Skip to content
אתר זה לא תומך בגרסאות ישנות של אינטרנט אקספלורר
מומלץ להשתמש בדפדפן גוגל כרום או פיירפוקס מוזילה
(או באינטרנט אקספלורר / edge עדכני)
Enjoy Learning Sanskrit tips, tools, resources and more...

महाभारतः       mahābhārataḥ - book-13, chapter-148

Use the following checkboxes to set the display options for this chapter (You can also control the display of each verse separately):
what would you like to see in each verse:
युधिष्ठिर उवाच ।
ये च धर्ममसूयन्ति ये चैनं पर्युपासते ।
ब्रवीतु भगवानेतत्क्व ते गच्छन्ति तादृशाः ॥१॥
1. yudhiṣṭhira uvāca ,
ye ca dharmamasūyanti ye cainaṁ paryupāsate ,
bravītu bhagavānetatkva te gacchanti tādṛśāḥ.
भीष्म उवाच ।
रजसा तमसा चैव समवस्तीर्णचेतसः ।
नरकं प्रतिपद्यन्ते धर्मविद्वेषिणो नराः ॥२॥
2. bhīṣma uvāca ,
rajasā tamasā caiva samavastīrṇacetasaḥ ,
narakaṁ pratipadyante dharmavidveṣiṇo narāḥ.
ये तु धर्मं महाराज सततं पर्युपासते ।
सत्यार्जवपराः सन्तस्ते वै स्वर्गभुजो नराः ॥३॥
3. ye tu dharmaṁ mahārāja satataṁ paryupāsate ,
satyārjavaparāḥ santaste vai svargabhujo narāḥ.
धर्म एव रतिस्तेषामाचार्योपासनाद्भवेत् ।
देवलोकं प्रपद्यन्ते ये धर्मं पर्युपासते ॥४॥
4. dharma eva ratisteṣāmācāryopāsanādbhavet ,
devalokaṁ prapadyante ye dharmaṁ paryupāsate.
मनुष्या यदि वा देवाः शरीरमुपताप्य वै ।
धर्मिणः सुखमेधन्ते लोभद्वेषविवर्जिताः ॥५॥
5. manuṣyā yadi vā devāḥ śarīramupatāpya vai ,
dharmiṇaḥ sukhamedhante lobhadveṣavivarjitāḥ.
प्रथमं ब्रह्मणः पुत्रं धर्ममाहुर्मनीषिणः ।
धर्मिणः पर्युपासन्ते फलं पक्वमिवाशयः ॥६॥
6. prathamaṁ brahmaṇaḥ putraṁ dharmamāhurmanīṣiṇaḥ ,
dharmiṇaḥ paryupāsante phalaṁ pakvamivāśayaḥ.
युधिष्ठिर उवाच ।
असतां कीदृशं रूपं साधवः किं च कुर्वते ।
ब्रवीतु मे भवानेतत्सन्तोऽसन्तश्च कीदृशाः ॥७॥
7. yudhiṣṭhira uvāca ,
asatāṁ kīdṛśaṁ rūpaṁ sādhavaḥ kiṁ ca kurvate ,
bravītu me bhavānetatsanto'santaśca kīdṛśāḥ.
भीष्म उवाच ।
दुराचाराश्च दुर्धर्षा दुर्मुखाश्चाप्यसाधवः ।
साधवः शीलसंपन्नाः शिष्टाचारस्य लक्षणम् ॥८॥
8. bhīṣma uvāca ,
durācārāśca durdharṣā durmukhāścāpyasādhavaḥ ,
sādhavaḥ śīlasaṁpannāḥ śiṣṭācārasya lakṣaṇam.
राजमार्गे गवां मध्ये गोष्ठमध्ये च धर्मिणः ।
नोपसेवन्ति राजेन्द्र सर्गं मूत्रपुरीषयोः ॥९॥
9. rājamārge gavāṁ madhye goṣṭhamadhye ca dharmiṇaḥ ,
nopasevanti rājendra sargaṁ mūtrapurīṣayoḥ.
पञ्चानामशनं दत्त्वा शेषमश्नन्ति साधवः ।
न जल्पन्ति च भुञ्जाना न निद्रान्त्यार्द्रपाणयः ॥१०॥
10. pañcānāmaśanaṁ dattvā śeṣamaśnanti sādhavaḥ ,
na jalpanti ca bhuñjānā na nidrāntyārdrapāṇayaḥ.
चित्रभानुमनड्वाहं देवं गोष्ठं चतुष्पथम् ।
ब्राह्मणं धार्मिकं चैत्यं ते कुर्वन्ति प्रदक्षिणम् ॥११॥
11. citrabhānumanaḍvāhaṁ devaṁ goṣṭhaṁ catuṣpatham ,
brāhmaṇaṁ dhārmikaṁ caityaṁ te kurvanti pradakṣiṇam.
