbhaikṣyaṁ vidhūme bhuktavajjane.
वृत्ते शरावसंपाते भैक्ष्यं लिप्सेत मोक्षवित् ।
लाभे न च प्रहृष्येत नालाभे विमना भवेत् ॥२७॥
27. vṛtte śarāvasaṁpāte bhaikṣyaṁ lipseta mokṣavit ,
lābhe na ca prahṛṣyeta nālābhe vimanā bhavet.
मात्राशी कालमाकाङ्क्षंश्चरेद्भैक्ष्यं समाहितः ।
लाभं साधारणं नेच्छेन्न भुञ्जीताभिपूजितः ।
अभिपूजितलाभाद्धि विजुगुप्सेत भिक्षुकः ॥२८॥
28. mātrāśī kālamākāṅkṣaṁścaredbhaikṣyaṁ samāhitaḥ ,
lābhaṁ sādhāraṇaṁ necchenna bhuñjītābhipūjitaḥ ,
abhipūjitalābhāddhi vijugupseta bhikṣukaḥ.
शुक्तान्यम्लानि तिक्तानि कषायकटुकानि च ।
नास्वादयीत भुञ्जानो रसांश्च मधुरांस्तथा ।
यात्रामात्रं च भुञ्जीत केवलं प्राणयात्रिकम् ॥२९॥
29. śuktānyamlāni tiktāni kaṣāyakaṭukāni ca ,
nāsvādayīta bhuñjāno rasāṁśca madhurāṁstathā ,
yātrāmātraṁ ca bhuñjīta kevalaṁ prāṇayātrikam.
असंरोधेन भूतानां वृत्तिं लिप्सेत मोक्षवित् ।
न चान्यमनुभिक्षेत भिक्षमाणः कथंचन ॥३०॥
30. asaṁrodhena bhūtānāṁ vṛttiṁ lipseta mokṣavit ,
na cānyamanubhikṣeta bhikṣamāṇaḥ kathaṁcana.
न संनिकाशयेद्धर्मं विविक्ते विरजाश्चरेत् ।
शून्यागारमरण्यं वा वृक्षमूलं नदीं तथा ।
प्रतिश्रयार्थं सेवेत पार्वतीं वा पुनर्गुहाम् ॥३१॥
31. na saṁnikāśayeddharmaṁ vivikte virajāścaret ,
śūnyāgāramaraṇyaṁ vā vṛkṣamūlaṁ nadīṁ tathā ,
pratiśrayārthaṁ seveta pārvatīṁ vā punarguhām.
ग्रामैकरात्रिको ग्रीष्मे वर्षास्वेकत्र वा वसेत् ।
अध्वा सूर्येण निर्दिष्टः कीटवच्च चरेन्महीम् ॥३२॥
32. grāmaikarātriko grīṣme varṣāsvekatra vā vaset ,
adhvā sūryeṇa nirdiṣṭaḥ kīṭavacca carenmahīm.
दयार्थं चैव भूतानां समीक्ष्य पृथिवीं चरेत् ।
संचयांश्च न कुर्वीत स्नेहवासं च वर्जयेत् ॥३३॥
33. dayārthaṁ caiva bhūtānāṁ samīkṣya pṛthivīṁ caret ,
saṁcayāṁśca na kurvīta snehavāsaṁ ca varjayet.
पूतेन चाम्भसा नित्यं कार्यं कुर्वीत मोक्षवित् ।
उपस्पृशेदुद्धृताभिरद्भिश्च पुरुषः सदा ॥३४॥
34. pūtena cāmbhasā nityaṁ kāryaṁ kurvīta mokṣavit ,
upaspṛśeduddhṛtābhiradbhiśca puruṣaḥ sadā.
अहिंसा ब्रह्मचर्यं च सत्यमार्जवमेव च ।
अक्रोधश्चानसूया च दमो नित्यमपैशुनम् ॥३५॥
35. ahiṁsā brahmacaryaṁ ca satyamārjavameva ca ,
akrodhaścānasūyā ca damo nityamapaiśunam.
अष्टास्वेतेषु युक्तः स्याद्व्रतेषु नियतेन्द्रियः ।
अपापमशठं वृत्तमजिह्मं नित्यमाचरेत् ॥३६॥
36. aṣṭāsveteṣu yuktaḥ syādvrateṣu niyatendriyaḥ ,
apāpamaśaṭhaṁ vṛttamajihmaṁ nityamācaret.
आशीर्युक्तानि कर्माणि हिंसायुक्तानि यानि च ।
लोकसंग्रहधर्मं च नैव कुर्यान्न कारयेत् ॥३७॥
37. āśīryuktāni karmāṇi hiṁsāyuktāni yāni ca ,
lokasaṁgrahadharmaṁ ca naiva kuryānna kārayet.
सर्वभावानतिक्रम्य लघुमात्रः परिव्रजेत् ।
समः सर्वेषु भूतेषु स्थावरेषु चरेषु च ॥३८॥
38. sarvabhāvānatikramya laghumātraḥ parivrajet ,
samaḥ sarveṣu bhūteṣu sthāvareṣu careṣu ca.
परं नोद्वेजयेत्कंचिन्न च कस्यचिदुद्विजेत् ।
विश्वास्यः सर्वभूतानामग्र्यो मोक्षविदुच्यते ॥३९॥
39. paraṁ nodvejayetkaṁcinna ca kasyacidudvijet ,
viśvāsyaḥ sarvabhūtānāmagryo mokṣaviducyate.
अनागतं च न ध्यायेन्नातीतमनुचिन्तयेत् ।
वर्तमानमुपेक्षेत कालाकाङ्क्षी समाहितः ॥४०॥
40. anāgataṁ ca na dhyāyennātītamanucintayet ,
vartamānamupekṣeta kālākāṅkṣī samāhitaḥ.
