Skip to content
אתר זה לא תומך בגרסאות ישנות של אינטרנט אקספלורר
מומלץ להשתמש בדפדפן גוגל כרום או פיירפוקס מוזילה
(או באינטרנט אקספלורר / edge עדכני)
Enjoy Learning Sanskrit tips, tools, resources and more...

महाभारतः       mahābhārataḥ - book-18, chapter-3

Use the following checkboxes to set the display options for this chapter (You can also control the display of each verse separately):
what would you like to see in each verse:
वैशंपायन उवाच ।
स्थिते मुहूर्तं पार्थे तु धर्मराजे युधिष्ठिरे ।
आजग्मुस्तत्र कौरव्य देवाः शक्रपुरोगमाः ॥१॥
1. vaiśaṁpāyana uvāca ,
sthite muhūrtaṁ pārthe tu dharmarāje yudhiṣṭhire ,
ājagmustatra kauravya devāḥ śakrapurogamāḥ.
स्वयं विग्रहवान्धर्मो राजानं प्रसमीक्षितुम् ।
तत्राजगाम यत्रासौ कुरुराजो युधिष्ठिरः ॥२॥
2. svayaṁ vigrahavāndharmo rājānaṁ prasamīkṣitum ,
tatrājagāma yatrāsau kururājo yudhiṣṭhiraḥ.
तेषु भास्वरदेहेषु पुण्याभिजनकर्मसु ।
समागतेषु देवेषु व्यगमत्तत्तमो नृप ॥३॥
3. teṣu bhāsvaradeheṣu puṇyābhijanakarmasu ,
samāgateṣu deveṣu vyagamattattamo nṛpa.
नादृश्यन्त च तास्तत्र यातनाः पापकर्मिणाम् ।
नदी वैतरणी चैव कूटशाल्मलिना सह ॥४॥
4. nādṛśyanta ca tāstatra yātanāḥ pāpakarmiṇām ,
nadī vaitaraṇī caiva kūṭaśālmalinā saha.
लोहकुम्भ्यः शिलाश्चैव नादृश्यन्त भयानकाः ।
विकृतानि शरीराणि यानि तत्र समन्ततः ।
ददर्श राजा कौन्तेयस्तान्यदृश्यानि चाभवन् ॥५॥
5. lohakumbhyaḥ śilāścaiva nādṛśyanta bhayānakāḥ ,
vikṛtāni śarīrāṇi yāni tatra samantataḥ ,
dadarśa rājā kaunteyastānyadṛśyāni cābhavan.
ततो वायुः सुखस्पर्शः पुण्यगन्धवहः शिवः ।
ववौ देवसमीपस्थः शीतलोऽतीव भारत ॥६॥
6. tato vāyuḥ sukhasparśaḥ puṇyagandhavahaḥ śivaḥ ,
vavau devasamīpasthaḥ śītalo'tīva bhārata.
मरुतः सह शक्रेण वसवश्चाश्विनौ सह ।
साध्या रुद्रास्तथादित्या ये चान्येऽपि दिवौकसः ॥७॥
7. marutaḥ saha śakreṇa vasavaścāśvinau saha ,
sādhyā rudrāstathādityā ye cānye'pi divaukasaḥ.
सर्वे तत्र समाजग्मुः सिद्धाश्च परमर्षयः ।
यत्र राजा महातेजा धर्मपुत्रः स्थितोऽभवत् ॥८॥
8. sarve tatra samājagmuḥ siddhāśca paramarṣayaḥ ,
yatra rājā mahātejā dharmaputraḥ sthito'bhavat.
ततः शक्रः सुरपतिः श्रिया परमया युतः ।
युधिष्ठिरमुवाचेदं सान्त्वपूर्वमिदं वचः ॥९॥
9. tataḥ śakraḥ surapatiḥ śriyā paramayā yutaḥ ,
yudhiṣṭhiramuvācedaṁ sāntvapūrvamidaṁ vacaḥ.
