महाभारतः
mahābhārataḥ
-
book-12, chapter-294
करालजनक उवाच ।
नानात्वैकत्वमित्युक्तं त्वयैतदृषिसत्तम ।
पश्यामि चाभिसंदिग्धमेतयोर्वै निदर्शनम् ॥१॥
नानात्वैकत्वमित्युक्तं त्वयैतदृषिसत्तम ।
पश्यामि चाभिसंदिग्धमेतयोर्वै निदर्शनम् ॥१॥
1. karālajanaka uvāca ,
nānātvaikatvamityuktaṁ tvayaitadṛṣisattama ,
paśyāmi cābhisaṁdigdhametayorvai nidarśanam.
nānātvaikatvamityuktaṁ tvayaitadṛṣisattama ,
paśyāmi cābhisaṁdigdhametayorvai nidarśanam.
1.
karālajanakaḥ uvāca nānātvaikātvam iti uktam tvayā etat
ṛṣisattama paśyāmi ca abhisandigdham etayoḥ vai nidarśanam
ṛṣisattama paśyāmi ca abhisandigdham etayoḥ vai nidarśanam
1.
ṛṣisattama karālajanakaḥ uvāca tvayā etat nānātvaikātvam
iti uktam ca etayoḥ nidarśanam abhisandigdham paśyāmi vai
iti uktam ca etayoḥ nidarśanam abhisandigdham paśyāmi vai
1.
Karālajanaka said: "O best among sages, you have spoken about this duality and unity. However, I find the explanation regarding these two concepts to be quite unclear and doubtful."
तथाप्रबुद्धबुद्धाभ्यां बुध्यमानस्य चानघ ।
स्थूलबुद्ध्या न पश्यामि तत्त्वमेतन्न संशयः ॥२॥
स्थूलबुद्ध्या न पश्यामि तत्त्वमेतन्न संशयः ॥२॥
2. tathāprabuddhabuddhābhyāṁ budhyamānasya cānagha ,
sthūlabuddhyā na paśyāmi tattvametanna saṁśayaḥ.
sthūlabuddhyā na paśyāmi tattvametanna saṁśayaḥ.
2.
tathā prabuddhabuddhābhyām budhyamānasya ca anagha
sthūlabuddhyā na paśyāmi tattvam etat na saṃśayaḥ
sthūlabuddhyā na paśyāmi tattvam etat na saṃśayaḥ
2.
anagha tathā prabuddhabuddhābhyām budhyamānasya ca
etat tattvam sthūlabuddhyā na paśyāmi na saṃśayaḥ
etat tattvam sthūlabuddhyā na paśyāmi na saṃśayaḥ
2.
"Moreover, O sinless one, I do not perceive this fundamental truth (tattva) clearly with my ordinary, undeveloped intellect, even when it is being understood by those whose intellects are already awakened and enlightened. There is no doubt about this."
अक्षरक्षरयोरुक्तं त्वया यदपि कारणम् ।
तदप्यस्थिरबुद्धित्वात्प्रनष्टमिव मेऽनघ ॥३॥
तदप्यस्थिरबुद्धित्वात्प्रनष्टमिव मेऽनघ ॥३॥
3. akṣarakṣarayoruktaṁ tvayā yadapi kāraṇam ,
tadapyasthirabuddhitvātpranaṣṭamiva me'nagha.
tadapyasthirabuddhitvātpranaṣṭamiva me'nagha.
3.
akṣarakṣarayoḥ uktam tvayā yat api kāraṇam tat
api asthirabuddhitvāt pranastam iva me anagha
api asthirabuddhitvāt pranastam iva me anagha
3.
anagha tvayā akṣarakṣarayoḥ yat api kāraṇam
uktam tat api me asthirabuddhitvāt iva pranastam
uktam tat api me asthirabuddhitvāt iva pranastam
3.
"O sinless one (anagha), whatever explanation you gave regarding the imperishable (akṣara) and the perishable (kṣara), that too seems lost to me, as my intellect (buddhi) is unstable."
तदेतच्छ्रोतुमिच्छामि नानात्वैकत्वदर्शनम् ।
बुद्धमप्रतिबुद्धं च बुध्यमानं च तत्त्वतः ॥४॥
बुद्धमप्रतिबुद्धं च बुध्यमानं च तत्त्वतः ॥४॥
4. tadetacchrotumicchāmi nānātvaikatvadarśanam ,
buddhamapratibuddhaṁ ca budhyamānaṁ ca tattvataḥ.
buddhamapratibuddhaṁ ca budhyamānaṁ ca tattvataḥ.
4.
tat etat śrotum icchāmi nānātvaikātvadarśanam
buddham apratibuddham ca budhyamānam ca tattvataḥ
buddham apratibuddham ca budhyamānam ca tattvataḥ
4.
tat etat nānātvaikātvadarśanam buddham apratibuddham
ca budhyamānam ca tattvataḥ śrotum icchāmi
ca budhyamānam ca tattvataḥ śrotum icchāmi
4.
"Therefore, I wish to hear this teaching regarding the perception of duality and unity, and also the understanding of what is enlightened, unenlightened, and in the process of being enlightened, in their true essence (tattvataḥ)."
विद्याविद्ये च भगवन्नक्षरं क्षरमेव च ।
सांख्यं योगं च कार्त्स्न्येन पृथक्चैवापृथक्च ह ॥५॥
सांख्यं योगं च कार्त्स्न्येन पृथक्चैवापृथक्च ह ॥५॥
5. vidyāvidye ca bhagavannakṣaraṁ kṣarameva ca ,
sāṁkhyaṁ yogaṁ ca kārtsnyena pṛthakcaivāpṛthakca ha.
sāṁkhyaṁ yogaṁ ca kārtsnyena pṛthakcaivāpṛthakca ha.
5.
vidyāvidye ca bhagavan akṣaram kṣaram eva ca sāṅkhyam
yogam ca kārtsnyena pṛthak ca eva apṛthak ca ha
yogam ca kārtsnyena pṛthak ca eva apṛthak ca ha
5.
bhagavan vidyāvidye ca akṣaram kṣaram eva ca sāṅkhyam
yogam ca kārtsnyena pṛthak ca eva apṛthak ca ha
yogam ca kārtsnyena pṛthak ca eva apṛthak ca ha
5.
O Lord, [please explain] both knowledge and ignorance, and also the imperishable and the perishable, as well as Sāṅkhya (sāṅkhya) and Yoga (yoga) completely, both as distinct and as non-distinct.
वसिष्ठ उवाच ।
हन्त ते संप्रवक्ष्यामि यदेतदनुपृच्छसि ।
योगकृत्यं महाराज पृथगेव शृणुष्व मे ॥६॥
हन्त ते संप्रवक्ष्यामि यदेतदनुपृच्छसि ।
योगकृत्यं महाराज पृथगेव शृणुष्व मे ॥६॥
6. vasiṣṭha uvāca ,
hanta te saṁpravakṣyāmi yadetadanupṛcchasi ,
yogakṛtyaṁ mahārāja pṛthageva śṛṇuṣva me.
hanta te saṁpravakṣyāmi yadetadanupṛcchasi ,
yogakṛtyaṁ mahārāja pṛthageva śṛṇuṣva me.
6.
vasiṣṭha uvāca hanta te sampravakṣyāmi yat etat
anupṛcchasi yogakṛtyam mahārāja pṛthak eva śṛṇuṣva me
anupṛcchasi yogakṛtyam mahārāja pṛthak eva śṛṇuṣva me
6.
vasiṣṭha uvāca.
hanta mahārāja,
te yat etat anupṛcchasi sampravakṣyāmi.
me yogakṛtyam pṛthak eva śṛṇuṣva.
hanta mahārāja,
te yat etat anupṛcchasi sampravakṣyāmi.
me yogakṛtyam pṛthak eva śṛṇuṣva.
6.
Vasiṣṭha said: 'Now then, O great King, I will fully explain to you what you are asking about. Please listen to me closely regarding the specific nature of Yoga (yoga).'
योगकृत्यं तु योगानां ध्यानमेव परं बलम् ।
तच्चापि द्विविधं ध्यानमाहुर्वेदविदो जनाः ॥७॥
तच्चापि द्विविधं ध्यानमाहुर्वेदविदो जनाः ॥७॥
7. yogakṛtyaṁ tu yogānāṁ dhyānameva paraṁ balam ,
taccāpi dvividhaṁ dhyānamāhurvedavido janāḥ.
taccāpi dvividhaṁ dhyānamāhurvedavido janāḥ.
7.
yogakṛtyam tu yogānām dhyānam eva param balam
tat ca api dvividham dhyānam āhuḥ vedavidaḥ janāḥ
tat ca api dvividham dhyānam āhuḥ vedavidaḥ janāḥ
7.
yogānām yogakṛtyam tu param balam dhyānam eva.
vedavidaḥ janāḥ tat dhyānam api dvividham āhuḥ.
vedavidaḥ janāḥ tat dhyānam api dvividham āhuḥ.
7.
Indeed, for the practitioners of Yoga (yoga), the supreme strength is meditation (dhyāna). Furthermore, those learned people who know the Vedas state that this meditation (dhyāna) is of two types.
एकाग्रता च मनसः प्राणायामस्तथैव च ।
प्राणायामस्तु सगुणो निर्गुणो मनसस्तथा ॥८॥
प्राणायामस्तु सगुणो निर्गुणो मनसस्तथा ॥८॥
8. ekāgratā ca manasaḥ prāṇāyāmastathaiva ca ,
prāṇāyāmastu saguṇo nirguṇo manasastathā.
prāṇāyāmastu saguṇo nirguṇo manasastathā.
8.
ekāgratā ca manasaḥ prāṇāyāmaḥ tathā eva ca
prāṇāyāmaḥ tu saguṇaḥ nirguṇaḥ manasaḥ tathā
prāṇāyāmaḥ tu saguṇaḥ nirguṇaḥ manasaḥ tathā
8.
manasaḥ ekāgratā ca prāṇāyāmaḥ tathā eva ca.
tu prāṇāyāmaḥ saguṇaḥ,
manasaḥ tathā nirguṇaḥ.
tu prāṇāyāmaḥ saguṇaḥ,
manasaḥ tathā nirguṇaḥ.
8.
The two types [of meditation (dhyāna)] are concentration (ekāgratā) of the mind and similarly Prāṇāyāma (prāṇāyāma). However, Prāṇāyāma (prāṇāyāma) is [considered] to have attributes (saguṇa), while [meditation (dhyāna)] of the mind is similarly [considered] to be without attributes (nirguṇa).
मूत्रोत्सर्गे पुरीषे च भोजने च नराधिप ।
त्रिकालं नाभियुञ्जीत शेषं युञ्जीत तत्परः ॥९॥
त्रिकालं नाभियुञ्जीत शेषं युञ्जीत तत्परः ॥९॥
9. mūtrotsarge purīṣe ca bhojane ca narādhipa ,
trikālaṁ nābhiyuñjīta śeṣaṁ yuñjīta tatparaḥ.
trikālaṁ nābhiyuñjīta śeṣaṁ yuñjīta tatparaḥ.
9.
mūtrotsarge purīṣe ca bhojane ca narādhipa
trikālam na abhiyuñjīta śeṣam yuñjīta tatparaḥ
trikālam na abhiyuñjīta śeṣam yuñjīta tatparaḥ
9.
narādhipa mūtrotsarge purīṣe ca bhojane ca
trikālam na abhiyuñjīta śeṣam tatparaḥ yuñjīta
trikālam na abhiyuñjīta śeṣam tatparaḥ yuñjīta
9.
O ruler of men, one should not engage in spiritual practice during urination, defecation, or eating. For the rest of the time, one should be diligent and engage in it.
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यो निवर्त्य मनसा मुनिः ।
दशद्वादशभिर्वापि चतुर्विंशात्परं ततः ॥१०॥
दशद्वादशभिर्वापि चतुर्विंशात्परं ततः ॥१०॥
10. indriyāṇīndriyārthebhyo nivartya manasā muniḥ ,
daśadvādaśabhirvāpi caturviṁśātparaṁ tataḥ.
daśadvādaśabhirvāpi caturviṁśātparaṁ tataḥ.
