Skip to content
אתר זה לא תומך בגרסאות ישנות של אינטרנט אקספלורר
מומלץ להשתמש בדפדפן גוגל כרום או פיירפוקס מוזילה
(או באינטרנט אקספלורר / edge עדכני)
Enjoy Learning Sanskrit tips, tools, resources and more...

महाभारतः       mahābhārataḥ - book-3, chapter-163

Use the following checkboxes to set the display options for this chapter (You can also control the display of each verse separately):
what would you like to see in each verse:
which language(s) would you like to see in the translations:
वैशंपायन उवाच ।
यथागतं गते शक्रे भ्रातृभिः सह संगतः ।
कृष्णया चैव बीभत्सुर्धर्मपुत्रमपूजयत् ॥१॥
1. vaiśaṁpāyana uvāca ,
yathāgataṁ gate śakre bhrātṛbhiḥ saha saṁgataḥ ,
kṛṣṇayā caiva bībhatsurdharmaputramapūjayat.
1. vaiśaṃpāyanaḥ uvāca yathāgatam gate śakre bhrātṛbhiḥ saha
saṅgataḥ kṛṣṇayā ca eva bībhatsuḥ dharmaputram apūjayat
1. Vaiśaṃpāyana said: When Indra had departed in the same manner as he had arrived, Bhībhatsu (Arjuna), accompanied by his brothers and Kṛṣṇā (Draupadī), honored the son of Dharma (Yudhishthira).
1. וַישַׁמְפָּאיַנַה אמר: לאחר ששַׁקְרַה הלך כפי שבא, נפגש בִּיבְּהַטְסוּ עם אחיו ועם קְרְשְׁנָה (דְרַאוּפַּדִי), וכיבד את בנו של האל דְהַרְמַה, יוּדְהִישְׁתְהִירַה.
अभिवादयमानं तु मूर्ध्न्युपाघ्राय पाण्डवम् ।
हर्षगद्गदया वाचा प्रहृष्टोऽर्जुनमब्रवीत् ॥२॥
2. abhivādayamānaṁ tu mūrdhnyupāghrāya pāṇḍavam ,
harṣagadgadayā vācā prahṛṣṭo'rjunamabravīt.
2. abhivādayamānam tu mūrdhni upāghrāya pāṇḍavam
harṣagadgadayā vācā prahr̥ṣṭaḥ arjunam abravīt
2. And indeed, exceedingly delighted, he smelled the son of Pāṇḍu (Arjuna) on the head as Arjuna was offering salutations, and spoke to him with a voice choked with joy.
2. בעוד אַרְג׳וּנַה משתחווה לפניו, הריח יוּדְהִישְׁתְהִירַה את ראשו, ושמח מאוד, ובקול נחנק מהתרגשות אמר לאַרְג׳וּנַה:
कथमर्जुन कालोऽयं स्वर्गे व्यतिगतस्तव ।
कथं चास्त्राण्यवाप्तानि देवराजश्च तोषितः ॥३॥
3. kathamarjuna kālo'yaṁ svarge vyatigatastava ,
kathaṁ cāstrāṇyavāptāni devarājaśca toṣitaḥ.
3. katham arjuna kālaḥ ayam svarge vyatigataḥ tava
katham ca astrāṇi avāptāni devarājaḥ ca toṣitaḥ
3. O Arjuna, how did you spend this time in heaven? And how did you obtain the weapons? And how was the king of the gods (devendra) pleased?
3. הו אַרְג׳וּנַה, איך עבר עליך הזמן הזה בשמיים? איך קיבלת את כלי הנשק, ואיך רצית את מלך האלים עד ששמח בך?
सम्यग्वा ते गृहीतानि कच्चिदस्त्राणि भारत ।
कच्चित्सुराधिपः प्रीतो रुद्रश्चास्त्राण्यदात्तव ॥४॥
4. samyagvā te gṛhītāni kaccidastrāṇi bhārata ,
kaccitsurādhipaḥ prīto rudraścāstrāṇyadāttava.
4. samyak vā te gr̥hītāni kaccit astrāṇi bhārata kaccit
surādhipaḥ prītaḥ rudraḥ ca astrāṇi adāt tava
4. O Bhārata (Arjuna), have you properly received those weapons? Was the lord of the gods (Indra) pleased, and did Rudra (Śiva) give you the weapons?
4. האם קיבלת את כלי הנשק כראוי, הו בן בְּהַרַטַה? האם אדון האלים היה מרוצה ממך, והאם גם רוּדְרַה נתן לך כלי נשק?
यथा दृष्टश्च ते शक्रो भगवान्वा पिनाकधृक् ।
यथा चास्त्राण्यवाप्तानि यथा चाराधितश्च ते ॥५॥
5. yathā dṛṣṭaśca te śakro bhagavānvā pinākadhṛk ,
yathā cāstrāṇyavāptāni yathā cārādhitaśca te.
5. yathā dr̥ṣṭaḥ ca te śakraḥ bhagavān vā pinākadhr̥k
yathā ca astrāṇi avāptāni yathā ca ārādhitaḥ ca te
5. And how did you meet Śakra (Indra) or the divine wielder of the Pināka bow (Śiva)? How did you obtain the weapons? And how did you propitiate them?
5. (ספר לי) איך ראית את שַׁקְרַה, או את האדון נושא קשת הפִּינָאקַה (רוּדְרַה), איך קיבלת את כלי הנשק, ואיך זכית לרצות אותם,
यथोक्तवांस्त्वां भगवाञ्शतक्रतुररिंदम ।
कृतप्रियस्त्वयास्मीति तच्च ते किं प्रियं कृतम् ।
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं विस्तरेण महाद्युते ॥६॥
6. yathoktavāṁstvāṁ bhagavāñśatakraturariṁdama ,
kṛtapriyastvayāsmīti tacca te kiṁ priyaṁ kṛtam ,
etadicchāmyahaṁ śrotuṁ vistareṇa mahādyute.