वृद्धानां भारतप्तानां स्त्रीणां बालातुरस्य च ।
ब्राह्मणानां गवां राज्ञां पन्थानं ददते च ते ॥१२॥
12. vṛddhānāṁ bhārataptānāṁ strīṇāṁ bālāturasya ca ,
brāhmaṇānāṁ gavāṁ rājñāṁ panthānaṁ dadate ca te.
अतिथीनां च सर्वेषां प्रेष्याणां स्वजनस्य च ।
तथा शरणकामानां गोप्ता स्यात्स्वागतप्रदः ॥१३॥
13. atithīnāṁ ca sarveṣāṁ preṣyāṇāṁ svajanasya ca ,
tathā śaraṇakāmānāṁ goptā syātsvāgatapradaḥ.
सायं प्रातर्मनुष्याणामशनं देवनिर्मितम् ।
नान्तरा भोजनं दृष्टमुपवासविधिर्हि सः ॥१४॥
14. sāyaṁ prātarmanuṣyāṇāmaśanaṁ devanirmitam ,
nāntarā bhojanaṁ dṛṣṭamupavāsavidhirhi saḥ.
होमकाले यथा वह्निः कालमेव प्रतीक्षते ।
ऋतुकाले तथा नारी ऋतुमेव प्रतीक्षते ।
न चान्यां गच्छते यस्तु ब्रह्मचर्यं हि तत्स्मृतम् ॥१५॥
15. homakāle yathā vahniḥ kālameva pratīkṣate ,
ṛtukāle tathā nārī ṛtumeva pratīkṣate ,
na cānyāṁ gacchate yastu brahmacaryaṁ hi tatsmṛtam.
अमृतं ब्राह्मणा गाव इत्येतत्त्रयमेकतः ।
तस्माद्गोब्राह्मणं नित्यमर्चयेत यथाविधि ॥१६॥
16. amṛtaṁ brāhmaṇā gāva ityetattrayamekataḥ ,
tasmādgobrāhmaṇaṁ nityamarcayeta yathāvidhi.
यजुषा संस्कृतं मांसमुपभुञ्जन्न दुष्यति ।
पृष्ठमांसं वृथामांसं पुत्रमांसं च तत्समम् ॥१७॥
17. yajuṣā saṁskṛtaṁ māṁsamupabhuñjanna duṣyati ,
pṛṣṭhamāṁsaṁ vṛthāmāṁsaṁ putramāṁsaṁ ca tatsamam.
स्वदेशे परदेशे वाप्यतिथिं नोपवासयेत् ।
कर्म वै सफलं कृत्वा गुरूणां प्रतिपादयेत् ॥१८॥
18. svadeśe paradeśe vāpyatithiṁ nopavāsayet ,
karma vai saphalaṁ kṛtvā gurūṇāṁ pratipādayet.
गुरुभ्य आसनं देयमभिवाद्याभिपूज्य च ।
गुरूनभ्यर्च्य वर्धन्ते आयुषा यशसा श्रिया ॥१९॥
19. gurubhya āsanaṁ deyamabhivādyābhipūjya ca ,
gurūnabhyarcya vardhante āyuṣā yaśasā śriyā.
वृद्धान्नातिवदेज्जातु न च संप्रेषयेदपि ।
नासीनः स्यात्स्थितेष्वेवमायुरस्य न रिष्यते ॥२०॥
20. vṛddhānnātivadejjātu na ca saṁpreṣayedapi ,
nāsīnaḥ syātsthiteṣvevamāyurasya na riṣyate.
न नग्नामीक्षते नारीं न विद्वान्पुरुषानपि ।
मैथुनं सततं गुप्तमाहारं च समाचरेत् ॥२१॥
21. na nagnāmīkṣate nārīṁ na vidvānpuruṣānapi ,
maithunaṁ satataṁ guptamāhāraṁ ca samācaret.
तीर्थानां गुरवस्तीर्थं शुचीनां हृदयं शुचि ।
दर्शनानां परं ज्ञानं संतोषः परमं सुखम् ॥२२॥
22. tīrthānāṁ guravastīrthaṁ śucīnāṁ hṛdayaṁ śuci ,
darśanānāṁ paraṁ jñānaṁ saṁtoṣaḥ paramaṁ sukham.
सायं प्रातश्च वृद्धानां शृणुयात्पुष्कला गिरः ।
श्रुतमाप्नोति हि नरः सततं वृद्धसेवया ॥२३॥
23. sāyaṁ prātaśca vṛddhānāṁ śṛṇuyātpuṣkalā giraḥ ,
śrutamāpnoti hi naraḥ satataṁ vṛddhasevayā.
स्वाध्याये भोजने चैव दक्षिणं पाणिमुद्धरेत् ।
यच्छेद्वाङ्मनसी नित्यमिन्द्रियाणां च विभ्रमम् ॥२४॥
24. svādhyāye bhojane caiva dakṣiṇaṁ pāṇimuddharet ,
yacchedvāṅmanasī nityamindriyāṇāṁ ca vibhramam.