युधिष्ठिर महाबाहो प्रीता देवगणास्तव ।
एह्येहि पुरुषव्याघ्र कृतमेतावता विभो ।
सिद्धिः प्राप्ता त्वया राजँल्लोकाश्चाप्यक्षयास्तव ॥१०॥
10. yudhiṣṭhira mahābāho prītā devagaṇāstava ,
ehyehi puruṣavyāghra kṛtametāvatā vibho ,
siddhiḥ prāptā tvayā rājaँllokāścāpyakṣayāstava.
न च मन्युस्त्वया कार्यः शृणु चेदं वचो मम ।
अवश्यं नरकस्तात द्रष्टव्यः सर्वराजभिः ॥११॥
11. na ca manyustvayā kāryaḥ śṛṇu cedaṁ vaco mama ,
avaśyaṁ narakastāta draṣṭavyaḥ sarvarājabhiḥ.
शुभानामशुभानां च द्वौ राशी पुरुषर्षभ ।
यः पूर्वं सुकृतं भुङ्क्ते पश्चान्निरयमेति सः ।
पूर्वं नरकभाग्यस्तु पश्चात्स्वर्गमुपैति सः ॥१२॥
12. śubhānāmaśubhānāṁ ca dvau rāśī puruṣarṣabha ,
yaḥ pūrvaṁ sukṛtaṁ bhuṅkte paścānnirayameti saḥ ,
pūrvaṁ narakabhāgyastu paścātsvargamupaiti saḥ.
भूयिष्ठं पापकर्मा यः स पूर्वं स्वर्गमश्नुते ।
तेन त्वमेवं गमितो मया श्रेयोर्थिना नृप ॥१३॥
13. bhūyiṣṭhaṁ pāpakarmā yaḥ sa pūrvaṁ svargamaśnute ,
tena tvamevaṁ gamito mayā śreyorthinā nṛpa.
व्याजेन हि त्वया द्रोण उपचीर्णः सुतं प्रति ।
व्याजेनैव ततो राजन्दर्शितो नरकस्तव ॥१४॥
14. vyājena hi tvayā droṇa upacīrṇaḥ sutaṁ prati ,
vyājenaiva tato rājandarśito narakastava.
यथैव त्वं तथा भीमस्तथा पार्थो यमौ तथा ।
द्रौपदी च तथा कृष्णा व्याजेन नरकं गताः ॥१५॥
15. yathaiva tvaṁ tathā bhīmastathā pārtho yamau tathā ,
draupadī ca tathā kṛṣṇā vyājena narakaṁ gatāḥ.
आगच्छ नरशार्दूल मुक्तास्ते चैव किल्बिषात् ।
स्वपक्षाश्चैव ये तुभ्यं पार्थिवा निहता रणे ।
सर्वे स्वर्गमनुप्राप्तास्तान्पश्य पुरुषर्षभ ॥१६॥
16. āgaccha naraśārdūla muktāste caiva kilbiṣāt ,
svapakṣāścaiva ye tubhyaṁ pārthivā nihatā raṇe ,
sarve svargamanuprāptāstānpaśya puruṣarṣabha.
कर्णश्चैव महेष्वासः सर्वशस्त्रभृतां वरः ।
स गतः परमां सिद्धिं यदर्थं परितप्यसे ॥१७॥
17. karṇaścaiva maheṣvāsaḥ sarvaśastrabhṛtāṁ varaḥ ,
sa gataḥ paramāṁ siddhiṁ yadarthaṁ paritapyase.
तं पश्य पुरुषव्याघ्रमादित्यतनयं विभो ।
स्वस्थानस्थं महाबाहो जहि शोकं नरर्षभ ॥१८॥
18. taṁ paśya puruṣavyāghramādityatanayaṁ vibho ,
svasthānasthaṁ mahābāho jahi śokaṁ nararṣabha.
भ्रातॄंश्चान्यांस्तथा पश्य स्वपक्षांश्चैव पार्थिवान् ।
स्वं स्वं स्थानमनुप्राप्तान्व्येतु ते मानसो ज्वरः ॥१९॥
19. bhrātṝṁścānyāṁstathā paśya svapakṣāṁścaiva pārthivān ,
svaṁ svaṁ sthānamanuprāptānvyetu te mānaso jvaraḥ.
