Skip to content
אתר זה לא תומך בגרסאות ישנות של אינטרנט אקספלורר
מומלץ להשתמש בדפדפן גוגל כרום או פיירפוקס מוזילה
(או באינטרנט אקספלורר / edge עדכני)
Enjoy Learning Sanskrit tips, tools, resources and more...

महाभारतः       mahābhārataḥ - book-14, chapter-56

Use the following checkboxes to set the display options for this chapter (You can also control the display of each verse separately):
what would you like to see in each verse:
वैशंपायन उवाच ।
स तं दृष्ट्वा तथाभूतं राजानं घोरदर्शनम् ।
दीर्घश्मश्रुधरं नॄणां शोणितेन समुक्षितम् ॥१॥
1. vaiśaṁpāyana uvāca ,
sa taṁ dṛṣṭvā tathābhūtaṁ rājānaṁ ghoradarśanam ,
dīrghaśmaśrudharaṁ nṝṇāṁ śoṇitena samukṣitam.
चकार न व्यथां विप्रो राजा त्वेनमथाब्रवीत् ।
प्रत्युत्थाय महातेजा भयकर्ता यमोपमः ॥२॥
2. cakāra na vyathāṁ vipro rājā tvenamathābravīt ,
pratyutthāya mahātejā bhayakartā yamopamaḥ.
दिष्ट्या त्वमसि कल्याण षष्ठे काले ममान्तिकम् ।
भक्षं मृगयमाणस्य संप्राप्तो द्विजसत्तम ॥३॥
3. diṣṭyā tvamasi kalyāṇa ṣaṣṭhe kāle mamāntikam ,
bhakṣaṁ mṛgayamāṇasya saṁprāpto dvijasattama.
उत्तङ्क उवाच ।
राजन्गुर्वर्थिनं विद्धि चरन्तं मामिहागतम् ।
न च गुर्वर्थमुद्युक्तं हिंस्यमाहुर्मनीषिणः ॥४॥
4. uttaṅka uvāca ,
rājangurvarthinaṁ viddhi carantaṁ māmihāgatam ,
na ca gurvarthamudyuktaṁ hiṁsyamāhurmanīṣiṇaḥ.
राजोवाच ।
षष्ठे काले ममाहारो विहितो द्विजसत्तम ।
न च शक्यः समुत्स्रष्टुं क्षुधितेन मयाद्य वै ॥५॥
5. rājovāca ,
ṣaṣṭhe kāle mamāhāro vihito dvijasattama ,
na ca śakyaḥ samutsraṣṭuṁ kṣudhitena mayādya vai.
उत्तङ्क उवाच ।
एवमस्तु महाराज समयः क्रियतां तु मे ।
गुर्वर्थमभिनिर्वर्त्य पुनरेष्यामि ते वशम् ॥६॥
6. uttaṅka uvāca ,
evamastu mahārāja samayaḥ kriyatāṁ tu me ,
gurvarthamabhinirvartya punareṣyāmi te vaśam.
संश्रुतश्च मया योऽर्थो गुरवे राजसत्तम ।
त्वदधीनः स राजेन्द्र तं त्वा भिक्षे नरेश्वर ॥७॥
7. saṁśrutaśca mayā yo'rtho gurave rājasattama ,
tvadadhīnaḥ sa rājendra taṁ tvā bhikṣe nareśvara.
ददासि विप्रमुख्येभ्यस्त्वं हि रत्नानि सर्वशः ।
दाता त्वं च नरव्याघ्र पात्रभूतः क्षिताविह ।
पात्रं प्रतिग्रहे चापि विद्धि मां नृपसत्तम ॥८॥
8. dadāsi vipramukhyebhyastvaṁ hi ratnāni sarvaśaḥ ,
dātā tvaṁ ca naravyāghra pātrabhūtaḥ kṣitāviha ,
pātraṁ pratigrahe cāpi viddhi māṁ nṛpasattama.