6. yathā uktavān tvām bhagavān śatakratuḥ
ariṃdama kṛtapriyaḥ tvayā asmi iti
tat ca te kim priyam kṛtam etat
icchāmi aham śrotum vistareṇa mahādyute
6. O subjugator of enemies (arindama), the revered Indra (Śatakratu) told you, 'I have been pleased by you.' What exactly was that favor (priya) you did for him? O greatly radiant one, I wish to hear this in detail.
6. ומה אמר לך האדון שַׁטַקְרַטוּ, הו מכניע אויבים, כשאמר שהוא מרוצה ממך? ומה עשית כדי לשמח אותו? אני רוצה לשמוע את כל זה בפירוט, הו בעל הזוהר הגדול.
यथा तुष्टो महादेवो देवराजश्च तेऽनघ ।
यच्चापि वज्रपाणेस्ते प्रियं कृतमरिंदम ।
एतदाख्याहि मे सर्वमखिलेन धनंजय ॥७॥
7. yathā tuṣṭo mahādevo devarājaśca te'nagha ,
yaccāpi vajrapāṇeste priyaṁ kṛtamariṁdama ,
etadākhyāhi me sarvamakhilena dhanaṁjaya.
7. yathā tuṣṭaḥ mahādevaḥ devarājaḥ
ca te anagha yat ca api vajrapāṇeḥ
te priyam kṛtam ariṃdama etat
ākhyāhi me sarvam akhilena dhanañjaya
7. O faultless one (anagha), tell me in full how Lord Shiva (Mahādeva) and the king of gods (Devarāja) were pleased with you, and also whatever favor (priya) you did for Vajrapāṇi (Indra), O subjugator of enemies (arindama). Relate all of this to me completely, O conqueror of wealth (Dhānañjaya).
7. איך שמח בך מַהָאדֵוַה, ואיך שמח בך מלך האלים, הו חף מפשע? ומה עשית שהיה יקר ללבו של נושא הברק (אִינְדְרַה), הו מכניע אויבים? ספר לי את כל זה במלואו, הו דְהַנַנְג׳ַיַה.
अर्जुन उवाच ।
शृणु हन्त महाराज विधिना येन दृष्टवान् ।
शतक्रतुमहं देवं भगवन्तं च शंकरम् ॥८॥
8. arjuna uvāca ,
śṛṇu hanta mahārāja vidhinā yena dṛṣṭavān ,
śatakratumahaṁ devaṁ bhagavantaṁ ca śaṁkaram.
8. arjunaḥ uvāca śṛṇu hanta mahārāja vidhinā yena
dṛṣṭavān śatakratum aham devam bhagavantam ca śaṅkaram
8. Arjuna said: 'O great king, listen indeed to the method by which I beheld Indra (Śatakratu), the revered god (deva), and Shankara (Śaṅkara).'
8. אַרְג׳וּנַה אמר: הו מלך גדול, שמע נא באיזה אופן ראיתי את האל שַׁטַקְרַטוּ (אִינְדְרַה) ואת האדון שַׁנְקַרַה.
विद्यामधीत्य तां राजंस्त्वयोक्तामरिमर्दन ।
भवता च समादिष्टस्तपसे प्रस्थितो वनम् ॥९॥
9. vidyāmadhītya tāṁ rājaṁstvayoktāmarimardana ,
bhavatā ca samādiṣṭastapase prasthito vanam.
9. vidyām adhītya tām rājan tvayā uktām arimardana
bhavatā ca samādiṣṭaḥ tapase prasthitaḥ vanam
9. O king, O destroyer of enemies (arimardana), after learning that knowledge (vidyā) which you imparted, and having been directed by you towards asceticism (tapas), I proceeded to the forest.
9. הו מכניע אויבים, לאחר שלמדתי את הידע שהקנית לי, ובעקבות הוראתך, יצאתי ליער לתרגול עוצמה רוחנית.
भृगुतुङ्गमथो गत्वा काम्यकादास्थितस्तपः ।
एकरात्रोषितः कंचिदपश्यं ब्राह्मणं पथि ॥१०॥
10. bhṛgutuṅgamatho gatvā kāmyakādāsthitastapaḥ ,
ekarātroṣitaḥ kaṁcidapaśyaṁ brāhmaṇaṁ pathi.
10. bhṛgutuṅgam atho gatvā kāmyakāt āsthitaḥ tapas
ekarātra uṣitaḥ kañcit apaśyam brāhmaṇam pathi
10. After going to Bhṛgutunga, and having resided in Kāmyaka engaged in austerities (tapas) for one night, I saw a certain Brahmin on the path.
10. יצאתי מקָאמְיַקַה והגעתי להר בְּהְרְגוּטוּנְגַה, ושם התחלתי בתרגול. לאחר שלנתי לילה אחד, ראיתי בדרך בְּרַהְמִין.
स मामपृच्छत्कौन्तेय क्वासि गन्ता ब्रवीहि मे ।
तस्मा अवितथं सर्वमब्रुवं कुरुनन्दन ॥११॥
11. sa māmapṛcchatkaunteya kvāsi gantā bravīhi me ,
tasmā avitathaṁ sarvamabruvaṁ kurunandana.
11. sa mām apṛcchat kaunteya kva asi gantā bravīhi
me tasmai avitatham sarvam abruvam kurunandana
11. He asked me, "O son of Kuntī, where are you going? Tell me." O delight of the Kurus, I told him everything truthfully.
11. הוא שאל אותי, הו בן קוּנְטִי, לאן אתה הולך, אמור לי. ואני סיפרתי לו הכול בלי סטייה מהאמת, הו שמחת בני קוּרוּ.
स तथ्यं मम तच्छ्रुत्वा ब्राह्मणो राजसत्तम ।
अपूजयत मां राजन्प्रीतिमांश्चाभवन्मयि ॥१२॥
12. sa tathyaṁ mama tacchrutvā brāhmaṇo rājasattama ,
apūjayata māṁ rājanprītimāṁścābhavanmayi.