संस्कृतं पायसं नित्यं यवागूं कृसरं हविः ।
अष्टकाः पितृदैवत्या वृद्धानामभिपूजनम् ॥२५॥
25. saṁskṛtaṁ pāyasaṁ nityaṁ yavāgūṁ kṛsaraṁ haviḥ ,
aṣṭakāḥ pitṛdaivatyā vṛddhānāmabhipūjanam.
श्मश्रुकर्मणि मङ्गल्यं क्षुतानामभिनन्दनम् ।
व्याधितानां च सर्वेषामायुषः प्रतिनन्दनम् ॥२६॥
26. śmaśrukarmaṇi maṅgalyaṁ kṣutānāmabhinandanam ,
vyādhitānāṁ ca sarveṣāmāyuṣaḥ pratinandanam.
न जातु त्वमिति ब्रूयादापन्नोऽपि महत्तरम् ।
त्वंकारो वा वधो वेति विद्वत्सु न विशिष्यते ।
अवराणां समानानां शिष्याणां च समाचरेत् ॥२७॥
27. na jātu tvamiti brūyādāpanno'pi mahattaram ,
tvaṁkāro vā vadho veti vidvatsu na viśiṣyate ,
avarāṇāṁ samānānāṁ śiṣyāṇāṁ ca samācaret.
पापमाचक्षते नित्यं हृदयं पापकर्मिणाम् ।
ज्ञानपूर्वं विनश्यन्ति गूहमाना महाजने ॥२८॥
28. pāpamācakṣate nityaṁ hṛdayaṁ pāpakarmiṇām ,
jñānapūrvaṁ vinaśyanti gūhamānā mahājane.
ज्ञानपूर्वं कृतं कर्म च्छादयन्ते ह्यसाधवः ।
न मां मनुष्याः पश्यन्ति न मां पश्यन्ति देवताः ।
पापेनाभिहतः पापः पापमेवाभिजायते ॥२९॥
29. jñānapūrvaṁ kṛtaṁ karma cchādayante hyasādhavaḥ ,
na māṁ manuṣyāḥ paśyanti na māṁ paśyanti devatāḥ ,
pāpenābhihataḥ pāpaḥ pāpamevābhijāyate.
यथा वार्धुषिको वृद्धिं देहभेदे प्रतीक्षते ।
धर्मेणापिहितं पापं धर्ममेवाभिवर्धयेत् ॥३०॥
30. yathā vārdhuṣiko vṛddhiṁ dehabhede pratīkṣate ,
dharmeṇāpihitaṁ pāpaṁ dharmamevābhivardhayet.
यथा लवणमम्भोभिराप्लुतं प्रविलीयते ।
प्रायश्चित्तहतं पापं तथा सद्यः प्रणश्यति ॥३१॥
31. yathā lavaṇamambhobhirāplutaṁ pravilīyate ,
prāyaścittahataṁ pāpaṁ tathā sadyaḥ praṇaśyati.
तस्मात्पापं न गूहेत गूहमानं विवर्धते ।
कृत्वा तु साधुष्वाख्येयं ते तत्प्रशमयन्त्युत ॥३२॥
32. tasmātpāpaṁ na gūheta gūhamānaṁ vivardhate ,
kṛtvā tu sādhuṣvākhyeyaṁ te tatpraśamayantyuta.
आशया संचितं द्रव्यं यत्काले नोपभुज्यते ।
अन्ये चैतत्प्रपद्यन्ते वियोगे तस्य देहिनः ॥३३॥
33. āśayā saṁcitaṁ dravyaṁ yatkāle nopabhujyate ,
anye caitatprapadyante viyoge tasya dehinaḥ.
मानसं सर्वभूतानां धर्ममाहुर्मनीषिणः ।
तस्मात्सर्वाणि भूतानि धर्ममेव समासते ॥३४॥
34. mānasaṁ sarvabhūtānāṁ dharmamāhurmanīṣiṇaḥ ,
tasmātsarvāṇi bhūtāni dharmameva samāsate.
एक एव चरेद्धर्मं न धर्मध्वजिको भवेत् ।
धर्मवाणिजका ह्येते ये धर्ममुपभुञ्जते ॥३५॥
35. eka eva careddharmaṁ na dharmadhvajiko bhavet ,
dharmavāṇijakā hyete ye dharmamupabhuñjate.
अर्चेद्देवानदम्भेन सेवेतामायया गुरून् ।
निधिं निदध्यात्पारत्र्यं यात्रार्थं दानशब्दितम् ॥३६॥
36. arceddevānadambhena sevetāmāyayā gurūn ,
nidhiṁ nidadhyātpāratryaṁ yātrārthaṁ dānaśabditam.