Skip to content
אתר זה לא תומך בגרסאות ישנות של אינטרנט אקספלורר
מומלץ להשתמש בדפדפן גוגל כרום או פיירפוקס מוזילה
(או באינטרנט אקספלורר / edge עדכני)
Enjoy Learning Sanskrit tips, tools, resources and more...

महाभारतः       mahābhārataḥ - book-14, chapter-66

Use the following checkboxes to set the display options for this chapter (You can also control the display of each verse separately):
what would you like to see in each verse:
वैशंपायन उवाच ।
उत्थितायां पृथायां तु सुभद्रा भ्रातरं तदा ।
दृष्ट्वा चुक्रोश दुःखार्ता वचनं चेदमब्रवीत् ॥१॥
1. vaiśaṁpāyana uvāca ,
utthitāyāṁ pṛthāyāṁ tu subhadrā bhrātaraṁ tadā ,
dṛṣṭvā cukrośa duḥkhārtā vacanaṁ cedamabravīt.
1. vaiśampāyanaḥ uvāca utthitāyām pṛthāyām tu subhadrā bhrātaram
tadā dṛṣṭvā cukrośa duḥkhārtā vacanam ca idam abravīt
1. vaiśampāyanaḥ uvāca tu utthitāyām pṛthāyām tadā दुःखार्ता
subhadrā bhrātaram dṛṣṭvā cukrośa ca idam vacanam abravīt
1. Vaiśampāyana said: "When Pṛthā stood up, Subhadrā, distressed with sorrow, then saw her brother (Krishna), cried out, and spoke these words."
पुण्डरीकाक्ष पश्यस्व पौत्रं पार्थस्य धीमतः ।
परिक्षीणेषु कुरुषु परिक्षीणं गतायुषम् ॥२॥
2. puṇḍarīkākṣa paśyasva pautraṁ pārthasya dhīmataḥ ,
parikṣīṇeṣu kuruṣu parikṣīṇaṁ gatāyuṣam.
2. puṇḍarīkākṣa paśyasva pautram pārthasya dhīmataḥ
parikṣīṇeṣu kuruṣu parikṣīṇam gatāyuṣam
2. O lotus-eyed one (puṇḍarīkākṣa), behold the grandson of the wise Partha, now utterly exhausted and whose life has come to an end, among the perished Kurus.
इषीका द्रोणपुत्रेण भीमसेनार्थमुद्यता ।
सोत्तरायां निपतिता विजये मयि चैव ह ॥३॥
3. iṣīkā droṇaputreṇa bhīmasenārthamudyatā ,
sottarāyāṁ nipatitā vijaye mayi caiva ha.
3. iṣīkā droṇaputreṇa bhīmasenārtham udyatā
sottarāyām nipatitā vijaye mayi ca eva ha
3. The divine arrow (iṣīkā), wielded by Droṇa's son (Aśvatthāmā) due to Bhīmasena's actions, fell upon Uttara, upon Vijaya (Arjuna), and indeed upon me.
सेयं ज्वलन्ती हृदये मयि तिष्ठति केशव ।
यन्न पश्यामि दुर्धर्ष मम पुत्रसुतं विभो ॥४॥
4. seyaṁ jvalantī hṛdaye mayi tiṣṭhati keśava ,
yanna paśyāmi durdharṣa mama putrasutaṁ vibho.
4. sā iyam jvalantī hṛdaye mayi tiṣṭhati keśava
yat na paśyāmi durdharṣam mama putrasutam vibho
4. O Keśava, this burning grief remains in my heart, for I do not see my formidable grandson (putrasuta), O mighty one.
किं नु वक्ष्यति धर्मात्मा धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
भीमसेनार्जुनौ चापि माद्रवत्याः सुतौ च तौ ॥५॥
5. kiṁ nu vakṣyati dharmātmā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ ,
bhīmasenārjunau cāpi mādravatyāḥ sutau ca tau.
