Skip to content
אתר זה לא תומך בגרסאות ישנות של אינטרנט אקספלורר
מומלץ להשתמש בדפדפן גוגל כרום או פיירפוקס מוזילה
(או באינטרנט אקספלורר / edge עדכני)
Enjoy Learning Sanskrit tips, tools, resources and more...

महाभारतः       mahābhārataḥ - book-14, chapter-4

Use the following checkboxes to set the display options for this chapter (You can also control the display of each verse separately):
what would you like to see in each verse:
युधिष्ठिर उवाच ।
शुश्रूषे तस्य धर्मज्ञ राजर्षेः परिकीर्तनम् ।
द्वैपायन मरुत्तस्य कथां प्रब्रूहि मेऽनघ ॥१॥
1. yudhiṣṭhira uvāca ,
śuśrūṣe tasya dharmajña rājarṣeḥ parikīrtanam ,
dvaipāyana maruttasya kathāṁ prabrūhi me'nagha.
व्यास उवाच ।
आसीत्कृतयुगे पूर्वं मनुर्दण्डधरः प्रभुः ।
तस्य पुत्रो महेष्वासः प्रजातिरिति विश्रुतः ॥२॥
2. vyāsa uvāca ,
āsītkṛtayuge pūrvaṁ manurdaṇḍadharaḥ prabhuḥ ,
tasya putro maheṣvāsaḥ prajātiriti viśrutaḥ.
प्रजातेरभवत्पुत्रः क्षुप इत्यभिविश्रुतः ।
क्षुपस्य पुत्रस्त्विक्ष्वाकुर्महीपालोऽभवत्प्रभुः ॥३॥
3. prajāterabhavatputraḥ kṣupa ityabhiviśrutaḥ ,
kṣupasya putrastvikṣvākurmahīpālo'bhavatprabhuḥ.
तस्य पुत्रशतं राजन्नासीत्परमधार्मिकम् ।
तांस्तु सर्वान्महीपालानिक्ष्वाकुरकरोत्प्रभुः ॥४॥
4. tasya putraśataṁ rājannāsītparamadhārmikam ,
tāṁstu sarvānmahīpālānikṣvākurakarotprabhuḥ.
तेषां ज्येष्ठस्तु विंशोऽभूत्प्रतिमानं धनुष्मताम् ।
विंशस्य पुत्रः कल्याणो विविंशो नाम भारत ॥५॥
5. teṣāṁ jyeṣṭhastu viṁśo'bhūtpratimānaṁ dhanuṣmatām ,
viṁśasya putraḥ kalyāṇo viviṁśo nāma bhārata.
विविंशस्य सुता राजन्बभूवुर्दश पञ्च च ।
सर्वे धनुषि विक्रान्ता ब्रह्मण्याः सत्यवादिनः ॥६॥
6. viviṁśasya sutā rājanbabhūvurdaśa pañca ca ,
sarve dhanuṣi vikrāntā brahmaṇyāḥ satyavādinaḥ.
दानधर्मरताः सन्तः सततं प्रियवादिनः ।
तेषां ज्येष्ठः खनीनेत्रः स तान्सर्वानपीडयत् ॥७॥
7. dānadharmaratāḥ santaḥ satataṁ priyavādinaḥ ,
teṣāṁ jyeṣṭhaḥ khanīnetraḥ sa tānsarvānapīḍayat.
खनीनेत्रस्तु विक्रान्तो जित्वा राज्यमकण्टकम् ।
नाशक्नोद्रक्षितुं राज्यं नान्वरज्यन्त तं प्रजाः ॥८॥
8. khanīnetrastu vikrānto jitvā rājyamakaṇṭakam ,
nāśaknodrakṣituṁ rājyaṁ nānvarajyanta taṁ prajāḥ.
तमपास्य च तद्राष्ट्रं तस्य पुत्रं सुवर्चसम् ।
अभ्यषिञ्चत राजेन्द्र मुदितं चाभवत्तदा ॥९॥
9. tamapāsya ca tadrāṣṭraṁ tasya putraṁ suvarcasam ,
abhyaṣiñcata rājendra muditaṁ cābhavattadā.
स पितुर्विक्रियां दृष्ट्वा राज्यान्निरसनं तथा ।
नियतो वर्तयामास प्रजाहितचिकीर्षया ॥१०॥
10. sa piturvikriyāṁ dṛṣṭvā rājyānnirasanaṁ tathā ,
niyato vartayāmāsa prajāhitacikīrṣayā.
ब्रह्मण्यः सत्यवादी च शुचिः शमदमान्वितः ।
प्रजास्तं चान्वरज्यन्त धर्मनित्यं मनस्विनम् ॥११॥
11. brahmaṇyaḥ satyavādī ca śuciḥ śamadamānvitaḥ ,
prajāstaṁ cānvarajyanta dharmanityaṁ manasvinam.
तस्य धर्मप्रवृत्तस्य व्यशीर्यत्कोशवाहनम् ।
तं क्षीणकोशं सामन्ताः समन्तात्पर्यपीडयन् ॥१२॥
12. tasya dharmapravṛttasya vyaśīryatkośavāhanam ,
taṁ kṣīṇakośaṁ sāmantāḥ samantātparyapīḍayan.
स पीड्यमानो बहुभिः क्षीणकोशस्त्ववाहनः ।
आर्तिमार्छत्परां राजा सह भृत्यैः पुरेण च ॥१३॥
13. sa pīḍyamāno bahubhiḥ kṣīṇakośastvavāhanaḥ ,
ārtimārchatparāṁ rājā saha bhṛtyaiḥ pureṇa ca.