12. sa tathyam mama tat śrutvā brāhmaṇaḥ rājasattama
apūjayata mām rājan prītimān ca abhavat mayi
12. Having heard that truth from me, that Brahmin, O best of kings, honored me, O King, and became pleased with me.
12. הבְּרַהְמִין, הו מלך משובח, כששמע ממני את האמת, כיבד אותי, הו מלך, והתמלא חיבה כלפיי.
ततो मामब्रवीत्प्रीतस्तप आतिष्ठ भारत ।
तपस्वी नचिरेण त्वं द्रक्ष्यसे विबुधाधिपम् ॥१३॥
13. tato māmabravītprītastapa ātiṣṭha bhārata ,
tapasvī nacireṇa tvaṁ drakṣyase vibudhādhipam.
13. tataḥ mām abravīt prītaḥ tapas ātiṣṭha bhārata
tapasvī na cireṇa tvam drakṣyase vibudhādhipam
13. Then, pleased, he said to me, "O Bhārata, engage in austerities (tapas). As an ascetic (tapasvin), you will soon see the lord of the gods."
13. אז אמר לי בחיבה, הו בן בְּהַרַטַה, התמסר לתרגול עוצמה רוחנית. כבעל עוצמה רוחנית תראה בקרוב את אדון האלים.
ततोऽहं वचनात्तस्य गिरिमारुह्य शैशिरम् ।
तपोऽतप्यं महाराज मासं मूलफलाशनः ॥१४॥
14. tato'haṁ vacanāttasya girimāruhya śaiśiram ,
tapo'tapyaṁ mahārāja māsaṁ mūlaphalāśanaḥ.
14. tataḥ aham vacanāt tasya girim āruhya śaiśiram
tapaḥ atapyam mahārāja māsam mūlaphalāśanaḥ
14. Then, according to his instruction, O great king, I ascended a snowy mountain and performed austerity (tapas) for a month, subsisting on roots and fruits.
14. אז, לפי דבריו, טיפסתי על הר קר, הו מלך גדול, ובמשך חודש תרגלתי עוצמה רוחנית כשאני ניזון משורשים ופירות.
द्वितीयश्चापि मे मासो जलं भक्षयतो गतः ।
निराहारस्तृतीयेऽथ मासे पाण्डवनन्दन ॥१५॥
15. dvitīyaścāpi me māso jalaṁ bhakṣayato gataḥ ,
nirāhārastṛtīye'tha māse pāṇḍavanandana.
15. dvitīyaḥ ca api me māsaḥ jalam bhakṣayataḥ
gataḥ nirāhāraḥ tṛtīye atha māse pāṇḍavanandana
15. O son of Pāṇḍu, my second month passed by while I consumed only water. Then, in the third month, I was completely without food.
15. החודש השני עבר עליי כשאני ניזון ממים בלבד, ובחודש השלישי, הו שמחת בני פָּאנְדוּ, לא אכלתי כלל.
ऊर्ध्वबाहुश्चतुर्थं तु मासमस्मि स्थितस्तदा ।
न च मे हीयते प्राणस्तदद्भुतमिवाभवत् ॥१६॥
16. ūrdhvabāhuścaturthaṁ tu māsamasmi sthitastadā ,
na ca me hīyate prāṇastadadbhutamivābhavat.
16. ūrdhvabāhuḥ caturtham tu māsam asmi sthitaḥ tadā
na ca me hīyate prāṇaḥ tat adbhutam iva abhavat
16. I remained with my arms raised for the fourth month, and my life-force (prāṇa) did not diminish. That was astonishing.
16. ובחודש הרביעי עמדתי כשידיי מורמות כלפי מעלה, ובכל זאת כוח החיים שלי לא פחת, וזה היה כמעט כמו פלא.
चतुर्थे समभिक्रान्ते प्रथमे दिवसे गते ।
वराहसंस्थितं भूतं मत्समीपमुपागमत् ॥१७॥
17. caturthe samabhikrānte prathame divase gate ,
varāhasaṁsthitaṁ bhūtaṁ matsamīpamupāgamat.
17. caturthe samabhikrānate prathame divase gate
varāhasaṃsthitam bhūtam mat samīpam upāgamat
17. After the fourth month had fully passed, and the first day (of the fifth month) had gone by, a being resembling a boar approached me.
17. לאחר שהחודש הרביעי הסתיים ויום אחד חלף, התקרבה אליי ישות בדמות חזיר בר.
निघ्नन्प्रोथेन पृथिवीं विलिखंश्चरणैरपि ।
संमार्जञ्जठरेणोर्वीं विवर्तंश्च मुहुर्मुहुः ॥१८॥
18. nighnanprothena pṛthivīṁ vilikhaṁścaraṇairapi ,
saṁmārjañjaṭhareṇorvīṁ vivartaṁśca muhurmuhuḥ.
18. nighnan prothena pṛthivīm vilikhan ca caraṇaiḥ api
sammārjan jaṭhareṇa urvīm vivartan ca muhurmuhuḥ
18. It was hitting the earth with its snout, scraping it with its feet, rubbing the ground with its belly, and turning around repeatedly.
18. (הישות בדמות החזיר) הכתה באדמה בחוטמה, חרשה אותה ברגליה, טאטאה את הקרקע בבטנה, והתהפכה שוב ושוב.
अनु तस्यापरं भूतं महत्कैरातसंस्थितम् ।
धनुर्बाणासिमत्प्राप्तं स्त्रीगणानुगतं तदा ॥१९॥
19. anu tasyāparaṁ bhūtaṁ mahatkairātasaṁsthitam ,
dhanurbāṇāsimatprāptaṁ strīgaṇānugataṁ tadā.
19. anu tasya aparam bhūtam mahat kairātasaṃsthitam
dhanurbāṇāsimatprāptam strīgaṇānugatam tadā
19. Then, following him, another great being appeared, resembling a Kirāta (a mountain tribesman), equipped with a bow, arrows, and a sword, and accompanied by a retinue of women.