5. kim nu vakṣyati dharmātmā dharmarājaḥ yudhiṣṭhiraḥ
bhīmasenārjunau ca api mādravatyāḥ sutau ca tau
5. What indeed will the righteous-souled (dharmātmā) king of natural law (dharmarāja), Yudhiṣṭhira, say? And what of Bhīmasena and Arjuna, and those two sons of Mādrī (Nakula and Sahadeva)?
श्रुत्वाभिमन्योस्तनयं जातं च मृतमेव च ।
मुषिता इव वार्ष्णेय द्रोणपुत्रेण पाण्डवाः ॥६॥
6. śrutvābhimanyostanayaṁ jātaṁ ca mṛtameva ca ,
muṣitā iva vārṣṇeya droṇaputreṇa pāṇḍavāḥ.
6. śrutvā abhimanyoḥ tanayam jātam ca mṛtam eva
ca muṣitāḥ iva vārṣṇeya droṇaputreṇa pāṇḍavāḥ
6. vārṣṇeya śrutvā abhimanyoḥ tanayam jātam ca
mṛtam eva ca pāṇḍavāḥ droṇaputreṇa muṣitāḥ iva
6. O Vārṣṇeya, having heard that Abhimanyu's son was both born and then died, the Pāṇḍavas feel as if they have been robbed by Droṇa's son.
अभिमन्युः प्रियः कृष्ण पितॄणां नात्र संशयः ।
ते श्रुत्वा किं नु वक्ष्यन्ति द्रोणपुत्रास्त्रनिर्जिताः ॥७॥
7. abhimanyuḥ priyaḥ kṛṣṇa pitṝṇāṁ nātra saṁśayaḥ ,
te śrutvā kiṁ nu vakṣyanti droṇaputrāstranirjitāḥ.
7. abhimanyuḥ priyaḥ kṛṣṇa pitṝṇām na atra saṃśayaḥ
te śrutvā kim nu vakṣyanti droṇaputrāstranirjitāḥ
7. kṛṣṇa abhimanyuḥ pitṝṇām priyaḥ atra na saṃśayaḥ
droṇaputrāstranirjitāḥ te śrutvā kim nu vakṣyanti
7. O Kṛṣṇa, Abhimanyu was dear to the elders, there is no doubt about that. What will they say when they hear this news, those who have been defeated by Droṇa's son's weapon?
भवितातः परं दुःखं किं नु मन्ये जनार्दन ।
अभिमन्योः सुतात्कृष्ण मृताज्जातादरिंदम ॥८॥
8. bhavitātaḥ paraṁ duḥkhaṁ kiṁ nu manye janārdana ,
abhimanyoḥ sutātkṛṣṇa mṛtājjātādariṁdama.
8. bhavitāḥ ataḥ param duḥkham kim nu manye janārdana
abhimanyoḥ sutāt kṛṣṇa mṛtāt jātāt arimdam
8. janārdana ataḥ param duḥkham kim nu bhavitāḥ
manye kṛṣṇa arimdam abhimanyoḥ sutāt jātāt mṛtāt
8. O Janārdana, what greater sorrow (duḥkha) can there be after this? What do I expect, O Kṛṣṇa, O destroyer of foes, from Abhimanyu's son, who was born and then died?
साहं प्रसादये कृष्ण त्वामद्य शिरसा नता ।
पृथेयं द्रौपदी चैव ताः पश्य पुरुषोत्तम ॥९॥
9. sāhaṁ prasādaye kṛṣṇa tvāmadya śirasā natā ,
pṛtheyaṁ draupadī caiva tāḥ paśya puruṣottama.
9. sā aham prasādaye kṛṣṇa tvām adya śirasā natā
pṛthā iyam draupadī ca eva tāḥ paśya puruṣottama
9. kṛṣṇa puruṣottama adya aham natā śirasā tvām
prasādaye iyam pṛthā draupadī ca eva tāḥ paśya
9. O Kṛṣṇa, I, with bowed head, supplicate you today. O supreme cosmic person (puruṣottama), please also consider Pṛthā (Kuntī) and Draupadī.
यदा द्रोणसुतो गर्भान्पाण्डूनां हन्ति माधव ।
तदा किल त्वया द्रौणिः क्रुद्धेनोक्तोऽरिमर्दन ॥१०॥
10. yadā droṇasuto garbhānpāṇḍūnāṁ hanti mādhava ,
tadā kila tvayā drauṇiḥ kruddhenokto'rimardana.