10.
indriyāṇi indriyārthebhyaḥ nivartya manasā muniḥ
daśadvādaśabhiḥ vā api caturviṃśāt param tataḥ
daśadvādaśabhiḥ vā api caturviṃśāt param tataḥ
10.
muniḥ manasā indriyāṇi indriyārthebhyaḥ nivartya
tataḥ caturviṃśāt param vā api daśadvādaśabhiḥ
tataḥ caturviṃśāt param vā api daśadvādaśabhiḥ
10.
A sage, having withdrawn the senses from their objects by means of the mind, then transcends the twenty-four (cosmic principles), or even through the mastery of the ten or twelve (faculties).
तं चोदनाभिर्मतिमानात्मानं चोदयेदथ ।
तिष्ठन्तमजरं तं तु यत्तदुक्तं मनीषिभिः ॥११॥
तिष्ठन्तमजरं तं तु यत्तदुक्तं मनीषिभिः ॥११॥
11. taṁ codanābhirmatimānātmānaṁ codayedatha ,
tiṣṭhantamajaraṁ taṁ tu yattaduktaṁ manīṣibhiḥ.
tiṣṭhantamajaraṁ taṁ tu yattaduktaṁ manīṣibhiḥ.
11.
tam codanābhiḥ matimān ātmānam codayet atha
tiṣṭhantam ajaram tam tu yat tat uktam manīṣibhiḥ
tiṣṭhantam ajaram tam tu yat tat uktam manīṣibhiḥ
11.
atha matimān codanābhiḥ tam ātmānam codayet tu yat
ajaram tiṣṭhantam tam (ātman) manīṣibhiḥ tat uktam
ajaram tiṣṭhantam tam (ātman) manīṣibhiḥ tat uktam
11.
The wise person should then direct that self (ātman) by means of spiritual injunctions. Indeed, that abiding, ageless (ātman) is what has been declared by the thoughtful sages.
तैश्चात्मा सततं ज्ञेय इत्येवमनुशुश्रुम ।
द्रव्यं ह्यहीनमनसो नान्यथेति विनिश्चयः ॥१२॥
द्रव्यं ह्यहीनमनसो नान्यथेति विनिश्चयः ॥१२॥
12. taiścātmā satataṁ jñeya ityevamanuśuśruma ,
dravyaṁ hyahīnamanaso nānyatheti viniścayaḥ.
dravyaṁ hyahīnamanaso nānyatheti viniścayaḥ.
12.
taiḥ ca ātmā satatam jñeyaḥ iti evam anuśuśruma
dravyam hi ahīnamanasaḥ na anyathā iti viniścayaḥ
dravyam hi ahīnamanasaḥ na anyathā iti viniścayaḥ
12.
ca taiḥ ātmā satatam jñeyaḥ iti evam anuśuśruma
hi ahīnamanasaḥ dravyam anyathā na iti viniścayaḥ
hi ahīnamanasaḥ dravyam anyathā na iti viniścayaḥ
12.
And thus, we have heard that the self (ātman) is to be constantly known by those (sages). Indeed, for one with an unblemished mind, it is not otherwise; this is the firm conclusion.
विमुक्तः सर्वसङ्गेभ्यो लघ्वाहारो जितेन्द्रियः ।
पूर्वरात्रे परे चैव धारयेत मनोऽऽत्मनि ॥१३॥
पूर्वरात्रे परे चैव धारयेत मनोऽऽत्मनि ॥१३॥
13. vimuktaḥ sarvasaṅgebhyo laghvāhāro jitendriyaḥ ,
pūrvarātre pare caiva dhārayeta mano''tmani.
pūrvarātre pare caiva dhārayeta mano''tmani.
13.
vimuktaḥ sarvasaṅgebhyaḥ laghvāhāraḥ jitendriyaḥ
pūrvarātre pare ca eva dhārayeta manaḥ ātmani
pūrvarātre pare ca eva dhārayeta manaḥ ātmani
13.
(saḥ) sarvasaṅgebhyaḥ vimuktaḥ laghvāhāraḥ jitendriyaḥ
pūrvarātre pare ca eva manaḥ ātmani dhārayeta
pūrvarātre pare ca eva manaḥ ātmani dhārayeta
13.
One who is freed from all attachments, partakes of light food, and has controlled their senses, should fix their mind on the self (ātman) in both the first and latter parts of the night.
स्थिरीकृत्येन्द्रियग्रामं मनसा मिथिलेश्वर ।
मनो बुद्ध्या स्थिरं कृत्वा पाषाण इव निश्चलः ॥१४॥
मनो बुद्ध्या स्थिरं कृत्वा पाषाण इव निश्चलः ॥१४॥
14. sthirīkṛtyendriyagrāmaṁ manasā mithileśvara ,
mano buddhyā sthiraṁ kṛtvā pāṣāṇa iva niścalaḥ.
mano buddhyā sthiraṁ kṛtvā pāṣāṇa iva niścalaḥ.
14.
sthirīkṛtya indriyagrāmam manasā mithileśvara
manaḥ buddhyā sthiram kṛtvā pāṣāṇaḥ iva niścalaḥ
manaḥ buddhyā sthiram kṛtvā pāṣāṇaḥ iva niścalaḥ
14.
mithileśvara (tvam) manasā indriyagrāmam sthirīkṛtya
buddhyā manaḥ sthiram kṛtvā pāṣāṇaḥ iva niścalaḥ (bhava)
buddhyā manaḥ sthiram kṛtvā pāṣāṇaḥ iva niścalaḥ (bhava)
14.
O Lord of Mithila, having steadied the group of senses with the mind, and having made the mind firm with the intellect, one becomes motionless like a stone.
स्थाणुवच्चाप्यकम्पः स्याद्गिरिवच्चापि निश्चलः ।
बुधा विधिविधानज्ञास्तदा युक्तं प्रचक्षते ॥१५॥
बुधा विधिविधानज्ञास्तदा युक्तं प्रचक्षते ॥१५॥
15. sthāṇuvaccāpyakampaḥ syādgirivaccāpi niścalaḥ ,
budhā vidhividhānajñāstadā yuktaṁ pracakṣate.
budhā vidhividhānajñāstadā yuktaṁ pracakṣate.
15.
sthāṇuvat ca api akampaḥ syāt girivat ca api niścalaḥ
budhāḥ vidhividhānajñāḥ tadā yuktam pracakṣate
budhāḥ vidhividhānajñāḥ tadā yuktam pracakṣate
15.
(saḥ) sthāṇuvat ca api akampaḥ syāt girivat ca api niścalaḥ
(syāt) tadā vidhividhānajñāḥ budhāḥ (tam) yuktam pracakṣate
(syāt) tadā vidhividhānajñāḥ budhāḥ (tam) yuktam pracakṣate
15.
He should be unmoving like a pillar and motionless like a mountain. Then, the wise ones who know the proper rules and methods declare him to be 'absorbed in yoga' (yoga).
न शृणोति न चाघ्राति न रस्यति न पश्यति ।
न च स्पर्शं विजानाति न संकल्पयते मनः ॥१६॥
न च स्पर्शं विजानाति न संकल्पयते मनः ॥१६॥
16. na śṛṇoti na cāghrāti na rasyati na paśyati ,
na ca sparśaṁ vijānāti na saṁkalpayate manaḥ.
na ca sparśaṁ vijānāti na saṁkalpayate manaḥ.
16.
na śṛṇoti na ca āghrāti na rasyati na paśyati
na ca sparśam vijānāti na saṅkalpayate manaḥ
na ca sparśam vijānāti na saṅkalpayate manaḥ
16.
(saḥ) na śṛṇoti na ca āghrāti na rasyati na paśyati
manaḥ ca sparśam na vijānāti na saṅkalpayate
manaḥ ca sparśam na vijānāti na saṅkalpayate
16.
Such a concentrated person does not hear, nor does he smell, nor taste, nor see. The mind does not perceive touch, nor does it conceptualize.
न चाभिमन्यते किंचिन्न च बुध्यति काष्ठवत् ।
तदा प्रकृतिमापन्नं युक्तमाहुर्मनीषिणः ॥१७॥
तदा प्रकृतिमापन्नं युक्तमाहुर्मनीषिणः ॥१७॥
17. na cābhimanyate kiṁcinna ca budhyati kāṣṭhavat ,
tadā prakṛtimāpannaṁ yuktamāhurmanīṣiṇaḥ.
tadā prakṛtimāpannaṁ yuktamāhurmanīṣiṇaḥ.
17.
na ca abhimanyate kiñcit na ca budhyati kāṣṭhavat
tadā prakṛtim āpannam yuktam āhuḥ manīṣiṇaḥ
tadā prakṛtim āpannam yuktam āhuḥ manīṣiṇaḥ
17.
manīṣiṇaḥ āhuḥ tadā yuktam prakṛtim āpannam na
ca abhimanyate kiñcit na ca budhyati kāṣṭhavat
ca abhimanyate kiñcit na ca budhyati kāṣṭhavat
17.
When it (the self) neither perceives anything nor understands, like a log, then the wise (manīṣiṇaḥ) declare it to have attained its intrinsic nature (prakṛti), and rightly so.
निवाते च यथा दीप्यन्दीपस्तद्वत्स दृश्यते ।
निरिङ्गश्चाचलश्चोर्ध्वं न तिर्यग्गतिमाप्नुयात् ॥१८॥
निरिङ्गश्चाचलश्चोर्ध्वं न तिर्यग्गतिमाप्नुयात् ॥१८॥
18. nivāte ca yathā dīpyandīpastadvatsa dṛśyate ,
niriṅgaścācalaścordhvaṁ na tiryaggatimāpnuyāt.
niriṅgaścācalaścordhvaṁ na tiryaggatimāpnuyāt.
18.
nivāte ca yathā dīpyan dīpaḥ tadvat sa dṛśyate
niriṅgaḥ ca acalaḥ ca ūrdhvam na tiryak gatim āpnuyāt
niriṅgaḥ ca acalaḥ ca ūrdhvam na tiryak gatim āpnuyāt
18.
ca yathā nivāte dīpyan dīpaḥ tadvat sa dṛśyate ca
niriṅgaḥ ca acalaḥ ūrdhvam tiryak gatim na āpnuyāt
niriṅgaḥ ca acalaḥ ūrdhvam tiryak gatim na āpnuyāt
18.
And just as a lamp shines in a windless place, so is it seen, motionless and unwavering, moving upwards, not sideways.
तदा तमनुपश्येत यस्मिन्दृष्टे तु कथ्यते ।
हृदयस्थोऽन्तरात्मेति ज्ञेयो ज्ञस्तात मद्विधैः ॥१९॥
हृदयस्थोऽन्तरात्मेति ज्ञेयो ज्ञस्तात मद्विधैः ॥१९॥
19. tadā tamanupaśyeta yasmindṛṣṭe tu kathyate ,
hṛdayastho'ntarātmeti jñeyo jñastāta madvidhaiḥ.
hṛdayastho'ntarātmeti jñeyo jñastāta madvidhaiḥ.
19.
tadā tam anupaśyeta yasmin dṛṣṭe tu kathyate
hṛdayasthaḥ antara ātma iti jñeyaḥ jñaḥ tāta madvidhaiḥ
hṛdayasthaḥ antara ātma iti jñeyaḥ jñaḥ tāta madvidhaiḥ
19.
tāta tadā yasmin dṛṣṭe tu kathyate hṛdayasthaḥ
antarātmā iti tam anupaśyeta jñaḥ madvidhaiḥ jñeyaḥ
antarātmā iti tam anupaśyeta jñaḥ madvidhaiḥ jñeyaḥ
19.
Then, my dear (tāta), one should perceive that (self) by seeing which it is said, "This is the inner self (antarātman) residing in the heart," and it is to be known by knowers like me.