19. אחריה הגיעה אז ישות גדולה אחרת בדמות קִירָאטַה (צייד משבט ההרים), עם קשת, חצים וחרב, וקבוצת נשים הלכה בעקבותיו.
ततोऽहं धनुरादाय तथाक्षय्यौ महेषुधी ।
अताडयं शरेणाथ तद्भूतं लोमहर्षणम् ॥२०॥
20. tato'haṁ dhanurādāya tathākṣayyau maheṣudhī ,
atāḍayaṁ śareṇātha tadbhūtaṁ lomaharṣaṇam.
20. tataḥ aham dhanuḥ ādāya tathā akṣayyau maheṣudhī
atāḍayam śareṇa atha tad bhūtam lomaharṣaṇam
20. Then, taking my bow and the two inexhaustible great quivers, I struck that terrifying being with an arrow.
20. אז לקחתי את הקשת ואת שני נאדות החצים שאינם אוזלים, וירתי חץ באותה ישות מצמררת (בדמות החזיר).
युगपत्तत्किरातश्च विकृष्य बलवद्धनुः ।
अभ्याजघ्ने दृढतरं कम्पयन्निव मे मनः ॥२१॥
21. yugapattatkirātaśca vikṛṣya balavaddhanuḥ ,
abhyājaghne dṛḍhataraṁ kampayanniva me manaḥ.
21. yugapat tat kirātaḥ ca vikṛṣya balavat dhanuḥ
abhyājaghne dṛḍhataram kampayan iva me manaḥ
21. And simultaneously, that Kirāta (mountain tribesman), having powerfully drawn his bow, struck (me) very fiercely, as if making my mind tremble.
21. באותו רגע משך גם הקִירָאטַה את קשתו בכוח וירה בי בעוצמה רבה יותר, כאילו הוא מרעיד את רוחי.
स तु मामब्रवीद्राजन्मम पूर्वपरिग्रहः ।
मृगयाधर्ममुत्सृज्य किमर्थं ताडितस्त्वया ॥२२॥
22. sa tu māmabravīdrājanmama pūrvaparigrahaḥ ,
mṛgayādharmamutsṛjya kimarthaṁ tāḍitastvayā.
22. sa tu mām abravīt rājan mama pūrvaparigrahaḥ
mṛgayādharmaṃ utsṛjya kimarthaṃ tāḍitaḥ tvayā
22. But he said to me, 'O King, why have you struck my former protected creature, abandoning the code of conduct (dharma) for hunting?'
22. הוא אמר לי, הו מלך, הוא היה שלי מלכתחילה. מדוע פגעת בו, בניגוד לחוקת דרך הציד?
एष ते निशितैर्बाणैर्दर्पं हन्मि स्थिरो भव ।
स वर्ष्मवान्महाकायस्ततो मामभ्यधावत ॥२३॥
23. eṣa te niśitairbāṇairdarpaṁ hanmi sthiro bhava ,
sa varṣmavānmahākāyastato māmabhyadhāvata.
23. eṣa te niśitaiḥ bāṇaiḥ darpaṃ hanmi sthiraḥ bhava
sa varṣmavān mahākāyaḥ tataḥ mām abhyadhāvata
23. Indeed, I will destroy your pride (darpa) with these sharp arrows; stand firm! Then, that massive and corpulent being rushed towards me.
23. הנה, בחצים חדים אשבור את גאוותך, עמוד איתן. ואז הוא, בעל גוף גדול ומבנה עצום, התנפל עליי.
ततो गिरिमिवात्यर्थमावृणोन्मां महाशरैः ।
तं चाहं शरवर्षेण महता समवाकिरम् ॥२४॥
24. tato girimivātyarthamāvṛṇonmāṁ mahāśaraiḥ ,
taṁ cāhaṁ śaravarṣeṇa mahatā samavākiram.
24. tataḥ girim iva atyartham āvṛṇot mām mahāśaraiḥ
tam ca aham śaravarṣeṇa mahatā samavākiram
24. Then, with mighty arrows, he covered me completely, as if I were a mountain. And I, in turn, overwhelmed him with a great volley of arrows.
24. אז כיסה אותי בחצים גדולים כמו שמכסים הר, ואני הרעפתי עליו מטר חצים גדול.
ततः शरैर्दीप्तमुखैः पत्रितैरनुमन्त्रितैः ।
प्रत्यविध्यमहं तं तु वज्रैरिव शिलोच्चयम् ॥२५॥
25. tataḥ śarairdīptamukhaiḥ patritairanumantritaiḥ ,
pratyavidhyamahaṁ taṁ tu vajrairiva śiloccayam.
25. tataḥ śaraiḥ dīptamukhaiḥ patritaiḥ anumantritaiḥ
prati avidhyam aham tam tu vajraiḥ iva śiloccayam
25. Then, with bright-tipped, feathered, and consecrated arrows, I indeed pierced him, just as one would strike a mountain with thunderbolts.
25. אחר כך פגעתי בו בחצים בעלי ראשים לוהטים, מנוצים ומלווים במַנְטְרוֹת, כמו ברקים הפוגעים בפסגת הר.
तस्य तच्छतधा रूपमभवच्च सहस्रधा ।
तानि चास्य शरीराणि शरैरहमताडयम् ॥२६॥
26. tasya tacchatadhā rūpamabhavacca sahasradhā ,
tāni cāsya śarīrāṇi śarairahamatāḍayam.
26. tasya tat śatadhā rūpam abhavat ca sahasradhā
tāni ca asya śarīrāṇi śaraiḥ aham atāḍayam
26. His form became a hundredfold and a thousandfold. I then struck those bodies of his with my arrows.
26. צורתו התפצלה למאה ולאלף, ואת גופיו האלה פגעתי בחצים.
पुनस्तानि शरीराणि एकीभूतानि भारत ।
अदृश्यन्त महाराज तान्यहं व्यधमं पुनः ॥२७॥
27. punastāni śarīrāṇi ekībhūtāni bhārata ,
adṛśyanta mahārāja tānyahaṁ vyadhamaṁ punaḥ.