10. yadā droṇasutaḥ garbhān pāṇḍūnām hanti mādhava |
tadā kila tvayā drauṇiḥ kruddhena uktaḥ arimardana
10. mādhava arimardana yadā droṇasutaḥ pāṇḍūnām garbhān
hanti tadā kila tvayā drauṇiḥ kruddhena uktaḥ
10. O Mādhava, O Destroyer of Enemies, when Droṇa's son (Aśvatthāmā) kills the embryos of the Pāṇḍavas, then indeed you angrily addressed Droṇi (Aśvatthāmā).
अकामं त्वा करिष्यामि ब्रह्मबन्धो नराधम ।
अहं संजीवयिष्यामि किरीटितनयात्मजम् ॥११॥
11. akāmaṁ tvā kariṣyāmi brahmabandho narādhama ,
ahaṁ saṁjīvayiṣyāmi kirīṭitanayātmajam.
11. akāmam tvā kariṣyāmi brahmabandho narādhama
| aham saṃjīvayiṣyāmi kirīṭitanayātmajam
11. brahmabandho narādhama aham tvā akāmam
kariṣyāmi aham kirīṭitanayātmajam saṃjīvayiṣyāmi
11. O false brahmin (brahmabandhu), O vilest of men, I will render you utterly helpless. I will revive the son of Arjuna's son.
इत्येतद्वचनं श्रुत्वा जानमाना बलं तव ।
प्रसादये त्वा दुर्धर्ष जीवतामभिमन्युजः ॥१२॥
12. ityetadvacanaṁ śrutvā jānamānā balaṁ tava ,
prasādaye tvā durdharṣa jīvatāmabhimanyujaḥ.
12. iti etat vacanam śrutvā jānamānā balam tava |
prasādaye tvā durdharṣa jīvatām abhimanyujaḥ
12. durdharṣa tava balam jānamānā iti etat vacanam śrutvā
(aham) tvā prasādaye (yathā) abhimanyujaḥ jīvatām
12. Having heard this statement and realizing your power, O irresistible one, I implore you, so that Abhimanyu's son may live.
यद्येवं त्वं प्रतिश्रुत्य न करोषि वचः शुभम् ।
सफलं वृष्णिशार्दूल मृतां मामुपधारय ॥१३॥
13. yadyevaṁ tvaṁ pratiśrutya na karoṣi vacaḥ śubham ,
saphalaṁ vṛṣṇiśārdūla mṛtāṁ māmupadhāraya.
13. yadi evam tvam pratiśrutya na karoṣi vacaḥ śubham
| saphalam vṛṣṇiśārdūla mṛtām mām upadhāraya
13. vṛṣṇiśārdūla yadi tvam evam pratiśrutya śubham vacaḥ
na karoṣi (tarhi) mṛtām saphalam mām upadhāraya
13. O best of the Vṛṣṇis, if, having given this promise, you do not fulfill your auspicious word, then consider me dead and (my death) purposeful.
अभिमन्योः सुतो वीर न संजीवति यद्ययम् ।
जीवति त्वयि दुर्धर्ष किं करिष्याम्यहं त्वया ॥१४॥
14. abhimanyoḥ suto vīra na saṁjīvati yadyayam ,
jīvati tvayi durdharṣa kiṁ kariṣyāmyahaṁ tvayā.
14. abhimanyoḥ sutaḥ vīra na saṃjīvati yadi ayam
jīvati tvayi durdharṣa kim kariṣyāmi aham tvayā
14. vīra durdharṣa yadi ayam abhimanyoḥ sutaḥ na saṃjīvati,
tvayi jīvati aham tvayā kim kariṣyāmi?
14. O hero, if this son of Abhimanyu does not revive, what use will you be to me, O unconquerable one, even if you are alive?