विधूम इव सप्तार्चिरादित्य इव रश्मिमान् ।
वैद्युतोऽग्निरिवाकाशे दृश्यतेऽऽत्मा तथात्मनि ॥२०॥
वैद्युतोऽग्निरिवाकाशे दृश्यतेऽऽत्मा तथात्मनि ॥२०॥
20. vidhūma iva saptārcirāditya iva raśmimān ,
vaidyuto'gnirivākāśe dṛśyate''tmā tathātmani.
vaidyuto'gnirivākāśe dṛśyate''tmā tathātmani.
20.
vidhūmaḥ iva saptārcis ādityaḥ iva raśmimān
vaidyutaḥ agniḥ iva ākāśe dṛśyate ātmā tathā ātmani
vaidyutaḥ agniḥ iva ākāśe dṛśyate ātmā tathā ātmani
20.
ātmā dṛśyate tathā ātmani iva vidhūmaḥ saptārcis
iva ādityaḥ raśmimān iva vaidyutaḥ agniḥ ākāśe
iva ādityaḥ raśmimān iva vaidyutaḥ agniḥ ākāśe
20.
Just as a smokeless fire (saptārcis), a sun (ādityaḥ) full of rays, or an electrical fire (vaidyutaḥ agniḥ) in the sky is seen, so too is the self (ātman) seen within the self (ātman).
यं पश्यन्ति महात्मानो धृतिमन्तो मनीषिणः ।
ब्राह्मणा ब्रह्मयोनिष्ठा ह्ययोनिममृतात्मकम् ॥२१॥
ब्राह्मणा ब्रह्मयोनिष्ठा ह्ययोनिममृतात्मकम् ॥२१॥
21. yaṁ paśyanti mahātmāno dhṛtimanto manīṣiṇaḥ ,
brāhmaṇā brahmayoniṣṭhā hyayonimamṛtātmakam.
brāhmaṇā brahmayoniṣṭhā hyayonimamṛtātmakam.
21.
yam paśyanti mahātmānaḥ dhṛtimantaḥ manīṣiṇaḥ
brāhmaṇāḥ brahmayonīṣṭhāḥ hi ayonim amṛtātmakam
brāhmaṇāḥ brahmayonīṣṭhāḥ hi ayonim amṛtātmakam
21.
mahātmānaḥ dhṛtimantaḥ manīṣiṇaḥ brāhmaṇāḥ
brahmayonīṣṭhāḥ hi yam ayonim amṛtātmakam paśyanti
brahmayonīṣṭhāḥ hi yam ayonim amṛtātmakam paśyanti
21.
Indeed, the great-souled (mahātman), resolute, and wise individuals, who are Brahmins established in the ultimate reality (brahman), perceive that which is without origin and inherently of the nature of immortality.
तदेवाहुरणुभ्योऽणु तन्महद्भ्यो महत्तरम् ।
तदन्तः सर्वभूतेषु ध्रुवं तिष्ठन्न दृश्यते ॥२२॥
तदन्तः सर्वभूतेषु ध्रुवं तिष्ठन्न दृश्यते ॥२२॥
22. tadevāhuraṇubhyo'ṇu tanmahadbhyo mahattaram ,
tadantaḥ sarvabhūteṣu dhruvaṁ tiṣṭhanna dṛśyate.
tadantaḥ sarvabhūteṣu dhruvaṁ tiṣṭhanna dṛśyate.
22.
tat eva āhuḥ aṇubhyaḥ aṇu tat mahadbhyaḥ mahattaram
tat antaḥ sarvabhūteṣu dhruvam tiṣṭhan na dṛśyate
tat antaḥ sarvabhūteṣu dhruvam tiṣṭhan na dṛśyate
22.
te tat eva aṇubhyaḥ aṇu mahadbhyaḥ mahattaram āhuḥ.
tat sarvabhūteṣu antaḥ dhruvam tiṣṭhan na dṛśyate.
tat sarvabhūteṣu antaḥ dhruvam tiṣṭhan na dṛśyate.
22.
That, they declare, is subtler than the subtle and greater than the great. Remaining constant within all beings, it is not perceived.
बुद्धिद्रव्येण दृश्येत मनोदीपेन लोककृत् ।
महतस्तमसस्तात पारे तिष्ठन्नतामसः ॥२३॥
महतस्तमसस्तात पारे तिष्ठन्नतामसः ॥२३॥
23. buddhidravyeṇa dṛśyeta manodīpena lokakṛt ,
mahatastamasastāta pāre tiṣṭhannatāmasaḥ.
mahatastamasastāta pāre tiṣṭhannatāmasaḥ.
23.
buddhidravyeṇa dṛśyeta manodīpena lokakṛt
mahataḥ tamasaḥ tāta pāre tiṣṭhan atāmasaḥ
mahataḥ tamasaḥ tāta pāre tiṣṭhan atāmasaḥ
23.
tāta lokakṛt mahataḥ tamasaḥ pāre tiṣṭhan
atāmasaḥ buddhidravyeṇa manodīpena dṛśyeta
atāmasaḥ buddhidravyeṇa manodīpena dṛśyeta
23.
O dear one (tāta), the creator of the worlds (lokakṛt), who is beyond the great darkness (tamas) and free from any trace of darkness (atāmasa), may be perceived by means of the intellect (buddhi) and with the mind (manas) serving as a lamp.
स तमोनुद इत्युक्तस्तत्त्वज्ञैर्वेदपारगैः ।
विमलो वितमस्कश्च निर्लिङ्गोऽलिङ्गसंज्ञितः ॥२४॥
विमलो वितमस्कश्च निर्लिङ्गोऽलिङ्गसंज्ञितः ॥२४॥
24. sa tamonuda ityuktastattvajñairvedapāragaiḥ ,
vimalo vitamaskaśca nirliṅgo'liṅgasaṁjñitaḥ.
vimalo vitamaskaśca nirliṅgo'liṅgasaṁjñitaḥ.
24.
saḥ tamonudaḥ iti uktaḥ tattvajñaiḥ vedapāragaiḥ
vimalaḥ vitamaskaḥ ca nirliṅgaḥ aliṅgasaṃjñitaḥ
vimalaḥ vitamaskaḥ ca nirliṅgaḥ aliṅgasaṃjñitaḥ
24.
tattvajñaiḥ vedapāragaiḥ saḥ tamonudaḥ iti uktaḥ.
vimalaḥ vitamaskaḥ ca nirliṅgaḥ aliṅgasaṃjñitaḥ.
vimalaḥ vitamaskaḥ ca nirliṅgaḥ aliṅgasaṃjñitaḥ.
24.
He is thus described as the dispeller of darkness by those who understand the ultimate truth and have mastered the Vedas. He is pure, completely free from darkness, without distinguishing characteristics, and is known as 'the unmanifested'.
योगमेतद्धि योगानां मन्ये योगस्य लक्षणम् ।
एवं पश्यं प्रपश्यन्ति आत्मानमजरं परम् ॥२५॥
एवं पश्यं प्रपश्यन्ति आत्मानमजरं परम् ॥२५॥
25. yogametaddhi yogānāṁ manye yogasya lakṣaṇam ,
evaṁ paśyaṁ prapaśyanti ātmānamajaraṁ param.
evaṁ paśyaṁ prapaśyanti ātmānamajaraṁ param.
25.
yogam etat hi yogānām manye yogasya lakṣaṇam
| evam paśyam prapaśyanti ātmānam ajaram param
| evam paśyam prapaśyanti ātmānam ajaram param
25.
hi etat yogānām yogam yogasya lakṣaṇam manye
evam paśyam ajaram param ātmānam prapaśyanti
evam paśyam ajaram param ātmānam prapaśyanti
25.
I indeed consider this among various spiritual disciplines (yoga) to be the true characteristic (lakṣaṇam) of yoga. Those who perceive in this manner truly see the imperishable, supreme Self (ātman).
योगदर्शनमेतावदुक्तं ते तत्त्वतो मया ।
सांख्यज्ञानं प्रवक्ष्यामि परिसंख्यानिदर्शनम् ॥२६॥
सांख्यज्ञानं प्रवक्ष्यामि परिसंख्यानिदर्शनम् ॥२६॥
26. yogadarśanametāvaduktaṁ te tattvato mayā ,
sāṁkhyajñānaṁ pravakṣyāmi parisaṁkhyānidarśanam.
sāṁkhyajñānaṁ pravakṣyāmi parisaṁkhyānidarśanam.
26.
yogadarśanam etāvat uktam te tattvataḥ mayā |
sāṅkhyajñānam pravakṣyāmi parisaṃkhyānidarśanam
sāṅkhyajñānam pravakṣyāmi parisaṃkhyānidarśanam
26.
etāvat yogadarśanam te tattvataḥ mayā uktam
sāṅkhyajñānam parisaṃkhyānidarśanam pravakṣyāmi
sāṅkhyajñānam parisaṃkhyānidarśanam pravakṣyāmi
26.
This much of the philosophy of yoga (yoga) has been truly explained by me to you. Now, I will expound upon the knowledge of Sāṅkhya, illustrating it with precise enumerations and analyses.
अव्यक्तमाहुः प्रकृतिं परां प्रकृतिवादिनः ।
तस्मान्महत्समुत्पन्नं द्वितीयं राजसत्तम ॥२७॥
तस्मान्महत्समुत्पन्नं द्वितीयं राजसत्तम ॥२७॥
27. avyaktamāhuḥ prakṛtiṁ parāṁ prakṛtivādinaḥ ,
tasmānmahatsamutpannaṁ dvitīyaṁ rājasattama.
tasmānmahatsamutpannaṁ dvitīyaṁ rājasattama.
27.
avyaktam āhuḥ prakṛtim parām prakṛtivādinaḥ |
tasmāt mahat samutpannam dvitīyam rājasattama
tasmāt mahat samutpannam dvitīyam rājasattama
27.
prakṛtivādinaḥ avyaktam parām prakṛtim āhuḥ
rājasattama tasmāt dvitīyam mahat samutpannam
rājasattama tasmāt dvitīyam mahat samutpannam
27.
The proponents of primal nature (prakṛti) declare the unmanifest (avyakta) to be the supreme primal nature (prakṛti). From that (Prakriti), the Great Principle (mahat), which is the second evolute, is produced, O best of kings.
अहंकारस्तु महतस्तृतीयमिति नः श्रुतम् ।
पञ्च भूतान्यहंकारादाहुः सांख्यानुदर्शिनः ॥२८॥
पञ्च भूतान्यहंकारादाहुः सांख्यानुदर्शिनः ॥२८॥
28. ahaṁkārastu mahatastṛtīyamiti naḥ śrutam ,
pañca bhūtānyahaṁkārādāhuḥ sāṁkhyānudarśinaḥ.
pañca bhūtānyahaṁkārādāhuḥ sāṁkhyānudarśinaḥ.
28.
ahaṅkāraḥ tu mahataḥ tṛtīyam iti naḥ śrutam |
pañca bhūtāni ahaṅkārāt āhuḥ sāṅkhyānudarśinaḥ
pañca bhūtāni ahaṅkārāt āhuḥ sāṅkhyānudarśinaḥ
28.
tu ahaṅkāraḥ mahataḥ tṛtīyam iti naḥ śrutam
sāṅkhyānudarśinaḥ pañca bhūtāni ahaṅkārāt āhuḥ
sāṅkhyānudarśinaḥ pañca bhūtāni ahaṅkārāt āhuḥ
28.
But ego (ahaṅkāra) is the third evolute from the Great Principle (mahat) - thus it has been heard by us. The followers of the Sāṅkhya philosophy (sāṅkhya) declare that the five gross elements originate from ego (ahaṅkāra).
एताः प्रकृतयस्त्वष्टौ विकाराश्चापि षोडश ।
पञ्च चैव विशेषा वै तथा पञ्चेन्द्रियाणि च ॥२९॥
पञ्च चैव विशेषा वै तथा पञ्चेन्द्रियाणि च ॥२९॥
29. etāḥ prakṛtayastvaṣṭau vikārāścāpi ṣoḍaśa ,
pañca caiva viśeṣā vai tathā pañcendriyāṇi ca.
pañca caiva viśeṣā vai tathā pañcendriyāṇi ca.