27. punaḥ tāni śarīrāṇi ekībhūtāni bhārata
adṛśyanta mahārāja tāni aham vyadhamam punaḥ
27. O Bhārata, those bodies again became unified and reappeared, O great king. I then destroyed them once more.
27. שוב התאחדו הגופים האלה, הו בן בְּהַרַטַה, והופיעו, הו מלך גדול, ואני שוב ריסקתי אותם.
अणुर्बृहच्छिरा भूत्वा बृहच्चाणुशिराः पुनः ।
एकीभूतस्तदा राजन्सोऽभ्यवर्तत मां युधि ॥२८॥
28. aṇurbṛhacchirā bhūtvā bṛhaccāṇuśirāḥ punaḥ ,
ekībhūtastadā rājanso'bhyavartata māṁ yudhi.
28. aṇuḥ bṛhatśirāḥ bhūtvā bṛhat ca aṇuśirāḥ punaḥ
ekībhūtaḥ tadā rājan saḥ abhyavartata mām yudhi
28. O King, having become (first) small with a large head and then (again) large with a small head, and having thus become unified, he then attacked me in battle.
28. הוא נעשה זעיר עם ראש גדול, ושוב גדול עם ראש זעיר, ואז כשהוא מאוחד, הו מלך, התנפל עליי בקרב.
यदाभिभवितुं बाणैर्नैव शक्नोमि तं रणे ।
ततोऽहमस्त्रमातिष्ठं वायव्यं भरतर्षभ ॥२९॥
29. yadābhibhavituṁ bāṇairnaiva śaknomi taṁ raṇe ,
tato'hamastramātiṣṭhaṁ vāyavyaṁ bharatarṣabha.
29. yadā abhibhavitum bāṇaiḥ na eva śaknomi tam raṇe
tataḥ aham astram ātiṣṭham vāyavyam bharatarṣabha
29. When I was unable to overcome him with arrows in battle, O best of the Bhāratas, I then employed the Vāyavya (divine weapon) (astra).
29. כשלא הצלחתי לגבור עליו בחצים בקרב, הו אדם דגול מבני בְּהַרַטַה, נעזרתי בנשק השמימי של הרוח (וָאיַוְיַה).
न चैनमशकं हन्तुं तदद्भुतमिवाभवत् ।
तस्मिन्प्रतिहते चास्त्रे विस्मयो मे महानभूत् ॥३०॥
30. na cainamaśakaṁ hantuṁ tadadbhutamivābhavat ,
tasminpratihate cāstre vismayo me mahānabhūt.
30. na ca enam aśakam hantum tat adbhutam iva abhavat
tasmin pratihate ca astre vismayaḥ me mahān abhūt
30. I was unable to kill him, which seemed quite astonishing. When that weapon was repelled, my amazement became immense.
30. ובכל זאת לא הצלחתי להרוג אותו, וזה היה כמו פלא. וכשהנשק הזה נהדף, התמלאתי תדהמה גדולה.
भूयश्चैव महाराज सविशेषमहं ततः ।
अस्त्रपूगेन महता रणे भूतमवाकिरम् ॥३१॥
31. bhūyaścaiva mahārāja saviśeṣamahaṁ tataḥ ,
astrapūgena mahatā raṇe bhūtamavākiram.
31. bhūyaḥ ca eva mahārāja saviśeṣam aham tataḥ
astrapūgena mahatā raṇe bhūtam avākiram
31. And then again, O great king, I, with particular intensity, showered beings in battle with a vast multitude of weapons.
31. ושוב, הו מלך גדול, ביתר שאת, הרעפתי על הישות בקרב מטח גדול של כלי נשק.
स्थूणाकर्णमयोजालं शरवर्षं शरोल्बणम् ।
शैलास्त्रमश्मवर्षं च समास्थायाहमभ्ययाम् ।
जग्रास प्रहसंस्तानि सर्वाण्यस्त्राणि मेऽनघ ॥३२॥
32. sthūṇākarṇamayojālaṁ śaravarṣaṁ śarolbaṇam ,
śailāstramaśmavarṣaṁ ca samāsthāyāhamabhyayām ,
jagrāsa prahasaṁstāni sarvāṇyastrāṇi me'nagha.
32. sthūṇākarṇamayojālam śaravarṣam
śarolbaṇam śailāstram aśmavarṣam ca
samāsthāya aham abhyayām jagrāsa prahasan
tāni sarvāṇi astrāṇi me anagha
32. O sinless one (anagha), I then deployed a network of *sthūṇākarṇa* weapons, a shower of arrows thick with missiles; and employing a mountain-weapon (śailāstra) and a rain of stones, I advanced. But he, laughing, swallowed all those weapons of mine.
32. השתמשתי בנשק סְטְהוּנָאקַרְנַה, בנשק רשת הברזל, במטר חצים אימתני, בנשק הסלעים ובמטר אבנים, והתקדמתי נגדו. אך הוא בלע בצחוק את כל כלי הנשק שלי, הו חף מפשע.
तेषु सर्वेषु शान्तेषु ब्रह्मास्त्रमहमादिशम् ।
ततः प्रज्वलितैर्बाणैः सर्वतः सोपचीयत ।
उपचीयमानश्च मया महास्त्रेण व्यवर्धत ॥३३॥
33. teṣu sarveṣu śānteṣu brahmāstramahamādiśam ,
tataḥ prajvalitairbāṇaiḥ sarvataḥ sopacīyata ,
upacīyamānaśca mayā mahāstreṇa vyavardhata.
33. teṣu sarveṣu śānteṣu brahmāstram
aham ādiśam tataḥ prajvalitaiḥ bāṇaiḥ
sarvataḥ saḥ upacīyata upacīyamānaḥ
ca mayā mahāstreṇa vyavardhata
33. When all those other weapons were nullified, I deployed the *brahmāstra* (brahman weapon). Then, he (the opponent) was completely engulfed by blazing arrows. Even as he was thus enveloped by my great weapon, he (the opponent) continued to grow (in power/size).