न चक्षुषा न मनसा न वाचा दूषयेत्क्वचित् ।
न प्रत्यक्षं परोक्षं वा किंचिद्दुष्टं समाचरेत् ॥४१॥
41. na cakṣuṣā na manasā na vācā dūṣayetkvacit ,
na pratyakṣaṁ parokṣaṁ vā kiṁcidduṣṭaṁ samācaret.
इन्द्रियाण्युपसंहृत्य कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः ।
क्षीणेन्द्रियमनोबुद्धिर्निरीक्षेत निरिन्द्रियः ॥४२॥
42. indriyāṇyupasaṁhṛtya kūrmo'ṅgānīva sarvaśaḥ ,
kṣīṇendriyamanobuddhirnirīkṣeta nirindriyaḥ.
निर्द्वंद्वो निर्नमस्कारो निःस्वाहाकार एव च ।
निर्ममो निरहंकारो निर्योगक्षेम एव च ॥४३॥
43. nirdvaṁdvo nirnamaskāro niḥsvāhākāra eva ca ,
nirmamo nirahaṁkāro niryogakṣema eva ca.
निराशीः सर्वभूतेषु निरासङ्गो निराश्रयः ।
सर्वज्ञः सर्वतो मुक्तो मुच्यते नात्र संशयः ॥४४॥
44. nirāśīḥ sarvabhūteṣu nirāsaṅgo nirāśrayaḥ ,
sarvajñaḥ sarvato mukto mucyate nātra saṁśayaḥ.
अपाणिपादपृष्ठं तमशिरस्कमनूदरम् ।
प्रहीणगुणकर्माणं केवलं विमलं स्थिरम् ॥४५॥
45. apāṇipādapṛṣṭhaṁ tamaśiraskamanūdaram ,
prahīṇaguṇakarmāṇaṁ kevalaṁ vimalaṁ sthiram.
अगन्धरसमस्पर्शमरूपाशब्दमेव च ।
अत्वगस्थ्यथ वामज्जममांसमपि चैव ह ॥४६॥
46. agandharasamasparśamarūpāśabdameva ca ,
atvagasthyatha vāmajjamamāṁsamapi caiva ha.
निश्चिन्तमव्ययं नित्यं हृदिस्थमपि नित्यदा ।
सर्वभूतस्थमात्मानं ये पश्यन्ति न ते मृताः ॥४७॥
47. niścintamavyayaṁ nityaṁ hṛdisthamapi nityadā ,
sarvabhūtasthamātmānaṁ ye paśyanti na te mṛtāḥ.
न तत्र क्रमते बुद्धिर्नेन्द्रियाणि न देवताः ।
वेदा यज्ञाश्च लोकाश्च न तपो न पराक्रमः ।
यत्र ज्ञानवतां प्राप्तिरलिङ्गग्रहणा स्मृता ॥४८॥
48. na tatra kramate buddhirnendriyāṇi na devatāḥ ,
vedā yajñāśca lokāśca na tapo na parākramaḥ ,
yatra jñānavatāṁ prāptiraliṅgagrahaṇā smṛtā.
तस्मादलिङ्गो धर्मज्ञो धर्मव्रतमनुव्रतः ।
गूढधर्माश्रितो विद्वानज्ञातचरितं चरेत् ॥४९॥
49. tasmādaliṅgo dharmajño dharmavratamanuvrataḥ ,
gūḍhadharmāśrito vidvānajñātacaritaṁ caret.
अमूढो मूढरूपेण चरेद्धर्ममदूषयन् ।
यथैनमवमन्येरन्परे सततमेव हि ॥५०॥
50. amūḍho mūḍharūpeṇa careddharmamadūṣayan ,
yathainamavamanyeranpare satatameva hi.
तथावृत्तश्चरेद्धर्मं सतां वर्त्माविदूषयन् ।
यो ह्येवं वृत्तसंपन्नः स मुनिः श्रेष्ठ उच्यते ॥५१॥
51. tathāvṛttaścareddharmaṁ satāṁ vartmāvidūṣayan ,
yo hyevaṁ vṛttasaṁpannaḥ sa muniḥ śreṣṭha ucyate.
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थांश्च महाभूतानि पञ्च च ।
मनोबुद्धिरथात्मानमव्यक्तं पुरुषं तथा ॥५२॥
52. indriyāṇīndriyārthāṁśca mahābhūtāni pañca ca ,
manobuddhirathātmānamavyaktaṁ puruṣaṁ tathā.
सर्वमेतत्प्रसंख्याय सम्यक्संत्यज्य निर्मलः ।
ततः स्वर्गमवाप्नोति विमुक्तः सर्वबन्धनैः ॥५३॥
53. sarvametatprasaṁkhyāya samyaksaṁtyajya nirmalaḥ ,
tataḥ svargamavāpnoti vimuktaḥ sarvabandhanaiḥ.
एतदेवान्तवेलायां परिसंख्याय तत्त्ववित् ।
ध्यायेदेकान्तमास्थाय मुच्यतेऽथ निराश्रयः ॥५४॥
54. etadevāntavelāyāṁ parisaṁkhyāya tattvavit ,
dhyāyedekāntamāsthāya mucyate'tha nirāśrayaḥ.
निर्मुक्तः सर्वसङ्गेभ्यो वायुराकाशगो यथा ।
क्षीणकोशो निरातङ्कः प्राप्नोति परमं पदम् ॥५५॥
55. nirmuktaḥ sarvasaṅgebhyo vāyurākāśago yathā ,
kṣīṇakośo nirātaṅkaḥ prāpnoti paramaṁ padam.