29.
etāḥ prakṛtayaḥ tu aṣṭau vikārāḥ ca api ṣoḍaśa
pañca ca eva viśeṣāḥ vai tathā pañca indriyāṇi ca
pañca ca eva viśeṣāḥ vai tathā pañca indriyāṇi ca
29.
etāḥ aṣṭau prakṛtayaḥ ca api ṣoḍaśa vikārāḥ ca
eva pañca viśeṣāḥ vai tathā pañca indriyāṇi ca
eva pañca viśeṣāḥ vai tathā pañca indriyāṇi ca
29.
These eight are the primary constituents (prakṛti), and there are also sixteen modifications. Among these are indeed five specific elements, and likewise, five sense organs.
एतावदेव तत्त्वानां सांख्यमाहुर्मनीषिणः ।
सांख्ये विधिविधानज्ञा नित्यं सांख्यपथे रताः ॥३०॥
सांख्ये विधिविधानज्ञा नित्यं सांख्यपथे रताः ॥३०॥
30. etāvadeva tattvānāṁ sāṁkhyamāhurmanīṣiṇaḥ ,
sāṁkhye vidhividhānajñā nityaṁ sāṁkhyapathe ratāḥ.
sāṁkhye vidhividhānajñā nityaṁ sāṁkhyapathe ratāḥ.
30.
etāvat eva tattvānām sāṅkhyam āhuḥ manīṣiṇaḥ
sāṅkhye vidhividhānajñāḥ nityam sāṅkhyapathe ratāḥ
sāṅkhye vidhividhānajñāḥ nityam sāṅkhyapathe ratāḥ
30.
manīṣiṇaḥ etāvat eva tattvānām sāṅkhyam āhuḥ
sāṅkhye vidhividhānajñāḥ nityam sāṅkhyapathe ratāḥ
sāṅkhye vidhividhānajñāḥ nityam sāṅkhyapathe ratāḥ
30.
This much is declared by the wise (manīṣiṇaḥ) to be the totality of principles (tattva) according to Saṃkhya. Those who know the rules and injunctions in Saṃkhya are always engaged in the path of Saṃkhya.
यस्माद्यदभिजायेत तत्तत्रैव प्रलीयते ।
लीयन्ते प्रतिलोमानि सृज्यन्ते चान्तरात्मना ॥३१॥
लीयन्ते प्रतिलोमानि सृज्यन्ते चान्तरात्मना ॥३१॥
31. yasmādyadabhijāyeta tattatraiva pralīyate ,
līyante pratilomāni sṛjyante cāntarātmanā.
līyante pratilomāni sṛjyante cāntarātmanā.
31.
yasmāt yat abhijāyeta tat tatra eva pralīyate
līyante pratilomāni sṛjyante ca antarātmanā
līyante pratilomāni sṛjyante ca antarātmanā
31.
yat yasmāt abhijāyeta tat tatra eva pralīyate
pratilomāni līyante ca antarātmanā sṛjyante
pratilomāni līyante ca antarātmanā sṛjyante
31.
From whatever (element) a thing arises, into that very (element) it dissolves. The evolutes dissolve in reverse order, and they are created by the inner self (antarātman).
अनुलोमेन जायन्ते लीयन्ते प्रतिलोमतः ।
गुणा गुणेषु सततं सागरस्योर्मयो यथा ॥३२॥
गुणा गुणेषु सततं सागरस्योर्मयो यथा ॥३२॥
32. anulomena jāyante līyante pratilomataḥ ,
guṇā guṇeṣu satataṁ sāgarasyormayo yathā.
guṇā guṇeṣu satataṁ sāgarasyormayo yathā.
32.
anulomena jāyante līyante pratilomataḥ
guṇāḥ guṇeṣu satatam sāgarasya ūrmayaḥ yathā
guṇāḥ guṇeṣu satatam sāgarasya ūrmayaḥ yathā
32.
anulomena jāyante pratilomataḥ līyante
guṇāḥ guṇeṣu satatam sāgarasya ūrmayaḥ yathā
guṇāḥ guṇeṣu satatam sāgarasya ūrmayaḥ yathā
32.
They are born in the direct sequence, and they dissolve in the reverse sequence. The constituents (guṇa) constantly merge into other constituents, just as waves (merge into) the ocean.
सर्गप्रलय एतावान्प्रकृतेर्नृपसत्तम ।
एकत्वं प्रलये चास्य बहुत्वं च यदासृजत् ।
एवमेव च राजेन्द्र विज्ञेयं ज्ञेयचिन्तकैः ॥३३॥
एकत्वं प्रलये चास्य बहुत्वं च यदासृजत् ।
एवमेव च राजेन्द्र विज्ञेयं ज्ञेयचिन्तकैः ॥३३॥
33. sargapralaya etāvānprakṛternṛpasattama ,
ekatvaṁ pralaye cāsya bahutvaṁ ca yadāsṛjat ,
evameva ca rājendra vijñeyaṁ jñeyacintakaiḥ.
ekatvaṁ pralaye cāsya bahutvaṁ ca yadāsṛjat ,
evameva ca rājendra vijñeyaṁ jñeyacintakaiḥ.
33.
sargapralayaḥ etāvān prakṛteḥ
nṛpasattama ekatvam pralaye ca asya
bahutvam ca yadā asṛjat evam eva
ca rājendra vijñeyam jñeyacintakaiḥ
nṛpasattama ekatvam pralaye ca asya
bahutvam ca yadā asṛjat evam eva
ca rājendra vijñeyam jñeyacintakaiḥ
33.
nṛpasattama etāvān prakṛteḥ
sargapralayaḥ asya pralaye ekatvam ca
yadā bahutvam ca asṛjat rājendra
evam eva ca jñeyacintakaiḥ vijñeyam
sargapralayaḥ asya pralaye ekatvam ca
yadā bahutvam ca asṛjat rājendra
evam eva ca jñeyacintakaiḥ vijñeyam
33.
O best among kings, this is the extent of creation and dissolution for the material nature (prakṛti): its oneness during dissolution, and its manifestation into multiplicity when it creates. Indeed, O great king, this is how it should be understood by those who ponder the knowable.
अधिष्ठातारमव्यक्तमस्याप्येतन्निदर्शनम् ।
एकत्वं च बहुत्वं च प्रकृतेरनु तत्त्ववान् ।
एकत्वं प्रलये चास्य बहुत्वं च प्रवर्तनात् ॥३४॥
एकत्वं च बहुत्वं च प्रकृतेरनु तत्त्ववान् ।
एकत्वं प्रलये चास्य बहुत्वं च प्रवर्तनात् ॥३४॥
34. adhiṣṭhātāramavyaktamasyāpyetannidarśanam ,
ekatvaṁ ca bahutvaṁ ca prakṛteranu tattvavān ,
ekatvaṁ pralaye cāsya bahutvaṁ ca pravartanāt.
ekatvaṁ ca bahutvaṁ ca prakṛteranu tattvavān ,
ekatvaṁ pralaye cāsya bahutvaṁ ca pravartanāt.
34.
adhiṣṭhātāram avyaktam asya api etat
nidarśanam ekatvam ca bahutvam ca
prakṛteḥ anu tattvavān ekatvam
pralaye ca asya bahutvam ca pravartanāt
nidarśanam ekatvam ca bahutvam ca
prakṛteḥ anu tattvavān ekatvam
pralaye ca asya bahutvam ca pravartanāt
34.
etat nidarśanam asya api avyaktam
adhiṣṭhātāram tattvavān prakṛteḥ
ekatvam ca bahutvam ca anu asya pralaye
ekatvam ca pravartanāt bahutvam ca
adhiṣṭhātāram tattvavān prakṛteḥ
ekatvam ca bahutvam ca anu asya pralaye
ekatvam ca pravartanāt bahutvam ca
34.
This principle (of oneness and multiplicity) is also an illustration for the unmanifest controller. One who knows the true nature understands the oneness and multiplicity of material nature (prakṛti) in accordance with its principles. Its oneness occurs in dissolution, and its multiplicity arises from its activity.
बहुधात्मा प्रकुर्वीत प्रकृतिं प्रसवात्मिकाम् ।
तच्च क्षेत्रं महानात्मा पञ्चविंशोऽधितिष्ठति ॥३५॥
तच्च क्षेत्रं महानात्मा पञ्चविंशोऽधितिष्ठति ॥३५॥
35. bahudhātmā prakurvīta prakṛtiṁ prasavātmikām ,
tacca kṣetraṁ mahānātmā pañcaviṁśo'dhitiṣṭhati.
tacca kṣetraṁ mahānātmā pañcaviṁśo'dhitiṣṭhati.
35.
bahudhā ātmā prakurvīta prakṛtim prasavātmikām
tat ca kṣetram mahān ātmā pañcaviṃśaḥ adhitiṣṭhati
tat ca kṣetram mahān ātmā pañcaviṃśaḥ adhitiṣṭhati
35.
ātmā bahudhā prasavātmikām prakṛtim prakurvīta ca
pañcaviṃśaḥ mahān ātmā tat kṣetram adhitiṣṭhati
pañcaviṃśaḥ mahān ātmā tat kṣetram adhitiṣṭhati
35.
The Self (ātman) diversely transforms the inherently productive material nature (prakṛti). And the great Self (ātman), which is the twenty-fifth principle, presides over that field.
अधिष्ठातेति राजेन्द्र प्रोच्यते यतिसत्तमैः ।
अधिष्ठानादधिष्ठाता क्षेत्राणामिति नः श्रुतम् ॥३६॥
अधिष्ठानादधिष्ठाता क्षेत्राणामिति नः श्रुतम् ॥३६॥
36. adhiṣṭhāteti rājendra procyate yatisattamaiḥ ,
adhiṣṭhānādadhiṣṭhātā kṣetrāṇāmiti naḥ śrutam.
adhiṣṭhānādadhiṣṭhātā kṣetrāṇāmiti naḥ śrutam.
36.
adhiṣṭhātā iti rājendra procyate yatisattamaiḥ
adhiṣṭhānāt adhiṣṭhātā kṣetrāṇām iti naḥ śrutam
adhiṣṭhānāt adhiṣṭhātā kṣetrāṇām iti naḥ śrutam
36.
rājendra saḥ adhiṣṭhātā iti yatisattamaiḥ procyate
kṣetrāṇām adhiṣṭhānāt adhiṣṭhātā iti naḥ śrutam
kṣetrāṇām adhiṣṭhānāt adhiṣṭhātā iti naḥ śrutam
36.
O great king, he is called 'the Controller' by the best of ascetics. We have heard that he is called the Controller because he presides over the fields.
क्षेत्रं जानाति चाव्यक्तं क्षेत्रज्ञ इति चोच्यते ।
अव्यक्तिके पुरे शेते पुरुषश्चेति कथ्यते ॥३७॥
अव्यक्तिके पुरे शेते पुरुषश्चेति कथ्यते ॥३७॥
37. kṣetraṁ jānāti cāvyaktaṁ kṣetrajña iti cocyate ,
avyaktike pure śete puruṣaśceti kathyate.
avyaktike pure śete puruṣaśceti kathyate.
37.
kṣetram jānāti ca avyaktam kṣetrajñaḥ iti ca
ucyate avyaktike pure śete puruṣaḥ ca iti kathyate
ucyate avyaktike pure śete puruṣaḥ ca iti kathyate
37.
kṣetram avyaktam ca jānāti kṣetrajñaḥ iti ca
ucyate puruṣaḥ ca avyaktike pure śete iti kathyate
ucyate puruṣaḥ ca avyaktike pure śete iti kathyate
37.
The one who knows the field (kṣetra) and also the unmanifest (avyakta) is called the 'knower of the field' (kṣetrajña). And the supreme cosmic person (puruṣa) is said to dwell within the city of the unmanifest (prakṛti).
अन्यदेव च क्षेत्रं स्यादन्यः क्षेत्रज्ञ उच्यते ।
क्षेत्रमव्यक्तमित्युक्तं ज्ञाता वै पञ्चविंशकः ॥३८॥
क्षेत्रमव्यक्तमित्युक्तं ज्ञाता वै पञ्चविंशकः ॥३८॥
38. anyadeva ca kṣetraṁ syādanyaḥ kṣetrajña ucyate ,
kṣetramavyaktamityuktaṁ jñātā vai pañcaviṁśakaḥ.
kṣetramavyaktamityuktaṁ jñātā vai pañcaviṁśakaḥ.