33. כשכל אלה שככו, הפעלתי את הבְּרַהְמָאסְטְרַה. אז הוא התעצם מכל עבר בחצים בוערים, וככל שהגברתי אותו בנשק הגדול, כך גדל עוד.
ततः संतापितो लोको मत्प्रसूतेन तेजसा ।
क्षणेन हि दिशः खं च सर्वतोऽभिविदीपितम् ॥३४॥
34. tataḥ saṁtāpito loko matprasūtena tejasā ,
kṣaṇena hi diśaḥ khaṁ ca sarvato'bhividīpitam.
34. tataḥ saṃtāpitaḥ lokaḥ matprasūtena tejasā
kṣaṇena hi diśaḥ khaṃ ca sarvataḥ abhividīpitam
34. Then, the world was tormented by the fiery energy produced by me. Indeed, in an instant, the directions and the sky were completely lit up everywhere.
34. אז העולם נצרב מהעוצמה שיצאה ממני, וברגע אחד נדלקו כל הכיוונים והחלל מכל עבר.
तदप्यस्त्रं महातेजाः क्षणेनैव व्यशातयत् ।
ब्रह्मास्त्रे तु हते राजन्भयं मां महदाविशत् ॥३५॥
35. tadapyastraṁ mahātejāḥ kṣaṇenaiva vyaśātayat ,
brahmāstre tu hate rājanbhayaṁ māṁ mahadāviśat.
35. tat api astram mahātejāḥ kṣaṇena eva vyashātayat
brahmāstre tu hate rājan bhayam mām mahat āviśat
35. Even that weapon, the greatly powerful entity instantly shattered it. But, O King, when the Brahmāstra (brahmāstra) was destroyed, a great fear (bhaya) seized me.
35. אך את הנשק ההוא, בעל העוצמה הגדולה, ריסק (הקִירָאטַה) ברגע אחד. וכשהבְּרַהְמָאסְטְרַה נהדף, הו מלך, אחז בי פחד גדול.
ततोऽहं धनुरादाय तथाक्षय्यौ महेषुधी ।
सहसाभ्यहनं भूतं तान्यप्यस्त्राण्यभक्षयत् ॥३६॥
36. tato'haṁ dhanurādāya tathākṣayyau maheṣudhī ,
sahasābhyahanaṁ bhūtaṁ tānyapyastrāṇyabhakṣayat.
36. tataḥ aham dhanuḥ ādāya tathā akṣayyau maheṣudhī
sahasā abhyahanam bhūtam tāni api astrāṇi abhakṣayat
36. Then, taking up my bow and the two inexhaustible great quivers, I suddenly struck the creature. But that creature devoured even those weapons.
36. אז לקחתי את הקשת ואת שני האשפות הגדולים שחציהם אינם אוזלים, ופגעתי ביצור בהתקפה פתאומית, אך הוא אכל גם את הנשקים האלה.
हतेष्वस्त्रेषु सर्वेषु भक्षितेष्वायुधेषु च ।
मम तस्य च भूतस्य बाहुयुद्धमवर्तत ॥३७॥
37. hateṣvastreṣu sarveṣu bhakṣiteṣvāyudheṣu ca ,
mama tasya ca bhūtasya bāhuyuddhamavartata.
37. hateṣu astreṣu sarveṣu bhakṣiteṣu āyudheṣu ca
mama tasya ca bhūtasya bāhuyuddham avartata
37. When all weapons were destroyed and my weapons were consumed, then hand-to-hand combat (bāhuyuddha) ensued between me and that creature.
37. כשכל הנשקים נהרסו וכל כלי הלחימה נאכלו, התפתחה בינו לבין היצור הזה קרב פנים אל פנים בידיים חשופות.
व्यायामं मुष्टिभिः कृत्वा तलैरपि समाहतौ ।
अपातयच्च तद्भूतं निश्चेष्टो ह्यगमं महीम् ॥३८॥
38. vyāyāmaṁ muṣṭibhiḥ kṛtvā talairapi samāhatau ,
apātayacca tadbhūtaṁ niśceṣṭo hyagamaṁ mahīm.
38. vyāyāmam muṣṭibhiḥ kṛtvā talaiḥ api samāhatau
apātayat ca tat bhūtam niśceṣṭaḥ hi agamam mahīm
38. After wrestling with my fists and also striking with my palms, I made that being fall. Then, I too became motionless and fell to the ground.
38. נאבקנו באגרופים, והיכינו זה את זה בכפות הידיים, והיצור הפיל אותי ואני נפלתי ארצה חסר תנועה.
ततः प्रहस्य तद्भूतं तत्रैवान्तरधीयत ।
सह स्त्रीभिर्महाराज पश्यतो मेऽद्भुतोपमम् ॥३९॥
39. tataḥ prahasya tadbhūtaṁ tatraivāntaradhīyata ,
saha strībhirmahārāja paśyato me'dbhutopamam.
39. tataḥ prahasya tat bhūtam tatra eva antardhīyata
saha strībhiḥ mahārāja paśyataḥ me adbhuta upamam
39. Then, O great king, that being, having laughed, disappeared right there, accompanied by women, a wondrous sight to me as I watched.
39. אז צחק היצור ונעלם שם במקום, יחד עם הנשים, הו מלך גדול, ואני מביט בו, כמו בפלא.
एवं कृत्वा स भगवांस्ततोऽन्यद्रूपमात्मनः ।
दिव्यमेव महाराज वसानोऽद्भुतमम्बरम् ॥४०॥
40. evaṁ kṛtvā sa bhagavāṁstato'nyadrūpamātmanaḥ ,
divyameva mahārāja vasāno'dbhutamambaram.
40. evam kṛtvā saḥ bhagavān tataḥ anyat rūpam ātmanaḥ
divyam eva mahārāja vasānaḥ adbhutam ambaram
40. Having acted thus, that divine being (bhagavān), O great king, then assumed another form of his own (ātman) - a truly divine one - while wearing a wondrous garment.