न चैनं परिहर्तुं तेऽशक्नुवन्परिसंक्षये ।
सम्यग्वृत्तो हि राजा स धर्मनित्यो युधिष्ठिर ॥१४॥
14. na cainaṁ parihartuṁ te'śaknuvanparisaṁkṣaye ,
samyagvṛtto hi rājā sa dharmanityo yudhiṣṭhira.
यदा तु परमामार्तिं गतोऽसौ सपुरो नृपः ।
ततः प्रदध्मौ स करं प्रादुरासीत्ततो बलम् ॥१५॥
15. yadā tu paramāmārtiṁ gato'sau sapuro nṛpaḥ ,
tataḥ pradadhmau sa karaṁ prādurāsīttato balam.
ततस्तानजयत्सर्वान्प्रातिसीमान्नराधिपान् ।
एतस्मात्कारणाद्राजन्विश्रुतः स करंधमः ॥१६॥
16. tatastānajayatsarvānprātisīmānnarādhipān ,
etasmātkāraṇādrājanviśrutaḥ sa karaṁdhamaḥ.
तस्य कारंधमः पुत्रस्त्रेतायुगमुखेऽभवत् ।
इन्द्रादनवरः श्रीमान्देवैरपि सुदुर्जयः ॥१७॥
17. tasya kāraṁdhamaḥ putrastretāyugamukhe'bhavat ,
indrādanavaraḥ śrīmāndevairapi sudurjayaḥ.
तस्य सर्वे महीपाला वर्तन्ते स्म वशे तदा ।
स हि सम्राडभूत्तेषां वृत्तेन च बलेन च ॥१८॥
18. tasya sarve mahīpālā vartante sma vaśe tadā ,
sa hi samrāḍabhūtteṣāṁ vṛttena ca balena ca.
अविक्षिन्नाम धर्मात्मा शौर्येणेन्द्रसमोऽभवत् ।
यज्ञशीलः कर्मरतिर्धृतिमान्संयतेन्द्रियः ॥१९॥
19. avikṣinnāma dharmātmā śauryeṇendrasamo'bhavat ,
yajñaśīlaḥ karmaratirdhṛtimānsaṁyatendriyaḥ.
तेजसादित्यसदृशः क्षमया पृथिवीसमः ।
बृहस्पतिसमो बुद्ध्या हिमवानिव सुस्थिरः ॥२०॥
20. tejasādityasadṛśaḥ kṣamayā pṛthivīsamaḥ ,
bṛhaspatisamo buddhyā himavāniva susthiraḥ.
कर्मणा मनसा वाचा दमेन प्रशमेन च ।
मनांस्याराधयामास प्रजानां स महीपतिः ॥२१॥
21. karmaṇā manasā vācā damena praśamena ca ,
manāṁsyārādhayāmāsa prajānāṁ sa mahīpatiḥ.
य ईजे हयमेधानां शतेन विधिवत्प्रभुः ।
याजयामास यं विद्वान्स्वयमेवाङ्गिराः प्रभुः ॥२२॥
22. ya īje hayamedhānāṁ śatena vidhivatprabhuḥ ,
yājayāmāsa yaṁ vidvānsvayamevāṅgirāḥ prabhuḥ.
तस्य पुत्रोऽतिचक्राम पितरं गुणवत्तया ।
मरुत्तो नाम धर्मज्ञश्चक्रवर्ती महायशाः ॥२३॥
23. tasya putro'ticakrāma pitaraṁ guṇavattayā ,
marutto nāma dharmajñaścakravartī mahāyaśāḥ.
नागायुतसमप्राणः साक्षाद्विष्णुरिवापरः ।
स यक्ष्यमाणो धर्मात्मा शातकुम्भमयान्युत ।
कारयामास शुभ्राणि भाजनानि सहस्रशः ॥२४॥
24. nāgāyutasamaprāṇaḥ sākṣādviṣṇurivāparaḥ ,
sa yakṣyamāṇo dharmātmā śātakumbhamayānyuta ,
kārayāmāsa śubhrāṇi bhājanāni sahasraśaḥ.
मेरुं पर्वतमासाद्य हिमवत्पार्श्व उत्तरे ।
काञ्चनः सुमहान्पादस्तत्र कर्म चकार सः ॥२५॥
25. meruṁ parvatamāsādya himavatpārśva uttare ,
kāñcanaḥ sumahānpādastatra karma cakāra saḥ.
ततः कुण्डानि पात्रीश्च पिठराण्यासनानि च ।
चक्रुः सुवर्णकर्तारो येषां संख्या न विद्यते ॥२६॥
26. tataḥ kuṇḍāni pātrīśca piṭharāṇyāsanāni ca ,
cakruḥ suvarṇakartāro yeṣāṁ saṁkhyā na vidyate.
तस्यैव च समीपे स यज्ञवाटो बभूव ह ।
ईजे तत्र स धर्मात्मा विधिवत्पृथिवीपतिः ।
मरुत्तः सहितैः सर्वैः प्रजापालैर्नराधिपः ॥२७॥
27. tasyaiva ca samīpe sa yajñavāṭo babhūva ha ,
īje tatra sa dharmātmā vidhivatpṛthivīpatiḥ ,
maruttaḥ sahitaiḥ sarvaiḥ prajāpālairnarādhipaḥ.