38.
anyat eva ca kṣetram syāt anyaḥ kṣetrajñaḥ ucyate
kṣetram avyaktam iti uktam jñātā vai pañcaviṃśakaḥ
kṣetram avyaktam iti uktam jñātā vai pañcaviṃśakaḥ
38.
kṣetram anyat eva ca syāt anyaḥ kṣetrajñaḥ ucyate
kṣetram avyaktam iti uktam jñātā vai pañcaviṃśakaḥ
kṣetram avyaktam iti uktam jñātā vai pañcaviṃśakaḥ
38.
Indeed, the field (kṣetra) is one thing, and the knower of the field (kṣetrajña) is said to be another. The field is declared to be the unmanifest (avyakta), while the knower (jñātā) is verily the twenty-fifth principle.
अन्यदेव च ज्ञानं स्यादन्यज्ज्ञेयं तदुच्यते ।
ज्ञानमव्यक्तमित्युक्तं ज्ञेयो वै पञ्चविंशकः ॥३९॥
ज्ञानमव्यक्तमित्युक्तं ज्ञेयो वै पञ्चविंशकः ॥३९॥
39. anyadeva ca jñānaṁ syādanyajjñeyaṁ taducyate ,
jñānamavyaktamityuktaṁ jñeyo vai pañcaviṁśakaḥ.
jñānamavyaktamityuktaṁ jñeyo vai pañcaviṁśakaḥ.
39.
anyat eva ca jñānam syāt anyat jñeyam tat ucyate
jñānam avyaktam iti uktam jñeyaḥ vai pañcaviṃśakaḥ
jñānam avyaktam iti uktam jñeyaḥ vai pañcaviṃśakaḥ
39.
jñānam anyat eva ca syāt jñeyam anyat tat ucyate
jñānam avyaktam iti uktam jñeyaḥ vai pañcaviṃśakaḥ
jñānam avyaktam iti uktam jñeyaḥ vai pañcaviṃśakaḥ
39.
Indeed, knowledge (jñāna) is one thing, and that which is to be known (jñeya) is declared to be another. Knowledge is stated to be the unmanifest (avyakta), while that which is to be known (jñeya) is verily the twenty-fifth principle.
अव्यक्तं क्षेत्रमित्युक्तं तथा सत्त्वं तथेश्वरम् ।
अनीश्वरमतत्त्वं च तत्त्वं तत्पञ्चविंशकम् ॥४०॥
अनीश्वरमतत्त्वं च तत्त्वं तत्पञ्चविंशकम् ॥४०॥
40. avyaktaṁ kṣetramityuktaṁ tathā sattvaṁ tatheśvaram ,
anīśvaramatattvaṁ ca tattvaṁ tatpañcaviṁśakam.
anīśvaramatattvaṁ ca tattvaṁ tatpañcaviṁśakam.
40.
avyaktam kṣetram iti uktam tathā sattvam tathā īśvaram
anīśvaram atattvam ca tattvam tat pañcaviṃśakam
anīśvaram atattvam ca tattvam tat pañcaviṃśakam
40.
avyaktam kṣetram iti uktam tathā sattvam tathā īśvaram
anīśvaram atattvam ca tat pañcaviṃśakam tattvam
anīśvaram atattvam ca tat pañcaviṃśakam tattvam
40.
The unmanifest (avyakta) is declared to be the field (kṣetra). Similarly, it is (called) 'being' (sattva) and 'controller' (īśvara). It is also without a lord (anīśvaram) and not a (derived) principle (atattvam). However, that twenty-fifth (principle) is *the* true principle (tattva).
सांख्यदर्शनमेतावत्परिसंख्यानदर्शनम् ।
सांख्यं प्रकुरुते चैव प्रकृतिं च प्रचक्षते ॥४१॥
सांख्यं प्रकुरुते चैव प्रकृतिं च प्रचक्षते ॥४१॥
41. sāṁkhyadarśanametāvatparisaṁkhyānadarśanam ,
sāṁkhyaṁ prakurute caiva prakṛtiṁ ca pracakṣate.
sāṁkhyaṁ prakurute caiva prakṛtiṁ ca pracakṣate.
41.
sāṅkhyadarśanam etāvat parisaṃkhyānadarśanam
sāṅkhyam prakurute ca eva prakṛtim ca pracākṣate
sāṅkhyam prakurute ca eva prakṛtim ca pracākṣate
41.
sāṅkhyadarśanam etāvat parisaṃkhyānadarśanam (asti).
(te) sāṅkhyam prakurute ca eva,
prakṛtim ca pracākṣate.
(te) sāṅkhyam prakurute ca eva,
prakṛtim ca pracākṣate.
41.
This Sāṅkhya philosophy is indeed a philosophy based on enumeration. The Sāṅkhyas themselves expound (the principles of) Sāṅkhya and also describe (cosmic) nature (prakṛti).
तत्त्वानि च चतुर्विंशत्परिसंख्याय तत्त्वतः ।
सांख्याः सह प्रकृत्या तु निस्तत्त्वः पञ्चविंशकः ॥४२॥
सांख्याः सह प्रकृत्या तु निस्तत्त्वः पञ्चविंशकः ॥४२॥
42. tattvāni ca caturviṁśatparisaṁkhyāya tattvataḥ ,
sāṁkhyāḥ saha prakṛtyā tu nistattvaḥ pañcaviṁśakaḥ.
sāṁkhyāḥ saha prakṛtyā tu nistattvaḥ pañcaviṁśakaḥ.
42.
tattvāni ca caturviṃśat parisaṃkhyāya tattvataḥ
sāṅkhyāḥ saha prakṛtyā tu nistattvaḥ pañcaviṃśakaḥ
sāṅkhyāḥ saha prakṛtyā tu nistattvaḥ pañcaviṃśakaḥ
42.
sāṅkhyāḥ tattvataḥ prakṛtyā saha caturviṃśat tattvāni ca parisaṃkhyāya,
pañcaviṃśakaḥ tu nistattvaḥ (iti vadanti).
pañcaviṃśakaḥ tu nistattvaḥ (iti vadanti).
42.
The Sāṅkhyas, having truly enumerated the twenty-four principles, including (cosmic) nature (prakṛti), declare the twenty-fifth (principle, puruṣa) to be without (these) principles.
पञ्चविंशोऽप्रबुद्धात्मा बुध्यमान इति स्मृतः ।
यदा तु बुध्यतेऽऽत्मानं तदा भवति केवलः ॥४३॥
यदा तु बुध्यतेऽऽत्मानं तदा भवति केवलः ॥४३॥
43. pañcaviṁśo'prabuddhātmā budhyamāna iti smṛtaḥ ,
yadā tu budhyate''tmānaṁ tadā bhavati kevalaḥ.
yadā tu budhyate''tmānaṁ tadā bhavati kevalaḥ.
43.
pañcaviṃśaḥ aprabuddhātmā budhyamānaḥ iti smṛtaḥ
yadā tu budhyate ātmānam tadā bhavati kevalaḥ
yadā tu budhyate ātmānam tadā bhavati kevalaḥ
43.
pañcaviṃśaḥ (puruṣaḥ) aprabuddhātmā budhyamānaḥ iti smṛtaḥ.
tu yadā ātmānam budhyate,
tadā kevalaḥ bhavati.
tu yadā ātmānam budhyate,
tadā kevalaḥ bhavati.
43.
The twenty-fifth (principle, puruṣa), whose true self (ātman) is unawakened, is traditionally regarded as being in the process of awakening. But when it truly comprehends its own self (ātman), then it becomes completely liberated (kevala).
सम्यग्दर्शनमेतावद्भाषितं तव तत्त्वतः ।
एवमेतद्विजानन्तः साम्यतां प्रतियान्त्युत ॥४४॥
एवमेतद्विजानन्तः साम्यतां प्रतियान्त्युत ॥४४॥
44. samyagdarśanametāvadbhāṣitaṁ tava tattvataḥ ,
evametadvijānantaḥ sāmyatāṁ pratiyāntyuta.
evametadvijānantaḥ sāmyatāṁ pratiyāntyuta.
44.
samyagdarśanam etāvat bhāṣitam tava tattvataḥ
evam etat vijānanataḥ sāmyatām pratiyānti uta
evam etat vijānanataḥ sāmyatām pratiyānti uta
44.
etat samyagdarśanam etāvat tattvataḥ tava bhāṣitam.
evam vijānanataḥ uta sāmyatām pratiyānti.
evam vijānanataḥ uta sāmyatām pratiyānti.
44.
This much true knowledge has been explained to you, based on the fundamental principles. Those who understand this in this manner indeed attain a state of equanimity.
सम्यङ्निदर्शनं नाम प्रत्यक्षं प्रकृतेस्तथा ।
गुणतत्त्वान्यथैतानि निर्गुणोऽन्यस्तथा भवेत् ॥४५॥
गुणतत्त्वान्यथैतानि निर्गुणोऽन्यस्तथा भवेत् ॥४५॥
45. samyaṅnidarśanaṁ nāma pratyakṣaṁ prakṛtestathā ,
guṇatattvānyathaitāni nirguṇo'nyastathā bhavet.
guṇatattvānyathaitāni nirguṇo'nyastathā bhavet.
45.
samyak nidarśanam nāma pratyakṣam prakṛteḥ tathā
guṇatattvāni atha etāni nirguṇaḥ anyaḥ tathā bhavet
guṇatattvāni atha etāni nirguṇaḥ anyaḥ tathā bhavet
45.
samyak nidarśanam nāma pratyakṣam prakṛteḥ tathā etāni
guṇatattvāni atha (santi) anyaḥ nirguṇaḥ tathā bhavet
guṇatattvāni atha (santi) anyaḥ nirguṇaḥ tathā bhavet
45.
A correct exposition is indeed the direct perception of the totality of nature (prakṛti). If these are the elements arising from the qualities (guṇa), then similarly, another (entity) that is without qualities (nirguṇa) must exist.
न त्वेवं वर्तमानानामावृत्तिर्विद्यते पुनः ।
विद्यतेऽक्षरभावत्वादपरस्परमव्ययम् ॥४६॥
विद्यतेऽक्षरभावत्वादपरस्परमव्ययम् ॥४६॥
46. na tvevaṁ vartamānānāmāvṛttirvidyate punaḥ ,
vidyate'kṣarabhāvatvādaparasparamavyayam.
vidyate'kṣarabhāvatvādaparasparamavyayam.
46.
na tu evam vartamānānām āvṛttiḥ vidyate punaḥ
vidyate akṣarabhāvatvāt aparasparam avyayam
vidyate akṣarabhāvatvāt aparasparam avyayam
46.
tu evam vartamānānām punaḥ āvṛttiḥ na vidyate
hi aparasparam avyayam akṣarabhāvatvāt vidyate
hi aparasparam avyayam akṣarabhāvatvāt vidyate
46.
However, for those who are established in this manner, there is no return (āvṛttiḥ) again. This is because the non-dependent and immutable (avyayam) (Principle) exists by virtue of its imperishable nature (akṣarabhāva).
पश्येरन्नेकमतयो न सम्यक्तेषु दर्शनम् ।
तेऽव्यक्तं प्रतिपद्यन्ते पुनः पुनररिंदम ॥४७॥
तेऽव्यक्तं प्रतिपद्यन्ते पुनः पुनररिंदम ॥४७॥
47. paśyerannekamatayo na samyakteṣu darśanam ,
te'vyaktaṁ pratipadyante punaḥ punarariṁdama.
te'vyaktaṁ pratipadyante punaḥ punarariṁdama.
47.
paśyeran ekamatayaḥ na samyak teṣu darśanam te
avyaktam pratipadyante punaḥ punaḥ ariṁdama
avyaktam pratipadyante punaḥ punaḥ ariṁdama
47.
ekamatayaḥ teṣu samyak darśanam na paśyeran he ariṁdama,
te punaḥ punaḥ avyaktam pratipadyante
te punaḥ punaḥ avyaktam pratipadyante
47.