उपाकृत्य गुरोरर्थं त्वदायत्तमरिंदम ।
समयेनेह राजेन्द्र पुनरेष्यामि ते वशम् ॥९॥
9. upākṛtya gurorarthaṁ tvadāyattamariṁdama ,
samayeneha rājendra punareṣyāmi te vaśam.
सत्यं ते प्रतिजानामि नात्र मिथ्यास्ति किंचन ।
अनृतं नोक्तपूर्वं मे स्वैरेष्वपि कुतोऽन्यथा ॥१०॥
10. satyaṁ te pratijānāmi nātra mithyāsti kiṁcana ,
anṛtaṁ noktapūrvaṁ me svaireṣvapi kuto'nyathā.
सौदास उवाच ।
यदि मत्तस्त्वदायत्तो गुर्वर्थः कृत एव सः ।
यदि चास्मि प्रतिग्राह्यः सांप्रतं तद्ब्रवीहि मे ॥११॥
11. saudāsa uvāca ,
yadi mattastvadāyatto gurvarthaḥ kṛta eva saḥ ,
yadi cāsmi pratigrāhyaḥ sāṁprataṁ tadbravīhi me.
उत्तङ्क उवाच ।
प्रतिग्राह्यो मतो मे त्वं सदैव पुरुषर्षभ ।
सोऽहं त्वामनुसंप्राप्तो भिक्षितुं मणिकुण्डले ॥१२॥
12. uttaṅka uvāca ,
pratigrāhyo mato me tvaṁ sadaiva puruṣarṣabha ,
so'haṁ tvāmanusaṁprāpto bhikṣituṁ maṇikuṇḍale.
सौदास उवाच ।
पत्न्यास्ते मम विप्रर्षे रुचिरे मणिकुण्डले ।
वरयार्थं त्वमन्यं वै तं ते दास्यामि सुव्रत ॥१३॥
13. saudāsa uvāca ,
patnyāste mama viprarṣe rucire maṇikuṇḍale ,
varayārthaṁ tvamanyaṁ vai taṁ te dāsyāmi suvrata.
उत्तङ्क उवाच ।
अलं ते व्यपदेशेन प्रमाणं यदि ते वयम् ।
प्रयच्छ कुण्डले मे त्वं सत्यवाग्भव पार्थिव ॥१४॥
14. uttaṅka uvāca ,
alaṁ te vyapadeśena pramāṇaṁ yadi te vayam ,
prayaccha kuṇḍale me tvaṁ satyavāgbhava pārthiva.
वैशंपायन उवाच ।
इत्युक्तस्त्वब्रवीद्राजा तमुत्तङ्कं पुनर्वचः ।
गच्छ मद्वचनाद्देवीं ब्रूहि देहीति सत्तम ॥१५॥
15. vaiśaṁpāyana uvāca ,
ityuktastvabravīdrājā tamuttaṅkaṁ punarvacaḥ ,
gaccha madvacanāddevīṁ brūhi dehīti sattama.
सैवमुक्ता त्वया नूनं मद्वाक्येन शुचिस्मिता ।
प्रदास्यति द्विजश्रेष्ठ कुण्डले ते न संशयः ॥१६॥
16. saivamuktā tvayā nūnaṁ madvākyena śucismitā ,
pradāsyati dvijaśreṣṭha kuṇḍale te na saṁśayaḥ.
उत्तङ्क उवाच ।
क्व पत्नी भवतः शक्या मया द्रष्टुं नरेश्वर ।
स्वयं वापि भवान्पत्नीं किमर्थं नोपसर्पति ॥१७॥
17. uttaṅka uvāca ,
kva patnī bhavataḥ śakyā mayā draṣṭuṁ nareśvara ,
svayaṁ vāpi bhavānpatnīṁ kimarthaṁ nopasarpati.
सौदास उवाच ।
द्रक्ष्यते तां भवानद्य कस्मिंश्चिद्वननिर्झरे ।
षष्ठे काले न हि मया सा शक्या द्रष्टुमद्य वै ॥१८॥
18. saudāsa uvāca ,
drakṣyate tāṁ bhavānadya kasmiṁścidvananirjhare ,
ṣaṣṭhe kāle na hi mayā sā śakyā draṣṭumadya vai.