अनुभूय पूर्वं त्वं कृच्छ्रमितः प्रभृति कौरव ।
विहरस्व मया सार्धं गतशोको निरामयः ॥२०॥
20. anubhūya pūrvaṁ tvaṁ kṛcchramitaḥ prabhṛti kaurava ,
viharasva mayā sārdhaṁ gataśoko nirāmayaḥ.
कर्मणां तात पुण्यानां जितानां तपसा स्वयम् ।
दानानां च महाबाहो फलं प्राप्नुहि पाण्डव ॥२१॥
21. karmaṇāṁ tāta puṇyānāṁ jitānāṁ tapasā svayam ,
dānānāṁ ca mahābāho phalaṁ prāpnuhi pāṇḍava.
अद्य त्वां देवगन्धर्वा दिव्याश्चाप्सरसो दिवि ।
उपसेवन्तु कल्याणं विरजोम्बरवाससः ॥२२॥
22. adya tvāṁ devagandharvā divyāścāpsaraso divi ,
upasevantu kalyāṇaṁ virajombaravāsasaḥ.
राजसूयजिताँल्लोकानश्वमेधाभिवर्धितान् ।
प्राप्नुहि त्वं महाबाहो तपसश्च फलं महत् ॥२३॥
23. rājasūyajitāँllokānaśvamedhābhivardhitān ,
prāpnuhi tvaṁ mahābāho tapasaśca phalaṁ mahat.
उपर्युपरि राज्ञां हि तव लोका युधिष्ठिर ।
हरिश्चन्द्रसमाः पार्थ येषु त्वं विहरिष्यसि ॥२४॥
24. uparyupari rājñāṁ hi tava lokā yudhiṣṭhira ,
hariścandrasamāḥ pārtha yeṣu tvaṁ vihariṣyasi.
मान्धाता यत्र राजर्षिर्यत्र राजा भगीरथः ।
दौःषन्तिर्यत्र भरतस्तत्र त्वं विहरिष्यसि ॥२५॥
25. māndhātā yatra rājarṣiryatra rājā bhagīrathaḥ ,
dauḥṣantiryatra bharatastatra tvaṁ vihariṣyasi.
एषा देवनदी पुण्या पार्थ त्रैलोक्यपावनी ।
आकाशगङ्गा राजेन्द्र तत्राप्लुत्य गमिष्यसि ॥२६॥
26. eṣā devanadī puṇyā pārtha trailokyapāvanī ,
ākāśagaṅgā rājendra tatrāplutya gamiṣyasi.
अत्र स्नातस्य ते भावो मानुषो विगमिष्यति ।
गतशोको निरायासो मुक्तवैरो भविष्यसि ॥२७॥
27. atra snātasya te bhāvo mānuṣo vigamiṣyati ,
gataśoko nirāyāso muktavairo bhaviṣyasi.
एवं ब्रुवति देवेन्द्रे कौरवेन्द्रं युधिष्ठिरम् ।
धर्मो विग्रहवान्साक्षादुवाच सुतमात्मनः ॥२८॥
28. evaṁ bruvati devendre kauravendraṁ yudhiṣṭhiram ,
dharmo vigrahavānsākṣāduvāca sutamātmanaḥ.
भो भो राजन्महाप्राज्ञ प्रीतोऽस्मि तव पुत्रक ।
मद्भक्त्या सत्यवाक्येन क्षमया च दमेन च ॥२९॥
29. bho bho rājanmahāprājña prīto'smi tava putraka ,
madbhaktyā satyavākyena kṣamayā ca damena ca.
एषा तृतीया जिज्ञासा तव राजन्कृता मया ।
न शक्यसे चालयितुं स्वभावात्पार्थ हेतुभिः ॥३०॥
30. eṣā tṛtīyā jijñāsā tava rājankṛtā mayā ,
na śakyase cālayituṁ svabhāvātpārtha hetubhiḥ.