Those with a singular resolve (ekamatayaḥ) may not have a correct perception (darśanam) among them. They repeatedly attain the unmanifest (avyakta), O subduer of foes (ariṁdama).
सर्वमेतद्विजानन्तो न सर्वस्य प्रबोधनात् ।
व्यक्तीभूता भविष्यन्ति व्यक्तस्य वशवर्तिनः ॥४८॥
व्यक्तीभूता भविष्यन्ति व्यक्तस्य वशवर्तिनः ॥४८॥
48. sarvametadvijānanto na sarvasya prabodhanāt ,
vyaktībhūtā bhaviṣyanti vyaktasya vaśavartinaḥ.
vyaktībhūtā bhaviṣyanti vyaktasya vaśavartinaḥ.
48.
sarvam etat vijānantaḥ na sarvasya prabodhanāt
vyaktībhūtāḥ bhaviṣyanti vyaktasya vaśavartinaḥ
vyaktībhūtāḥ bhaviṣyanti vyaktasya vaśavartinaḥ
48.
etat sarvam vijānantaḥ (janāḥ) sarvasya prabodhanāt na (evaṁ
jñānāt) te vyaktasya vaśavartinaḥ vyaktībhūtāḥ bhaviṣyanti
jñānāt) te vyaktasya vaśavartinaḥ vyaktībhūtāḥ bhaviṣyanti
48.
Those who know all this, yet not by the awakening (prabodhanāt) of everything, will become manifest (vyaktībhūtāḥ) and subordinate to the manifest (vyakta).
सर्वमव्यक्तमित्युक्तमसर्वः पञ्चविंशकः ।
य एनमभिजानन्ति न भयं तेषु विद्यते ॥४९॥
य एनमभिजानन्ति न भयं तेषु विद्यते ॥४९॥
49. sarvamavyaktamityuktamasarvaḥ pañcaviṁśakaḥ ,
ya enamabhijānanti na bhayaṁ teṣu vidyate.
ya enamabhijānanti na bhayaṁ teṣu vidyate.
49.
sarvam avyaktam iti uktam asarvaḥ pañcavimśakaḥ
ya enam abhijānanti na bhayam teṣu vidyate
ya enam abhijānanti na bhayam teṣu vidyate
49.
sarvam avyaktam iti uktam asarvaḥ pañcavimśakaḥ
ya enam abhijānanti teṣu bhayam na vidyate
ya enam abhijānanti teṣu bhayam na vidyate
49.
Everything is declared to be unmanifest (avyakta); the twenty-fifth principle (puruṣa) is not a part of this totality. Those who truly understand this principle experience no fear.
Links to all chapters:
ādi parva
Chapter 1
Chapter 2
Chapter 3
Chapter 4
Chapter 5
Chapter 6
Chapter 7
Chapter 8
Chapter 9
Chapter 10
Chapter 11
Chapter 12
Chapter 13
Chapter 14
Chapter 15
Chapter 16
Chapter 17
Chapter 18
Chapter 19
Chapter 20
Chapter 21
Chapter 22
Chapter 23
Chapter 24
Chapter 25
Chapter 26
Chapter 27
Chapter 28
Chapter 29
Chapter 30
Chapter 31
Chapter 32
Chapter 33
Chapter 34
Chapter 35
Chapter 36
Chapter 37
Chapter 38
Chapter 39
Chapter 40
Chapter 41
Chapter 42
Chapter 43
Chapter 44
Chapter 45
Chapter 46
Chapter 47
Chapter 48
Chapter 49
Chapter 50
Chapter 51
Chapter 52
Chapter 53
Chapter 54
Chapter 55
Chapter 56
Chapter 57
Chapter 58
Chapter 59
Chapter 60
Chapter 61
Chapter 62
Chapter 63
Chapter 64
Chapter 65
Chapter 66
Chapter 67
Chapter 68
Chapter 69
Chapter 70
Chapter 71
Chapter 72
Chapter 73
Chapter 74
Chapter 75
Chapter 76
Chapter 77
Chapter 78
Chapter 79
Chapter 80
Chapter 81
Chapter 82
Chapter 83
Chapter 84
Chapter 85
Chapter 86
Chapter 87
Chapter 88
Chapter 89
Chapter 90
Chapter 91
Chapter 92
Chapter 93
Chapter 94
Chapter 95
Chapter 96
Chapter 97
Chapter 98
Chapter 99
Chapter 100
Chapter 101
Chapter 102
Chapter 103
Chapter 104
Chapter 105
Chapter 106
Chapter 107
Chapter 108
Chapter 109
Chapter 110
Chapter 111
Chapter 112
Chapter 113
Chapter 114
Chapter 115
Chapter 116
Chapter 117
Chapter 118
Chapter 119
Chapter 120
Chapter 121
Chapter 122
Chapter 123
Chapter 124
Chapter 125
Chapter 126
Chapter 127
Chapter 128
Chapter 129
Chapter 130
Chapter 131
Chapter 132
Chapter 133
Chapter 134
Chapter 135
Chapter 136
Chapter 137
Chapter 138
Chapter 139
Chapter 140
Chapter 141
Chapter 142
Chapter 143
Chapter 144
Chapter 145
Chapter 146
Chapter 147
Chapter 148
Chapter 149
Chapter 150
Chapter 151
Chapter 152
Chapter 153
Chapter 154
Chapter 155
Chapter 156
Chapter 157
Chapter 158
Chapter 159
Chapter 160
Chapter 161
Chapter 162
Chapter 163
Chapter 164
Chapter 165
Chapter 166
Chapter 167
Chapter 168
Chapter 169
Chapter 170
Chapter 171
Chapter 172
Chapter 173
Chapter 174
Chapter 175
Chapter 176
Chapter 177
Chapter 178
Chapter 179
Chapter 180
Chapter 181
Chapter 182
Chapter 183
Chapter 184
Chapter 185
Chapter 186
Chapter 187
Chapter 188
Chapter 189
Chapter 190
Chapter 191
Chapter 192
Chapter 193
Chapter 194
Chapter 195
Chapter 196
Chapter 197
Chapter 198
Chapter 199
Chapter 200
Chapter 201
Chapter 202
Chapter 203
Chapter 204
Chapter 205
Chapter 206
Chapter 207
Chapter 208
Chapter 209
Chapter 210
Chapter 211
Chapter 212
Chapter 213
Chapter 214
Chapter 215
Chapter 216
Chapter 217
Chapter 218
Chapter 219
Chapter 220
Chapter 221
Chapter 222
Chapter 223
Chapter 224
Chapter 225
sabhā parva
Chapter 1
Chapter 2
Chapter 3
Chapter 4
Chapter 5
Chapter 6
Chapter 7
Chapter 8
Chapter 9
Chapter 10
Chapter 11
Chapter 12
Chapter 13
Chapter 14
Chapter 15
Chapter 16
Chapter 17
Chapter 18
Chapter 19
Chapter 20
Chapter 21
Chapter 22
Chapter 23
Chapter 24
Chapter 25
Chapter 26
Chapter 27
Chapter 28
Chapter 29
Chapter 30
Chapter 31
Chapter 32
Chapter 33
Chapter 34
Chapter 35
Chapter 36
Chapter 37
Chapter 38
Chapter 39
Chapter 40
Chapter 41
Chapter 42
Chapter 43
Chapter 44
Chapter 45
Chapter 46
Chapter 47
Chapter 48
Chapter 49
Chapter 50
Chapter 51
Chapter 52
Chapter 53
Chapter 54
Chapter 55
Chapter 56
Chapter 57
Chapter 58
Chapter 59
Chapter 60
Chapter 61
Chapter 62
Chapter 63
Chapter 64
Chapter 65
Chapter 66
Chapter 67
Chapter 68
Chapter 69
Chapter 70
Chapter 71
Chapter 72
vana parva
Chapter 1
Chapter 2
Chapter 3
Chapter 4
Chapter 5
Chapter 6
Chapter 7
Chapter 8
Chapter 9
Chapter 10
Chapter 11
Chapter 12
Chapter 13
Chapter 14
Chapter 15
Chapter 16
Chapter 17
Chapter 18
Chapter 19
Chapter 20
Chapter 21
Chapter 22
Chapter 23
Chapter 24
Chapter 25
Chapter 26
Chapter 27
Chapter 28
Chapter 29
Chapter 30
Chapter 31
Chapter 32
Chapter 33
Chapter 34
Chapter 35
Chapter 36
Chapter 37
Chapter 38
Chapter 39
Chapter 40
Chapter 41
Chapter 42
Chapter 43
Chapter 44
Chapter 45
Chapter 46
Chapter 47
Chapter 48
Chapter 49
Chapter 50
Chapter 51
Chapter 52
Chapter 53
Chapter 54
Chapter 55
Chapter 56
Chapter 57
Chapter 58
Chapter 59
Chapter 60
Chapter 61
Chapter 62
Chapter 63
Chapter 64
Chapter 65
Chapter 66
Chapter 67
Chapter 68
Chapter 69
Chapter 70
Chapter 71
Chapter 72
Chapter 73
Chapter 74
Chapter 75
Chapter 76
Chapter 77
Chapter 78
Chapter 79
Chapter 80
Chapter 81
Chapter 82
Chapter 83
Chapter 84
Chapter 85
Chapter 86
Chapter 87
Chapter 88
Chapter 89
Chapter 90
Chapter 91
Chapter 92
Chapter 93
Chapter 94
Chapter 95
Chapter 96
Chapter 97
Chapter 98
Chapter 99
Chapter 100
Chapter 101
Chapter 102
Chapter 103
Chapter 104
Chapter 105
Chapter 106
Chapter 107
Chapter 108
Chapter 109
Chapter 110
Chapter 111
Chapter 112
Chapter 113
Chapter 114
Chapter 115
Chapter 116
Chapter 117
Chapter 118
Chapter 119
Chapter 120
Chapter 121
Chapter 122
Chapter 123
Chapter 124
Chapter 125
Chapter 126
Chapter 127
Chapter 128
Chapter 129
Chapter 130
Chapter 131
Chapter 132
Chapter 133
Chapter 134
Chapter 135
Chapter 136
Chapter 137
Chapter 138
Chapter 139
Chapter 140
Chapter 141
Chapter 142
Chapter 143
Chapter 144
Chapter 145
Chapter 146
Chapter 147
Chapter 148
Chapter 149
Chapter 150
Chapter 151
Chapter 152
Chapter 153
Chapter 154
Chapter 155
Chapter 156
Chapter 157
Chapter 158
Chapter 159
Chapter 160
Chapter 161
Chapter 162
Chapter 163
Chapter 164
Chapter 165
Chapter 166
Chapter 167
Chapter 168
Chapter 169
Chapter 170
Chapter 171
Chapter 172
Chapter 173
Chapter 174
Chapter 175
Chapter 176
Chapter 177
Chapter 178
Chapter 179
Chapter 180
Chapter 181
Chapter 182
Chapter 183
Chapter 184
Chapter 185
Chapter 186
Chapter 187
Chapter 188
Chapter 189
Chapter 190
Chapter 191
Chapter 192
Chapter 193
Chapter 194
Chapter 195
Chapter 196
Chapter 197
Chapter 198
Chapter 199
Chapter 200
Chapter 201
Chapter 202
Chapter 203
Chapter 204
Chapter 205
Chapter 206
Chapter 207
Chapter 208
Chapter 209
Chapter 210
Chapter 211
Chapter 212
Chapter 213
Chapter 214
Chapter 215
Chapter 216
Chapter 217
Chapter 218
Chapter 219
Chapter 220
Chapter 221
Chapter 222
Chapter 223
Chapter 224
Chapter 225
Chapter 226
Chapter 227
Chapter 228
Chapter 229
Chapter 230
Chapter 231
Chapter 232
Chapter 233
Chapter 234
Chapter 235
Chapter 236
Chapter 237
Chapter 238
Chapter 239
Chapter 240
Chapter 241
Chapter 242
Chapter 243
Chapter 244
Chapter 245
Chapter 246
Chapter 247
Chapter 248