उत्तङ्कस्तु तथोक्तः स जगाम भरतर्षभ ।
मदयन्तीं च दृष्ट्वा सोऽज्ञापयत्स्वं प्रयोजनम् ॥१९॥
19. uttaṅkastu tathoktaḥ sa jagāma bharatarṣabha ,
madayantīṁ ca dṛṣṭvā so'jñāpayatsvaṁ prayojanam.
सौदासवचनं श्रुत्वा ततः सा पृथुलोचना ।
प्रत्युवाच महाबुद्धिमुत्तङ्कं जनमेजय ॥२०॥
20. saudāsavacanaṁ śrutvā tataḥ sā pṛthulocanā ,
pratyuvāca mahābuddhimuttaṅkaṁ janamejaya.
एवमेतन्महाब्रह्मन्नानृतं वदसेऽनघ ।
अभिज्ञानं तु किंचित्त्वं समानेतुमिहार्हसि ॥२१॥
21. evametanmahābrahmannānṛtaṁ vadase'nagha ,
abhijñānaṁ tu kiṁcittvaṁ samānetumihārhasi.
इमे हि दिव्ये मणिकुण्डले मे देवाश्च यक्षाश्च महोरगाश्च ।
तैस्तैरुपायैः परिहर्तुकामाश्छिद्रेषु नित्यं परितर्कयन्ति ॥२२॥
22. ime hi divye maṇikuṇḍale me; devāśca yakṣāśca mahoragāśca ,
taistairupāyaiḥ parihartukāmā;śchidreṣu nityaṁ paritarkayanti.
निक्षिप्तमेतद्भुवि पन्नगास्तु रत्नं समासाद्य परामृषेयुः ।
यक्षास्तथोच्छिष्टधृतं सुराश्च निद्रावशं त्वा परिधर्षयेयुः ॥२३॥
23. nikṣiptametadbhuvi pannagāstu; ratnaṁ samāsādya parāmṛṣeyuḥ ,
yakṣāstathocchiṣṭadhṛtaṁ surāśca; nidrāvaśaṁ tvā paridharṣayeyuḥ.
छिद्रेष्वेतेषु हि सदा ह्यधृष्येषु द्विजर्षभ ।
देवराक्षसनागानामप्रमत्तेन धार्यते ॥२४॥
24. chidreṣveteṣu hi sadā hyadhṛṣyeṣu dvijarṣabha ,
devarākṣasanāgānāmapramattena dhāryate.
स्यन्देते हि दिवा रुक्मं रात्रौ च द्विजसत्तम ।
नक्तं नक्षत्रताराणां प्रभामाक्षिप्य वर्तते ॥२५॥
25. syandete hi divā rukmaṁ rātrau ca dvijasattama ,
naktaṁ nakṣatratārāṇāṁ prabhāmākṣipya vartate.
एते ह्यामुच्य भगवन्क्षुत्पिपासाभयं कुतः ।
विषाग्निश्वापदेभ्यश्च भयं जातु न विद्यते ॥२६॥
26. ete hyāmucya bhagavankṣutpipāsābhayaṁ kutaḥ ,
viṣāgniśvāpadebhyaśca bhayaṁ jātu na vidyate.
ह्रस्वेन चैते आमुक्ते भवतो ह्रस्वके तदा ।
अनुरूपेण चामुक्ते तत्प्रमाणे हि जायतः ॥२७॥
27. hrasvena caite āmukte bhavato hrasvake tadā ,
anurūpeṇa cāmukte tatpramāṇe hi jāyataḥ.
एवंविधे ममैते वै कुण्डले परमार्चिते ।
त्रिषु लोकेषु विख्याते तदभिज्ञानमानय ॥२८॥
28. evaṁvidhe mamaite vai kuṇḍale paramārcite ,
triṣu lokeṣu vikhyāte tadabhijñānamānaya.