40. לאחר שעשה כך, האדון הנעלה לבש צורה אחרת משלו, צורה אלוהית, הו מלך גדול, עטוי בגד מופלא,
हित्वा किरातरूपं च भगवांस्त्रिदशेश्वरः ।
स्वरूपं दिव्यमास्थाय तस्थौ तत्र महेश्वरः ॥४१॥
41. hitvā kirātarūpaṁ ca bhagavāṁstridaśeśvaraḥ ,
svarūpaṁ divyamāsthāya tasthau tatra maheśvaraḥ.
41. hitvā kirāta rūpam ca bhagavān tridaśa īśvaraḥ sva
rūpam divyam āsthāya tasthau tatra mahā īśvaraḥ
41. And that divine Lord of the gods (tridaśeśvara), abandoning the form of a Kirāta, assumed his own divine true form and stood there as the Great Lord (Maheśvara).
41. (והוא) זנח את דמות הקִירָאטַה, והאדון הנעלה, שליט שלושים האלים, מַהֵשְׁוַרַה, לבש את דמותו האלוהית ועמד שם.
अदृश्यत ततः साक्षाद्भगवान्गोवृषध्वजः ।
उमासहायो हरिदृग्बहुरूपः पिनाकधृक् ॥४२॥
42. adṛśyata tataḥ sākṣādbhagavāngovṛṣadhvajaḥ ,
umāsahāyo haridṛgbahurūpaḥ pinākadhṛk.
42. adṛśyata tataḥ sākṣāt bhagavān govṛṣadhvajaḥ
umāsahāyaḥ haridṛk bahurūpaḥ pinākadhṛk
42. Then, the divine Lord whose banner is a bull, accompanied by Uma, possessing Vishnu's eye, appearing in many forms, and wielding the Pinaka bow, was directly seen.
42. אז נראה לעיני האדון הנעלה עצמו, אשר דגלו שור, ולצדו אוּמָה, בעל עיניים צהבהבות, בעל צורות רבות, נושא קשת הפִּינָאקַה.
स मामभ्येत्य समरे तथैवाभिमुखं स्थितम् ।
शूलपाणिरथोवाच तुष्टोऽस्मीति परंतप ॥४३॥
43. sa māmabhyetya samare tathaivābhimukhaṁ sthitam ,
śūlapāṇirathovāca tuṣṭo'smīti paraṁtapa.
43. saḥ mām abhyetya samare tathā eva abhimukham sthitam
śūlapāṇiḥ atha uvāca tuṣṭaḥ asmi iti paraṃtapa
43. Then, He, the spear-wielding (Shiva), having approached me as I stood facing Him in battle, said, 'I am pleased,' O scorcher of foes.
43. הוא התקרב אליי בשדה הקרב, ואני עמדתי מולו כמקודם, ונושא הטריזוב אמר לי, הו מכניע אויבים, אני מרוצה.
ततस्तद्धनुरादाय तूणौ चाक्षय्यसायकौ ।
प्रादान्ममैव भगवान्वरयस्वेति चाब्रवीत् ॥४४॥
44. tatastaddhanurādāya tūṇau cākṣayyasāyakau ,
prādānmamaiva bhagavānvarayasveti cābravīt.
44. tataḥ tat dhanuḥ ādāya tūṇau ca akṣayyasāyakau
prādāt mama eva bhagavān varayasva iti ca abravīt
44. Then, the divine Lord, having taken up that bow and two quivers with inexhaustible arrows, gave them to me and said, 'Choose a boon!'
44. אז הוא לקח את הקשת ואת שני האשפות שחציהם אינם אוזלים, והאדון הנעלה החזיר אותם דווקא לי, ואמר לי, בקש בקשה.
तुष्टोऽस्मि तव कौन्तेय ब्रूहि किं करवाणि ते ।
यत्ते मनोगतं वीर तद्ब्रूहि वितराम्यहम् ।
अमरत्वमपाहाय ब्रूहि यत्ते मनोगतम् ॥४५॥
45. tuṣṭo'smi tava kaunteya brūhi kiṁ karavāṇi te ,
yatte manogataṁ vīra tadbrūhi vitarāmyaham ,
amaratvamapāhāya brūhi yatte manogatam.
45. tuṣṭaḥ asmi tava kaunteya brūhi
kim karavāṇi te yat te manogatam
vīra tat brūhi vitarāmi aham amaratvam
apāhāya brūhi yat te manogatam
45. I am pleased with you, O son of Kunti. Tell me, what may I do for you? O hero, whatever is in your mind, tell me that, and I shall bestow it. Excluding immortality, tell me whatever you desire.
45. אני מרוצה ממך, הו בן קוּנְטִי, אמור לי מה אעשה למענך. הו גיבור, אמור מה שיש בלבך ואני אעניק לך אותו. רק לא אלמוות, אמור מה שיש בלבך.
ततः प्राञ्जलिरेवाहमस्त्रेषु गतमानसः ।
प्रणम्य शिरसा शर्वं ततो वचनमाददे ॥४६॥
46. tataḥ prāñjalirevāhamastreṣu gatamānasaḥ ,
praṇamya śirasā śarvaṁ tato vacanamādade.
46. tataḥ prāñjaliḥ eva aham astreṣu gatamānasaḥ
praṇamya śirasā śarvam tataḥ vacanam ādade
46. Then, with folded hands and my mind fixed on the weapons, I bowed my head to Śarva (Śiva) and then spoke these words.
46. אז עמדתי בכפיים צמודות, רוחי נתונה לנשקים, השתחוויתי בראשי לשַׁרְוַה, ואז פתחתי ואמרתי,
भगवान्मे प्रसन्नश्चेदीप्सितोऽयं वरो मम ।
अस्त्राणीच्छाम्यहं ज्ञातुं यानि देवेषु कानिचित् ।
ददानीत्येव भगवानब्रवीत्त्र्यम्बकश्च माम् ॥४७॥
47. bhagavānme prasannaścedīpsito'yaṁ varo mama ,
astrāṇīcchāmyahaṁ jñātuṁ yāni deveṣu kānicit ,
dadānītyeva bhagavānabravīttryambakaśca mām.