Chapter 249
Chapter 250
Chapter 251
Chapter 252
Chapter 253
Chapter 254
Chapter 255
Chapter 256
Chapter 257
Chapter 258
Chapter 259
Chapter 260
Chapter 261
Chapter 262
Chapter 263
Chapter 264
Chapter 265
Chapter 266
Chapter 267
Chapter 268
Chapter 269
Chapter 270
Chapter 271
Chapter 272
Chapter 273
Chapter 274
Chapter 275
Chapter 276
Chapter 277
Chapter 278
Chapter 279
Chapter 280
Chapter 281
Chapter 282
Chapter 283
Chapter 284
Chapter 285
Chapter 286
Chapter 287
Chapter 288
Chapter 289
Chapter 290
Chapter 291
Chapter 292
Chapter 293
Chapter 294
Chapter 295
Chapter 296
Chapter 297
Chapter 298
Chapter 299
virāṭa parva
Chapter 1
Chapter 2
Chapter 3
Chapter 4
Chapter 5
Chapter 6
Chapter 7
Chapter 8
Chapter 9
Chapter 10
Chapter 11
Chapter 12
Chapter 13
Chapter 14
Chapter 15
Chapter 16
Chapter 17
Chapter 18
Chapter 19
Chapter 20
Chapter 21
Chapter 22
Chapter 23
Chapter 24
Chapter 25
Chapter 26
Chapter 27
Chapter 28
Chapter 29
Chapter 30
Chapter 31
Chapter 32
Chapter 33
Chapter 34
Chapter 35
Chapter 36
Chapter 37
Chapter 38
Chapter 39
Chapter 40
Chapter 41
Chapter 42
Chapter 43
Chapter 44
Chapter 45
Chapter 46
Chapter 47
Chapter 48
Chapter 49
Chapter 50
Chapter 51
Chapter 52
Chapter 53
Chapter 54
Chapter 55
Chapter 56
Chapter 57
Chapter 58
Chapter 59
Chapter 60
Chapter 61
Chapter 62
Chapter 63
Chapter 64
Chapter 65
Chapter 66
Chapter 67
udyoga parva
Chapter 1
Chapter 2
Chapter 3
Chapter 4
Chapter 5
Chapter 6
Chapter 7
Chapter 8
Chapter 9
Chapter 10
Chapter 11
Chapter 12
Chapter 13
Chapter 14
Chapter 15
Chapter 16
Chapter 17
Chapter 18
Chapter 19
Chapter 20
Chapter 21
Chapter 22
Chapter 23
Chapter 24
Chapter 25
Chapter 26
Chapter 27
Chapter 28
Chapter 29
Chapter 30
Chapter 31
Chapter 32
Chapter 33
Chapter 34
Chapter 35
Chapter 36
Chapter 37
Chapter 38
Chapter 39
Chapter 40
Chapter 41
Chapter 42
Chapter 43
Chapter 44
Chapter 45
Chapter 46
Chapter 47
Chapter 48
Chapter 49
Chapter 50
Chapter 51
Chapter 52
Chapter 53
Chapter 54
Chapter 55
Chapter 56
Chapter 57
Chapter 58
Chapter 59
Chapter 60
Chapter 61
Chapter 62
Chapter 63
Chapter 64
Chapter 65
Chapter 66
Chapter 67
Chapter 68
Chapter 69
Chapter 70
Chapter 71
Chapter 72
Chapter 73
Chapter 74
Chapter 75
Chapter 76
Chapter 77
Chapter 78
Chapter 79
Chapter 80
Chapter 81
Chapter 82
Chapter 83
Chapter 84
Chapter 85
Chapter 86
Chapter 87
Chapter 88
Chapter 89
Chapter 90
Chapter 91
Chapter 92
Chapter 93
Chapter 94
Chapter 95
Chapter 96
Chapter 97
Chapter 98
Chapter 99
Chapter 100
Chapter 101
Chapter 102
Chapter 103
Chapter 104
Chapter 105
Chapter 106
Chapter 107
Chapter 108
Chapter 109
Chapter 110
Chapter 111
Chapter 112
Chapter 113
Chapter 114
Chapter 115
Chapter 116
Chapter 117
Chapter 118
Chapter 119
Chapter 120
Chapter 121
Chapter 122
Chapter 123
Chapter 124
Chapter 125
Chapter 126
Chapter 127
Chapter 128
Chapter 129
Chapter 130
Chapter 131
Chapter 132
Chapter 133
Chapter 134
Chapter 135
Chapter 136
Chapter 137
Chapter 138
Chapter 139
Chapter 140
Chapter 141
Chapter 142
Chapter 143
Chapter 144
Chapter 145
Chapter 146
Chapter 147
Chapter 148
Chapter 149
Chapter 150
Chapter 151
Chapter 152
Chapter 153
Chapter 154
Chapter 155
Chapter 156
Chapter 157
Chapter 158
Chapter 159
Chapter 160
Chapter 161
Chapter 162
Chapter 163
Chapter 164
Chapter 165
Chapter 166
Chapter 167
Chapter 168
Chapter 169
Chapter 170
Chapter 171
Chapter 172
Chapter 173
Chapter 174
Chapter 175
Chapter 176
Chapter 177
Chapter 178
Chapter 179
Chapter 180
Chapter 181
Chapter 182
Chapter 183
Chapter 184
Chapter 185
Chapter 186
Chapter 187
Chapter 188
Chapter 189
Chapter 190
Chapter 191
Chapter 192
Chapter 193
Chapter 194
Chapter 195
Chapter 196
Chapter 197
bhīṣma parva
Chapter 1
Chapter 2
Chapter 3
Chapter 4
Chapter 5
Chapter 6
Chapter 7
Chapter 8
Chapter 9
Chapter 10
Chapter 11
Chapter 12
Chapter 13
Chapter 14
Chapter 15
Chapter 16
Chapter 17
Chapter 18
Chapter 19
Chapter 20
Chapter 21
Chapter 22
Chapter 23
Chapter 24
Chapter 25
Chapter 26
Chapter 27
Chapter 28
Chapter 29
Chapter 30
Chapter 31
Chapter 32
Chapter 33
Chapter 34
Chapter 35
Chapter 36
Chapter 37
Chapter 38
Chapter 39
Chapter 40
Chapter 41
Chapter 42
Chapter 43
Chapter 44
Chapter 45
Chapter 46
Chapter 47
Chapter 48
Chapter 49
Chapter 50
Chapter 51
Chapter 52
Chapter 53
Chapter 54
Chapter 55
Chapter 56
Chapter 57
Chapter 58
Chapter 59
Chapter 60
Chapter 61
Chapter 62
Chapter 63
Chapter 64
Chapter 65
Chapter 66
Chapter 67
Chapter 68
Chapter 69
Chapter 70
Chapter 71
Chapter 72
Chapter 73
Chapter 74
Chapter 75
Chapter 76
Chapter 77
Chapter 78
Chapter 79
Chapter 80
Chapter 81
Chapter 82
Chapter 83
Chapter 84
Chapter 85
Chapter 86
Chapter 87
Chapter 88
Chapter 89
Chapter 90
Chapter 91
Chapter 92
Chapter 93
Chapter 94
Chapter 95
Chapter 96
Chapter 97
Chapter 98
Chapter 99
Chapter 100
Chapter 101
Chapter 102
Chapter 103
Chapter 104
Chapter 105
Chapter 106
Chapter 107
Chapter 108
Chapter 109
Chapter 110
Chapter 111
Chapter 112
Chapter 113
Chapter 114
Chapter 115
Chapter 116
Chapter 117
droṇa parva
Chapter 1
Chapter 2
Chapter 3
Chapter 4
Chapter 5
Chapter 6
Chapter 7
Chapter 8
Chapter 9
Chapter 10
Chapter 11
Chapter 12
Chapter 13
Chapter 14
Chapter 15
Chapter 16
Chapter 17
Chapter 18
Chapter 19
Chapter 20
Chapter 21
Chapter 22
Chapter 23
Chapter 24
Chapter 25
Chapter 26
Chapter 27
Chapter 28
Chapter 29
Chapter 30
Chapter 31
Chapter 32
Chapter 33
Chapter 34
Chapter 35
Chapter 36
Chapter 37
Chapter 38
Chapter 39
Chapter 40
Chapter 41
Chapter 42
Chapter 43
Chapter 44
Chapter 45
Chapter 46
Chapter 47
Chapter 48
Chapter 49
Chapter 50
Chapter 51
Chapter 52
Chapter 53
Chapter 54
Chapter 55
Chapter 56
Chapter 57
Chapter 58
Chapter 59
Chapter 60
Chapter 61
Chapter 62
Chapter 63
Chapter 64
Chapter 65
Chapter 66
Chapter 67
Chapter 68
Chapter 69
Chapter 70
Chapter 71
Chapter 72
Chapter 73
Chapter 74
Chapter 75
Chapter 76
Chapter 77
Chapter 78
Chapter 79
Chapter 80
Chapter 81
Chapter 82
Chapter 83
Chapter 84
Chapter 85
Chapter 86
Chapter 87
Chapter 88
Chapter 89
Chapter 90
Chapter 91
Chapter 92
Chapter 93
Chapter 94
Chapter 95
Chapter 96
Chapter 97
Chapter 98
Chapter 99
Chapter 100
Chapter 101
Chapter 102
Chapter 103
Chapter 104
Chapter 105
Chapter 106
Chapter 107
Chapter 108
Chapter 109
Chapter 110
Chapter 111
Chapter 112
Chapter 113
Chapter 114
Chapter 115
Chapter 116
Chapter 117
Chapter 118
Chapter 119
Chapter 120
Chapter 121
Chapter 122
Chapter 123
Chapter 124
Chapter 125
Chapter 126
Chapter 127
Chapter 128
Chapter 129
Chapter 130
Chapter 131
Chapter 132
Chapter 133
Chapter 134
Chapter 135
Chapter 136
Chapter 137
Chapter 138
Chapter 139
Chapter 140
Chapter 141
Chapter 142
Chapter 143
Chapter 144
Chapter 145
Chapter 146
Chapter 147
Chapter 148
Chapter 149
Chapter 150
Chapter 151
Chapter 152
Chapter 153
Chapter 154
Chapter 155
Chapter 156
Chapter 157
Chapter 158
Chapter 159
Chapter 160
Chapter 161
Chapter 162
Chapter 163
Chapter 164
Chapter 165
Chapter 166
Chapter 167
Chapter 168
Chapter 169
Chapter 170
Chapter 171
Chapter 172
Chapter 173
karṇa parva
Chapter 1
Chapter 2
Chapter 3
Chapter 4
Chapter 5
Chapter 6
Chapter 7
Chapter 8
Chapter 9
Chapter 10
Chapter 11
Chapter 12
Chapter 13
Chapter 14
Chapter 15
Chapter 16
Chapter 17
Chapter 18
Chapter 19
Chapter 20
Chapter 21
Chapter 22
Chapter 23
Chapter 24
Chapter 25
Chapter 26
Chapter 27
Chapter 28
Chapter 29
Chapter 30
Chapter 31
Chapter 32
Chapter 33
Chapter 34
Chapter 35
Chapter 36
Chapter 37
Chapter 38
Chapter 39
Chapter 40
Chapter 41
Chapter 42
Chapter 43
Chapter 44
Chapter 45
Chapter 46
Chapter 47
Chapter 48
Chapter 49
Chapter 50
Chapter 51
Chapter 52
Chapter 53
Chapter 54
Chapter 55
Chapter 56
Chapter 57
Chapter 58
Chapter 59
Chapter 60
Chapter 61
Chapter 62
Chapter 63
Chapter 64
Chapter 65
Chapter 66
Chapter 67
Chapter 68
Chapter 69
śalya parva
Chapter 1
Chapter 2
Chapter 3
Chapter 4
Chapter 5
Chapter 6
Chapter 7
Chapter 8
Chapter 9
Chapter 10
Chapter 11
Chapter 12
Chapter 13
Chapter 14
Chapter 15
Chapter 16
Chapter 17
Chapter 18
Chapter 19
Chapter 20
Chapter 21
Chapter 22
Chapter 23
Chapter 24
Chapter 25
Chapter 26
