Skip to content
אתר זה לא תומך בגרסאות ישנות של אינטרנט אקספלורר
מומלץ להשתמש בדפדפן גוגל כרום או פיירפוקס מוזילה
(או באינטרנט אקספלורר / edge עדכני)
Enjoy Learning Sanskrit tips, tools, resources and more...

महाभारतः       mahābhārataḥ - book-16, chapter-5

Use the following checkboxes to set the display options for this chapter (You can also control the display of each verse separately):
what would you like to see in each verse:
वैशंपायन उवाच ।
ततो ययुर्दारुकः केशवश्च बभ्रुश्च रामस्य पदं पतन्तः ।
अथापश्यन्राममनन्तवीर्यं वृक्षे स्थितं चिन्तयानं विविक्ते ॥१॥
1. vaiśaṁpāyana uvāca ,
tato yayurdārukaḥ keśavaśca; babhruśca rāmasya padaṁ patantaḥ ,
athāpaśyanrāmamanantavīryaṁ; vṛkṣe sthitaṁ cintayānaṁ vivikte.
ततः समासाद्य महानुभावः कृष्णस्तदा दारुकमन्वशासत् ।
गत्वा कुरूञ्शीघ्रमिमं महान्तं पार्थाय शंसस्व वधं यदूनाम् ॥२॥
2. tataḥ samāsādya mahānubhāvaḥ; kṛṣṇastadā dārukamanvaśāsat ,
gatvā kurūñśīghramimaṁ mahāntaṁ; pārthāya śaṁsasva vadhaṁ yadūnām.
ततोऽर्जुनः क्षिप्रमिहोपयातु श्रुत्वा मृतान्यादवान्ब्रह्मशापात् ।
इत्येवमुक्तः स ययौ रथेन कुरूंस्तदा दारुको नष्टचेताः ॥३॥
3. tato'rjunaḥ kṣipramihopayātu; śrutvā mṛtānyādavānbrahmaśāpāt ,
ityevamuktaḥ sa yayau rathena; kurūṁstadā dāruko naṣṭacetāḥ.
ततो गते दारुके केशवोऽथ दृष्ट्वान्तिके बभ्रुमुवाच वाक्यम् ।
स्त्रियो भवान्रक्षतु यातु शीघ्रं नैता हिंस्युर्दस्यवो वित्तलोभात् ॥४॥
4. tato gate dāruke keśavo'tha; dṛṣṭvāntike babhrumuvāca vākyam ,
striyo bhavānrakṣatu yātu śīghraṁ; naitā hiṁsyurdasyavo vittalobhāt.
स प्रस्थितः केशवेनानुशिष्टो मदातुरो ज्ञातिवधार्दितश्च ।
तं वै यान्तं संनिधौ केशवस्य त्वरन्तमेकं सहसैव बभ्रुम् ।
ब्रह्मानुशप्तमवधीन्महद्वै कूटोन्मुक्तं मुसलं लुब्धकस्य ॥५॥
5. sa prasthitaḥ keśavenānuśiṣṭo; madāturo jñātivadhārditaśca ,
taṁ vai yāntaṁ saṁnidhau keśavasya; tvarantamekaṁ sahasaiva babhrum ,
brahmānuśaptamavadhīnmahadvai; kūṭonmuktaṁ musalaṁ lubdhakasya.
ततो दृष्ट्वा निहतं बभ्रुमाह कृष्णो वाक्यं भ्रातरमग्रजं तु ।
इहैव त्वं मां प्रतीक्षस्व राम यावत्स्त्रियो ज्ञातिवशाः करोमि ॥६॥
6. tato dṛṣṭvā nihataṁ babhrumāha; kṛṣṇo vākyaṁ bhrātaramagrajaṁ tu ,
ihaiva tvaṁ māṁ pratīkṣasva rāma; yāvatstriyo jñātivaśāḥ karomi.
ततः पुरीं द्वारवतीं प्रविश्य जनार्दनः पितरं प्राह वाक्यम् ।
स्त्रियो भवान्रक्षतु नः समग्रा धनंजयस्यागमनं प्रतीक्षन् ।
रामो वनान्ते प्रतिपालयन्मामास्तेऽद्याहं तेन समागमिष्ये ॥७॥
7. tataḥ purīṁ dvāravatīṁ praviśya; janārdanaḥ pitaraṁ prāha vākyam ,
striyo bhavānrakṣatu naḥ samagrā; dhanaṁjayasyāgamanaṁ pratīkṣan ,
rāmo vanānte pratipālayanmā;māste'dyāhaṁ tena samāgamiṣye.