पूर्वं परीक्षितो हि त्वमासीर्द्वैतवनं प्रति ।
अरणीसहितस्यार्थे तच्च निस्तीर्णवानसि ॥३१॥
31. pūrvaṁ parīkṣito hi tvamāsīrdvaitavanaṁ prati ,
araṇīsahitasyārthe tacca nistīrṇavānasi.
सोदर्येषु विनष्टेषु द्रौपद्यां तत्र भारत ।
श्वरूपधारिणा पुत्र पुनस्त्वं मे परीक्षितः ॥३२॥
32. sodaryeṣu vinaṣṭeṣu draupadyāṁ tatra bhārata ,
śvarūpadhāriṇā putra punastvaṁ me parīkṣitaḥ.
इदं तृतीयं भ्रातॄणामर्थे यत्स्थातुमिच्छसि ।
विशुद्धोऽसि महाभाग सुखी विगतकल्मषः ॥३३॥
33. idaṁ tṛtīyaṁ bhrātṝṇāmarthe yatsthātumicchasi ,
viśuddho'si mahābhāga sukhī vigatakalmaṣaḥ.
न च ते भ्रातरः पार्थ नरकस्था विशां पते ।
मायैषा देवराजेन महेन्द्रेण प्रयोजिता ॥३४॥
34. na ca te bhrātaraḥ pārtha narakasthā viśāṁ pate ,
māyaiṣā devarājena mahendreṇa prayojitā.
अवश्यं नरकस्तात द्रष्टव्यः सर्वराजभिः ।
ततस्त्वया प्राप्तमिदं मुहूर्तं दुःखमुत्तमम् ॥३५॥
35. avaśyaṁ narakastāta draṣṭavyaḥ sarvarājabhiḥ ,
tatastvayā prāptamidaṁ muhūrtaṁ duḥkhamuttamam.
न सव्यसाची भीमो वा यमौ वा पुरुषर्षभौ ।
कर्णो वा सत्यवाक्शूरो नरकार्हाश्चिरं नृप ॥३६॥
36. na savyasācī bhīmo vā yamau vā puruṣarṣabhau ,
karṇo vā satyavākśūro narakārhāściraṁ nṛpa.
न कृष्णा राजपुत्री च नरकार्हा युधिष्ठिर ।
एह्येहि भरतश्रेष्ठ पश्य गङ्गां त्रिलोकगाम् ॥३७॥
37. na kṛṣṇā rājaputrī ca narakārhā yudhiṣṭhira ,
ehyehi bharataśreṣṭha paśya gaṅgāṁ trilokagām.
एवमुक्तः स राजर्षिस्तव पूर्वपितामहः ।
जगाम सह धर्मेण सर्वैश्च त्रिदशालयैः ॥३८॥
38. evamuktaḥ sa rājarṣistava pūrvapitāmahaḥ ,
jagāma saha dharmeṇa sarvaiśca tridaśālayaiḥ.
गङ्गां देवनदीं पुण्यां पावनीमृषिसंस्तुताम् ।
अवगाह्य तु तां राजा तनुं तत्याज मानुषीम् ॥३९॥
39. gaṅgāṁ devanadīṁ puṇyāṁ pāvanīmṛṣisaṁstutām ,
avagāhya tu tāṁ rājā tanuṁ tatyāja mānuṣīm.
ततो दिव्यवपुर्भूत्वा धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
निर्वैरो गतसंतापो जले तस्मिन्समाप्लुतः ॥४०॥
40. tato divyavapurbhūtvā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ ,
nirvairo gatasaṁtāpo jale tasminsamāplutaḥ.
ततो ययौ वृतो देवैः कुरुराजो युधिष्ठिरः ।
धर्मेण सहितो धीमान्स्तूयमानो महर्षिभिः ॥४१॥
41. tato yayau vṛto devaiḥ kururājo yudhiṣṭhiraḥ ,
dharmeṇa sahito dhīmānstūyamāno maharṣibhiḥ.