संजीवयैनं दुर्धर्ष मृतं त्वमभिमन्युजम् ।
सदृशाक्षसुतं वीर सस्यं वर्षन्निवाम्बुदः ॥१५॥
15. saṁjīvayainaṁ durdharṣa mṛtaṁ tvamabhimanyujam ,
sadṛśākṣasutaṁ vīra sasyaṁ varṣannivāmbudaḥ.
15. saṃjīvaya enam durdharṣa mṛtam tvam abhimanyu-jam
sadṛśākṣasutam vīra sasyam varṣan iva ambudaḥ
15. durdharṣa vīra,
tvam mṛtam enam abhimanyu-jam sadṛśākṣasutam,
ambudaḥ sasyam iva varṣan,
saṃjīvaya.
15. O unconquerable one, O hero, you must revive this dead son of Abhimanyu, just as a cloud showers rain upon crops.
त्वं हि केशव धर्मात्मा सत्यवान्सत्यविक्रमः ।
स तां वाचमृतां कर्तुमर्हसि त्वमरिंदम ॥१६॥
16. tvaṁ hi keśava dharmātmā satyavānsatyavikramaḥ ,
sa tāṁ vācamṛtāṁ kartumarhasi tvamariṁdama.
16. tvam hi keśava dharma-ātmā satyavān satya-vikramaḥ
saḥ tām vācam amṛtām kartum arhasi tvam arim-dama
16. keśava,
tvam hi dharma-ātmā satyavān satya-vikramaḥ.
arim-dama,
tvam saḥ tām vācam amṛtām kartum arhasi.
16. Indeed, O Keśava, you are one whose inner nature (dharma) is righteousness, who is truthful, and whose prowess is unwavering. Therefore, O vanquisher of foes, you ought to make that word of yours unfailing.
इच्छन्नपि हि लोकांस्त्रीञ्जीवयेथा मृतानिमान् ।
किं पुनर्दयितं जातं स्वस्रीयस्यात्मजं मृतम् ॥१७॥
17. icchannapi hi lokāṁstrīñjīvayethā mṛtānimān ,
kiṁ punardayitaṁ jātaṁ svasrīyasyātmajaṁ mṛtam.
17. icchan api hi lokān trīn jīvayethāḥ mṛtān imān
kim punaḥ dayitam jātam svasrīyasya ātmajam mṛtam
17. hi icchan api tvam imān mṛtān trīn lokān jīvayethāḥ.
kim punaḥ dayitam jātam svasrīyasya mṛtam ātmajam?
17. Indeed, even if you simply wished, you could revive these three dead worlds. How much more, then, should you revive this beloved, born son of your sister's son, who is dead?
प्रभावज्ञास्मि ते कृष्ण तस्मादेतद्ब्रवीमि ते ।
कुरुष्व पाण्डुपुत्राणामिमं परमनुग्रहम् ॥१८॥
18. prabhāvajñāsmi te kṛṣṇa tasmādetadbravīmi te ,
kuruṣva pāṇḍuputrāṇāmimaṁ paramanugraham.
18. prabhāvajñā asmi te kṛṣṇa tasmāt etat bravīmi
te kuruṣva pāṇḍuputrāṇām imam param anugraham
18. kṛṣṇa te prabhāvajñā asmi tasmāt te etat bravīmi
pāṇṇḍuputrāṇām imam param anugraham kuruṣva
18. O Kṛṣṇa, I know your influence, therefore I tell you this: please bestow this supreme favor upon the sons of Pāṇḍu.
स्वसेति वा महाबाहो हतपुत्रेति वा पुनः ।
प्रपन्ना मामियं वेति दयां कर्तुमिहार्हसि ॥१९॥
19. svaseti vā mahābāho hataputreti vā punaḥ ,
prapannā māmiyaṁ veti dayāṁ kartumihārhasi.
19. svasā iti vā mahābāho hataputrā iti vā punaḥ
prapannā mām iyam vā iti dayām kartum iha arhasi
19. mahābāho iha dayām kartum arhasi svasā iti vā
hataputrā iti vā punaḥ iyam mām prapannā iti vā
19. O mighty-armed one, whether considering her as your sister, or again, as a mother whose sons have been slain, or (you know that) this one has sought refuge in me - you should show compassion here.