दृष्टं मयेदं निधनं यदूनां राज्ञां च पूर्वं कुरुपुंगवानाम् ।
नाहं विना यदुभिर्यादवानां पुरीमिमां द्रष्टुमिहाद्य शक्तः ॥८॥
8. dṛṣṭaṁ mayedaṁ nidhanaṁ yadūnāṁ; rājñāṁ ca pūrvaṁ kurupuṁgavānām ,
nāhaṁ vinā yadubhiryādavānāṁ; purīmimāṁ draṣṭumihādya śaktaḥ.
तपश्चरिष्यामि निबोध तन्मे रामेण सार्धं वनमभ्युपेत्य ।
इतीदमुक्त्वा शिरसास्य पादौ संस्पृश्य कृष्णस्त्वरितो जगाम ॥९॥
9. tapaścariṣyāmi nibodha tanme; rāmeṇa sārdhaṁ vanamabhyupetya ,
itīdamuktvā śirasāsya pādau; saṁspṛśya kṛṣṇastvarito jagāma.
ततो महान्निनदः प्रादुरासीत्सस्त्रीकुमारस्य पुरस्य तस्य ।
अथाब्रवीत्केशवः संनिवर्त्य शब्दं श्रुत्वा योषितां क्रोशतीनाम् ॥१०॥
10. tato mahānninadaḥ prādurāsī;tsastrīkumārasya purasya tasya ,
athābravītkeśavaḥ saṁnivartya; śabdaṁ śrutvā yoṣitāṁ krośatīnām.
पुरीमिमामेष्यति सव्यसाची स वो दुःखान्मोचयिता नराग्र्यः ।
ततो गत्वा केशवस्तं ददर्श रामं वने स्थितमेकं विविक्ते ॥११॥
11. purīmimāmeṣyati savyasācī; sa vo duḥkhānmocayitā narāgryaḥ ,
tato gatvā keśavastaṁ dadarśa; rāmaṁ vane sthitamekaṁ vivikte.
अथापश्यद्योगयुक्तस्य तस्य नागं मुखान्निःसरन्तं महान्तम् ।
श्वेतं ययौ स ततः प्रेक्ष्यमाणो महार्णवो येन महानुभावः ॥१२॥
12. athāpaśyadyogayuktasya tasya; nāgaṁ mukhānniḥsarantaṁ mahāntam ,
śvetaṁ yayau sa tataḥ prekṣyamāṇo; mahārṇavo yena mahānubhāvaḥ.
सहस्रशीर्षः पर्वताभोगवर्ष्मा रक्ताननः स्वां तनुं तां विमुच्य ।
सम्यक्च तं सागरः प्रत्यगृह्णान्नागा दिव्याः सरितश्चैव पुण्याः ॥१३॥
13. sahasraśīrṣaḥ parvatābhogavarṣmā; raktānanaḥ svāṁ tanuṁ tāṁ vimucya ,
samyakca taṁ sāgaraḥ pratyagṛhṇā;nnāgā divyāḥ saritaścaiva puṇyāḥ.
कर्कोटको वासुकिस्तक्षकश्च पृथुश्रवा वरुणः कुञ्जरश्च ।
मिश्री शङ्खः कुमुदः पुण्डरीकस्तथा नागो धृतराष्ट्रो महात्मा ॥१४॥
14. karkoṭako vāsukistakṣakaśca; pṛthuśravā varuṇaḥ kuñjaraśca ,
miśrī śaṅkhaḥ kumudaḥ puṇḍarīka;stathā nāgo dhṛtarāṣṭro mahātmā.
ह्रादः क्राथः शितिकण्ठोऽग्रतेजास्तथा नागौ चक्रमन्दातिषण्डौ ।
नागश्रेष्ठो दुर्मुखश्चाम्बरीषः स्वयं राजा वरुणश्चापि राजन् ।
प्रत्युद्गम्य स्वागतेनाभ्यनन्दंस्तेऽपूजयंश्चार्घ्यपाद्यक्रियाभिः ॥१५॥
15. hrādaḥ krāthaḥ śitikaṇṭho'gratejā;stathā nāgau cakramandātiṣaṇḍau ,
nāgaśreṣṭho durmukhaścāmbarīṣaḥ; svayaṁ rājā varuṇaścāpi rājan ,
pratyudgamya svāgatenābhyanandaṁ;ste'pūjayaṁścārghyapādyakriyābhiḥ.
ततो गते भ्रातरि वासुदेवो जानन्सर्वा गतयो दिव्यदृष्टिः ।
वने शून्ये विचरंश्चिन्तयानो भूमौ ततः संविवेशाग्र्यतेजाः ॥१६॥
16. tato gate bhrātari vāsudevo; jānansarvā gatayo divyadṛṣṭiḥ ,
vane śūnye vicaraṁścintayāno; bhūmau tataḥ saṁviveśāgryatejāḥ.