Chapter 27
Chapter 28
Chapter 29
Chapter 30
Chapter 31
Chapter 32
Chapter 33
Chapter 34
Chapter 35
Chapter 36
Chapter 37
Chapter 38
Chapter 39
Chapter 40
Chapter 41
Chapter 42
Chapter 43
Chapter 44
Chapter 45
Chapter 46
Chapter 47
Chapter 48
Chapter 49
Chapter 50
Chapter 51
Chapter 52
Chapter 53
Chapter 54
Chapter 55
Chapter 56
Chapter 57
Chapter 58
Chapter 59
Chapter 60
Chapter 61
Chapter 62
Chapter 63
Chapter 64
sauptika parva
strī parva
śānti parva (current book)
Chapter 1
Chapter 2
Chapter 3
Chapter 4
Chapter 5
Chapter 6
Chapter 7
Chapter 8
Chapter 9
Chapter 10
Chapter 11
Chapter 12
Chapter 13
Chapter 14
Chapter 15
Chapter 16
Chapter 17
Chapter 18
Chapter 19
Chapter 20
Chapter 21
Chapter 22
Chapter 23
Chapter 24
Chapter 25
Chapter 26
Chapter 27
Chapter 28
Chapter 29
Chapter 30
Chapter 31
Chapter 32
Chapter 33
Chapter 34
Chapter 35
Chapter 36
Chapter 37
Chapter 38
Chapter 39
Chapter 40
Chapter 41
Chapter 42
Chapter 43
Chapter 44
Chapter 45
Chapter 46
Chapter 47
Chapter 48
Chapter 49
Chapter 50
Chapter 51
Chapter 52
Chapter 53
Chapter 54
Chapter 55
Chapter 56
Chapter 57
Chapter 58
Chapter 59
Chapter 60
Chapter 61
Chapter 62
Chapter 63
Chapter 64
Chapter 65
Chapter 66
Chapter 67
Chapter 68
Chapter 69
Chapter 70
Chapter 71
Chapter 72
Chapter 73
Chapter 74
Chapter 75
Chapter 76
Chapter 77
Chapter 78
Chapter 79
Chapter 80
Chapter 81
Chapter 82
Chapter 83
Chapter 84
Chapter 85
Chapter 86
Chapter 87
Chapter 88
Chapter 89
Chapter 90
Chapter 91
Chapter 92
Chapter 93
Chapter 94
Chapter 95
Chapter 96
Chapter 97
Chapter 98
Chapter 99
Chapter 100
Chapter 101
Chapter 102
Chapter 103
Chapter 104
Chapter 105
Chapter 106
Chapter 107
Chapter 108
Chapter 109
Chapter 110
Chapter 111
Chapter 112
Chapter 113
Chapter 114
Chapter 115
Chapter 116
Chapter 117
Chapter 118
Chapter 119
Chapter 120
Chapter 121
Chapter 122
Chapter 123
Chapter 124
Chapter 125
Chapter 126
Chapter 127
Chapter 128
Chapter 129
Chapter 130
Chapter 131
Chapter 132
Chapter 133
Chapter 134
Chapter 135
Chapter 136
Chapter 137
Chapter 138
Chapter 139
Chapter 140
Chapter 141
Chapter 142
Chapter 143
Chapter 144
Chapter 145
Chapter 146
Chapter 147
Chapter 148
Chapter 149
Chapter 150
Chapter 151
Chapter 152
Chapter 153
Chapter 154
Chapter 155
Chapter 156
Chapter 157
Chapter 158
Chapter 159
Chapter 160
Chapter 161
Chapter 162
Chapter 163
Chapter 164
Chapter 165
Chapter 166
Chapter 167
Chapter 168
Chapter 169
Chapter 170
Chapter 171
Chapter 172
Chapter 173
Chapter 174
Chapter 175
Chapter 176
Chapter 177
Chapter 178
Chapter 179
Chapter 180
Chapter 181
Chapter 182
Chapter 183
Chapter 184
Chapter 185
Chapter 186
Chapter 187
Chapter 188
Chapter 189
Chapter 190
Chapter 191
Chapter 192
Chapter 193
Chapter 194
Chapter 195
Chapter 196
Chapter 197
Chapter 198
Chapter 199
Chapter 200
Chapter 201
Chapter 202
Chapter 203
Chapter 204
Chapter 205
Chapter 206
Chapter 207
Chapter 208
Chapter 209
Chapter 210
Chapter 211
Chapter 212
Chapter 213
Chapter 214
Chapter 215
Chapter 216
Chapter 217
Chapter 218
Chapter 219
Chapter 220
Chapter 221
Chapter 222
Chapter 223
Chapter 224
Chapter 225
Chapter 226
Chapter 227
Chapter 228
Chapter 229
Chapter 230
Chapter 231
Chapter 232
Chapter 233
Chapter 234
Chapter 235
Chapter 236
Chapter 237
Chapter 238
Chapter 239
Chapter 240
Chapter 241
Chapter 242
Chapter 243
Chapter 244
Chapter 245
Chapter 246
Chapter 247
Chapter 248
Chapter 249
Chapter 250
Chapter 251
Chapter 252
Chapter 253
Chapter 254
Chapter 255
Chapter 256
Chapter 257
Chapter 258
Chapter 259
Chapter 260
Chapter 261
Chapter 262
Chapter 263
Chapter 264
Chapter 265
Chapter 266
Chapter 267
Chapter 268
Chapter 269
Chapter 270
Chapter 271
Chapter 272
Chapter 273
Chapter 274
Chapter 275
Chapter 276
Chapter 277
Chapter 278
Chapter 279
Chapter 280
Chapter 281
Chapter 282
Chapter 283
Chapter 284
Chapter 285
Chapter 286
Chapter 287
Chapter 288
Chapter 289
Chapter 290
Chapter 291
Chapter 292
Chapter 293
Chapter 294 (current chapter)
Chapter 295
Chapter 296
Chapter 297
Chapter 298
Chapter 299
Chapter 300
Chapter 301
Chapter 302
Chapter 303
Chapter 304
Chapter 305
Chapter 306
Chapter 307
Chapter 308
Chapter 309
Chapter 310
Chapter 311
Chapter 312
Chapter 313
Chapter 314
Chapter 315
Chapter 316
Chapter 317
Chapter 318
Chapter 319
Chapter 320
Chapter 321
Chapter 322
Chapter 323
Chapter 324
Chapter 325
Chapter 326
Chapter 327
Chapter 328
Chapter 329
Chapter 330
Chapter 331
Chapter 332
Chapter 333
Chapter 334
Chapter 335
Chapter 336
Chapter 337
Chapter 338
Chapter 339
Chapter 340
Chapter 341
Chapter 342
Chapter 343
Chapter 344
Chapter 345
Chapter 346
Chapter 347
Chapter 348
Chapter 349
Chapter 350
Chapter 351
Chapter 352
Chapter 353
anuśāsana parva
Chapter 1
Chapter 2
Chapter 3
Chapter 4
Chapter 5
Chapter 6
Chapter 7
Chapter 8
Chapter 9
Chapter 10
Chapter 11
Chapter 12
Chapter 13
Chapter 14
Chapter 15
Chapter 16
Chapter 17
Chapter 18
Chapter 19
Chapter 20
Chapter 21
Chapter 22
Chapter 23
Chapter 24
Chapter 25
Chapter 26
Chapter 27
Chapter 28
Chapter 29
Chapter 30
Chapter 31
Chapter 32
Chapter 33
Chapter 34
Chapter 35
Chapter 36
Chapter 37
Chapter 38
Chapter 39
Chapter 40
Chapter 41
Chapter 42
Chapter 43
Chapter 44
Chapter 45
Chapter 46
Chapter 47
Chapter 48
Chapter 49
Chapter 50
Chapter 51
Chapter 52
Chapter 53
Chapter 54
Chapter 55
Chapter 56
Chapter 57
Chapter 58
Chapter 59
Chapter 60
Chapter 61
Chapter 62
Chapter 63
Chapter 64
Chapter 65
Chapter 66
Chapter 67
Chapter 68
Chapter 69
Chapter 70
Chapter 71
Chapter 72
Chapter 73
Chapter 74
Chapter 75
Chapter 76
Chapter 77
Chapter 78
Chapter 79
Chapter 80
Chapter 81
Chapter 82
Chapter 83
Chapter 84
Chapter 85
Chapter 86
Chapter 87
Chapter 88
Chapter 89
Chapter 90
Chapter 91
Chapter 92
Chapter 93
Chapter 94
Chapter 95
Chapter 96
Chapter 97
Chapter 98
Chapter 99
Chapter 100
Chapter 101
Chapter 102
Chapter 103
Chapter 104
Chapter 105
Chapter 106
Chapter 107
Chapter 108
Chapter 109
Chapter 110
Chapter 111
Chapter 112
Chapter 113
Chapter 114
Chapter 115
Chapter 116
Chapter 117
Chapter 118
Chapter 119
Chapter 120
Chapter 121
Chapter 122
Chapter 123
Chapter 124
Chapter 125
Chapter 126
Chapter 127
Chapter 128
Chapter 129
Chapter 130
Chapter 131
Chapter 132
Chapter 133
Chapter 134
Chapter 135
Chapter 136
Chapter 137
Chapter 138
Chapter 139
Chapter 140
Chapter 141
Chapter 142
Chapter 143
Chapter 144
Chapter 145
Chapter 146
Chapter 147
Chapter 148
Chapter 149
Chapter 150
Chapter 151
Chapter 152
Chapter 153
Chapter 154
aśvamedhika parva
Chapter 1
Chapter 2
Chapter 3
Chapter 4
Chapter 5
Chapter 6
Chapter 7
Chapter 8
Chapter 9
Chapter 10
Chapter 11
Chapter 12
Chapter 13
Chapter 14
Chapter 15
Chapter 16
Chapter 17
Chapter 18
Chapter 19
Chapter 20
Chapter 21
Chapter 22
Chapter 23
Chapter 24
Chapter 25
Chapter 26
Chapter 27
Chapter 28
Chapter 29
Chapter 30
Chapter 31
Chapter 32
Chapter 33
Chapter 34
Chapter 35
Chapter 36
Chapter 37
Chapter 38
Chapter 39
Chapter 40
Chapter 41
Chapter 42
Chapter 43
Chapter 44
Chapter 45
Chapter 46
Chapter 47
Chapter 48
Chapter 49
Chapter 50
Chapter 51
Chapter 52
Chapter 53
Chapter 54
Chapter 55
Chapter 56
Chapter 57
Chapter 58
Chapter 59
Chapter 60
Chapter 61
Chapter 62
Chapter 63
Chapter 64
Chapter 65
Chapter 66
Chapter 67
Chapter 68
Chapter 69
Chapter 70
Chapter 71
Chapter 72
Chapter 73
Chapter 74
Chapter 75
Chapter 76
Chapter 77
Chapter 78
Chapter 79
Chapter 80
Chapter 81
Chapter 82
Chapter 83
Chapter 84
Chapter 85
Chapter 86
Chapter 87
Chapter 88
Chapter 89
Chapter 90
Chapter 91
Chapter 92
Chapter 93
Chapter 94
Chapter 95
Chapter 96
āśramavāsika parva
Chapter 1
Chapter 2
Chapter 3
Chapter 4
Chapter 5
Chapter 6
Chapter 7
Chapter 8
Chapter 9
Chapter 10
Chapter 11
Chapter 12
Chapter 13
Chapter 14
Chapter 15
Chapter 16
Chapter 17
Chapter 18
Chapter 19
Chapter 20
Chapter 21
Chapter 22
Chapter 23
Chapter 24
Chapter 25
Chapter 26
Chapter 27
Chapter 28
Chapter 29
Chapter 30
Chapter 31
Chapter 32
Chapter 33
Chapter 34
Chapter 35
Chapter 36
Chapter 37
Chapter 38
Chapter 39
Chapter 40
Chapter 41
Chapter 42
Chapter 43
Chapter 44
Chapter 45
Chapter 46
Chapter 47