47. bhagavān me prasannaḥ cet īpsitaḥ ayam
varaḥ mama astrāṇi icchāmi aham
jñātum yāni deveṣu kānicit dadāni iti
eva bhagavān abravīt tryambakaḥ ca mām
47. "If Your Lordship is pleased with me, then this is the boon I desire: I wish to know whatever weapons exist among the gods." The Lord (Bhagavān), the three-eyed one (Tryambaka), then said to me, "I grant them."
47. אם האדון הנעלה מרוצה ממני, זו הבקשה שאני חפץ בה, אני רוצה להכיר את כל הנשקים שיש אצל האלים, כל אשר הם. והאדון הנעלה טְרְיַמְבַּקַה אמר לי, אתן לך.
रौद्रमस्त्रं मदीयं त्वामुपस्थास्यति पाण्डव ।
प्रददौ च मम प्रीतः सोऽस्त्रं पाशुपतं प्रभुः ॥४८॥
48. raudramastraṁ madīyaṁ tvāmupasthāsyati pāṇḍava ,
pradadau ca mama prītaḥ so'straṁ pāśupataṁ prabhuḥ.
48. raudram astram madīyam tvām upasthāsyati pāṇḍava
pradadau ca mama prītaḥ saḥ astram pāśupatam prabhuḥ
48. "My weapon, the Raudra, will manifest for you, O Pāṇḍava." And that pleased Lord (Prabhu) bestowed upon me the Pāśupata weapon.
48. נשק הרוֹדְרַה שלי יעמוד לשירותך, הו בן פָּאנְדוּ, ובשמחה העניק לי האדון את נשק הפָּאשׁוּפַּטַה.
उवाच च महादेवो दत्त्वा मेऽस्त्रं सनातनम् ।
न प्रयोज्यं भवेदेतन्मानुषेषु कथंचन ॥४९॥
49. uvāca ca mahādevo dattvā me'straṁ sanātanam ,
na prayojyaṁ bhavedetanmānuṣeṣu kathaṁcana.
49. uvāca ca mahādevaḥ dattvā me astram sanātanam
na prayojyam bhavet etat mānuṣeṣu kathaṃcana
49. And the Great God (Mahādeva), having bestowed upon me the eternal (sanātana) weapon, said: "This weapon should never, under any circumstances, be used against human beings."
49. ולאחר שהעניק לי את הנשק הנצחי, אמר מַהָאדֵוַה, אין להשתמש בו בשום אופן נגד בני אדם.
पीड्यमानेन बलवत्प्रयोज्यं ते धनंजय ।
अस्त्राणां प्रतिघाते च सर्वथैव प्रयोजयेः ॥५०॥
50. pīḍyamānena balavatprayojyaṁ te dhanaṁjaya ,
astrāṇāṁ pratighāte ca sarvathaiva prayojayeḥ.
50. pīḍyamānena balavat prayojyam te dhanaṃjaya
astrāṇām pratighāte ca sarvathā eva prayojayeḥ
50. O Dhananjaya, when one is strongly oppressed, this (weapon) should be employed by you. And in repelling other weapons, you should always employ it in every way.
50. הו דְהַנַנְג׳ַיַה, עליך להשתמש בו כשאתה נלחץ קשות, וגם כדי להדוף נשקים אחרים, בהם תשתמש בכל דרך.
तदप्रतिहतं दिव्यं सर्वास्त्रप्रतिषेधनम् ।
मूर्तिमन्मे स्थितं पार्श्वे प्रसन्ने गोवृषध्वजे ॥५१॥
51. tadapratihataṁ divyaṁ sarvāstrapratiṣedhanam ,
mūrtimanme sthitaṁ pārśve prasanne govṛṣadhvaje.
51. tat apratihataṃ divyam sarvāstrapratiṣedhanam
mūrtimat me sthitam pārśve prasanne govṛṣadhvaje
51. That irresistible, divine (weapon), which repels all other weapons, stood embodied by my side when the bull-bannered (Lord Shiva) was pleased.
51. כשהאדון אשר דגלו שור היה מרוצה, הנשק האלוהי הזה, שאינו נהדף ומסכל כל נשק אחר, עמד לצדי בצורה ממשית.
उत्सादनममित्राणां परसेनानिकर्तनम् ।
दुरासदं दुष्प्रहसं सुरदानवराक्षसैः ॥५२॥
52. utsādanamamitrāṇāṁ parasenānikartanam ,
durāsadaṁ duṣprahasaṁ suradānavarākṣasaiḥ.
52. utsādanam amitrāṇām parasenānikartanam
durāsadam duṣprahasam suradānavarākṣasaiḥ
52. It causes the destruction of enemies, the cutting down of hostile armies. It is difficult to approach and difficult to overcome even by gods, Dānavas, and Rākṣasas.
52. הוא משמיד אויבים וקוצץ את צבאות היריבים, קשה להתקרב אליו וקשה לעמוד בפניו, אפילו עבור אלים, דַאנַוַה וְרַאקְשַׁסַה.
अनुज्ञातस्त्वहं तेन तत्रैव समुपाविशम् ।
प्रेक्षतश्चैव मे देवस्तत्रैवान्तरधीयत ॥५३॥
53. anujñātastvahaṁ tena tatraiva samupāviśam ,
prekṣataścaiva me devastatraivāntaradhīyata.
53. anujñātaḥ tu aham tena tatra eva samupāviśam
prekṣataḥ ca eva me devaḥ tatra eva antaradhīyata
53. Having been permitted by him, I sat down right there. And as I was watching, the god disappeared right there.
53. קיבלתי ממנו רשות, וישבתי שם באותו מקום, והאל נעלם שם עצמו, בעוד אני מביט.