सर्वं हि तेन प्राक्तदा वित्तमासीद्गान्धार्या यद्वाक्यमुक्तः स पूर्वम् ।
दुर्वाससा पायसोच्छिष्टलिप्ते यच्चाप्युक्तं तच्च सस्मार कृष्णः ॥१७॥
17. sarvaṁ hi tena prāktadā vittamāsī;dgāndhāryā yadvākyamuktaḥ sa pūrvam ,
durvāsasā pāyasocchiṣṭalipte; yaccāpyuktaṁ tacca sasmāra kṛṣṇaḥ.
स चिन्तयानोऽन्धकवृष्णिनाशं कुरुक्षयं चैव महानुभावः ।
मेने ततः संक्रमणस्य कालं ततश्चकारेन्द्रियसंनिरोधम् ॥१८॥
18. sa cintayāno'ndhakavṛṣṇināśaṁ; kurukṣayaṁ caiva mahānubhāvaḥ ,
mene tataḥ saṁkramaṇasya kālaṁ; tataścakārendriyasaṁnirodham.
स संनिरुद्धेन्द्रियवाङ्मनास्तु शिश्ये महायोगमुपेत्य कृष्णः ।
जराथ तं देशमुपाजगाम लुब्धस्तदानीं मृगलिप्सुरुग्रः ॥१९॥
19. sa saṁniruddhendriyavāṅmanāstu; śiśye mahāyogamupetya kṛṣṇaḥ ,
jarātha taṁ deśamupājagāma; lubdhastadānīṁ mṛgalipsurugraḥ.
स केशवं योगयुक्तं शयानं मृगाशङ्की लुब्धकः सायकेन ।
जराविध्यत्पादतले त्वरावांस्तं चाभितस्तज्जिघृक्षुर्जगाम ।
अथापश्यत्पुरुषं योगयुक्तं पीताम्बरं लुब्धकोऽनेकबाहुम् ॥२०॥
20. sa keśavaṁ yogayuktaṁ śayānaṁ; mṛgāśaṅkī lubdhakaḥ sāyakena ,
jarāvidhyatpādatale tvarāvāṁ;staṁ cābhitastajjighṛkṣurjagāma ,
athāpaśyatpuruṣaṁ yogayuktaṁ; pītāmbaraṁ lubdhako'nekabāhum.
मत्वात्मानमपराद्धं स तस्य जग्राह पादौ शिरसा चार्तरूपः ।
आश्वासयत्तं महात्मा तदानीं गच्छन्नूर्ध्वं रोदसी व्याप्य लक्ष्म्या ॥२१॥
21. matvātmānamaparāddhaṁ sa tasya; jagrāha pādau śirasā cārtarūpaḥ ,
āśvāsayattaṁ mahātmā tadānīṁ; gacchannūrdhvaṁ rodasī vyāpya lakṣmyā.
दिवं प्राप्तं वासवोऽथाश्विनौ च रुद्रादित्या वसवश्चाथ विश्वे ।
प्रत्युद्ययुर्मुनयश्चापि सिद्धा गन्धर्वमुख्याश्च सहाप्सरोभिः ॥२२॥
22. divaṁ prāptaṁ vāsavo'thāśvinau ca; rudrādityā vasavaścātha viśve ,
pratyudyayurmunayaścāpi siddhā; gandharvamukhyāśca sahāpsarobhiḥ.
ततो राजन्भगवानुग्रतेजा नारायणः प्रभवश्चाव्ययश्च ।
योगाचार्यो रोदसी व्याप्य लक्ष्म्या स्थानं प्राप स्वं महात्माप्रमेयम् ॥२३॥
23. tato rājanbhagavānugratejā; nārāyaṇaḥ prabhavaścāvyayaśca ,
yogācāryo rodasī vyāpya lakṣmyā; sthānaṁ prāpa svaṁ mahātmāprameyam.
ततो देवैरृषिभिश्चापि कृष्णः समागतश्चारणैश्चैव राजन् ।
गन्धर्वाग्र्यैरप्सरोभिर्वराभिः सिद्धैः साध्यैश्चानतैः पूज्यमानः ॥२४॥
24. tato devairṛṣibhiścāpi kṛṣṇaḥ; samāgataścāraṇaiścaiva rājan ,
gandharvāgryairapsarobhirvarābhiḥ; siddhaiḥ sādhyaiścānataiḥ pūjyamānaḥ.
ते वै देवाः प्रत्यनन्दन्त राजन्मुनिश्रेष्ठा वाग्भिरानर्चुरीशम् ।
गन्धर्वाश्चाप्युपतस्थुः स्तुवन्तः प्रीत्या चैनं पुरुहूतोऽभ्यनन्दत् ॥२५॥
25. te vai devāḥ pratyanandanta rāja;nmuniśreṣṭhā vāgbhirānarcurīśam ,
gandharvāścāpyupatasthuḥ stuvantaḥ; prītyā cainaṁ puruhūto'bhyanandat.