Skip to content
אתר זה לא תומך בגרסאות ישנות של אינטרנט אקספלורר
מומלץ להשתמש בדפדפן גוגל כרום או פיירפוקס מוזילה
(או באינטרנט אקספלורר / edge עדכני)
Enjoy Learning Sanskrit tips, tools, resources and more...

महाभारतः       mahābhārataḥ - book-14, chapter-23

Use the following checkboxes to set the display options for this chapter (You can also control the display of each verse separately):
what would you like to see in each verse:
ब्राह्मण उवाच ।
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
सुभगे पञ्चहोतॄणां विधानमिह यादृशम् ॥१॥
1. brāhmaṇa uvāca ,
atrāpyudāharantīmamitihāsaṁ purātanam ,
subhage pañcahotṝṇāṁ vidhānamiha yādṛśam.
प्राणापानावुदानश्च समानो व्यान एव च ।
पञ्चहोतॄनथैतान्वै परं भावं विदुर्बुधाः ॥२॥
2. prāṇāpānāvudānaśca samāno vyāna eva ca ,
pañcahotṝnathaitānvai paraṁ bhāvaṁ vidurbudhāḥ.
ब्राह्मण्युवाच ।
स्वभावात्सप्त होतार इति ते पूर्विका मतिः ।
यथा वै पञ्च होतारः परो भावस्तथोच्यताम् ॥३॥
3. brāhmaṇyuvāca ,
svabhāvātsapta hotāra iti te pūrvikā matiḥ ,
yathā vai pañca hotāraḥ paro bhāvastathocyatām.
ब्राह्मण उवाच ।
प्राणेन संभृतो वायुरपानो जायते ततः ।
अपाने संभृतो वायुस्ततो व्यानः प्रवर्तते ॥४॥
4. brāhmaṇa uvāca ,
prāṇena saṁbhṛto vāyurapāno jāyate tataḥ ,
apāne saṁbhṛto vāyustato vyānaḥ pravartate.
व्यानेन संभृतो वायुस्ततोदानः प्रवर्तते ।
उदाने संभृतो वायुः समानः संप्रवर्तते ॥५॥
5. vyānena saṁbhṛto vāyustatodānaḥ pravartate ,
udāne saṁbhṛto vāyuḥ samānaḥ saṁpravartate.
तेऽपृच्छन्त पुरा गत्वा पूर्वजातं प्रजापतिम् ।
यो नो ज्येष्ठस्तमाचक्ष्व स नः श्रेष्ठो भविष्यति ॥६॥
6. te'pṛcchanta purā gatvā pūrvajātaṁ prajāpatim ,
yo no jyeṣṭhastamācakṣva sa naḥ śreṣṭho bhaviṣyati.
ब्रह्मोवाच ।
यस्मिन्प्रलीने प्रलयं व्रजन्ति सर्वे प्राणाः प्राणभृतां शरीरे ।
यस्मिन्प्रचीर्णे च पुनश्चरन्ति स वै श्रेष्ठो गच्छत यत्र कामः ॥७॥
7. brahmovāca ,
yasminpralīne pralayaṁ vrajanti; sarve prāṇāḥ prāṇabhṛtāṁ śarīre ,
yasminpracīrṇe ca punaścaranti; sa vai śreṣṭho gacchata yatra kāmaḥ.
प्राण उवाच ।
मयि प्रलीने प्रलयं व्रजन्ति सर्वे प्राणाः प्राणभृतां शरीरे ।
मयि प्रचीर्णे च पुनश्चरन्ति श्रेष्ठो ह्यहं पश्यत मां प्रलीनम् ॥८॥
8. prāṇa uvāca ,
mayi pralīne pralayaṁ vrajanti; sarve prāṇāḥ prāṇabhṛtāṁ śarīre ,
mayi pracīrṇe ca punaścaranti; śreṣṭho hyahaṁ paśyata māṁ pralīnam.
ब्राह्मण उवाच ।
प्राणः प्रलीयत ततः पुनश्च प्रचचार ह ।
समानश्चाप्युदानश्च वचोऽब्रूतां ततः शुभे ॥९॥
9. brāhmaṇa uvāca ,
prāṇaḥ pralīyata tataḥ punaśca pracacāra ha ,
samānaścāpyudānaśca vaco'brūtāṁ tataḥ śubhe.
न त्वं सर्वमिदं व्याप्य तिष्ठसीह यथा वयम् ।
न त्वं श्रेष्ठोऽसि नः प्राण अपानो हि वशे तव ।
प्रचचार पुनः प्राणस्तमपानोऽभ्यभाषत ॥१०॥
10. na tvaṁ sarvamidaṁ vyāpya tiṣṭhasīha yathā vayam ,
na tvaṁ śreṣṭho'si naḥ prāṇa apāno hi vaśe tava ,
pracacāra punaḥ prāṇastamapāno'bhyabhāṣata.
मयि प्रलीने प्रलयं व्रजन्ति सर्वे प्राणाः प्राणभृतां शरीरे ।
मयि प्रचीर्णे च पुनश्चरन्ति श्रेष्ठो ह्यहं पश्यत मां प्रलीनम् ॥११॥
11. mayi pralīne pralayaṁ vrajanti; sarve prāṇāḥ prāṇabhṛtāṁ śarīre ,
mayi pracīrṇe ca punaścaranti; śreṣṭho hyahaṁ paśyata māṁ pralīnam.
व्यानश्च तमुदानश्च भाषमाणमथोचतुः ।
अपान न त्वं श्रेष्ठोऽसि प्राणो हि वशगस्तव ॥१२॥
12. vyānaśca tamudānaśca bhāṣamāṇamathocatuḥ ,
apāna na tvaṁ śreṣṭho'si prāṇo hi vaśagastava.
अपानः प्रचचाराथ व्यानस्तं पुनरब्रवीत् ।
श्रेष्ठोऽहमस्मि सर्वेषां श्रूयतां येन हेतुना ॥१३॥
13. apānaḥ pracacārātha vyānastaṁ punarabravīt ,
śreṣṭho'hamasmi sarveṣāṁ śrūyatāṁ yena hetunā.
मयि प्रलीने प्रलयं व्रजन्ति सर्वे प्राणाः प्राणभृतां शरीरे ।
मयि प्रचीर्णे च पुनश्चरन्ति श्रेष्ठो ह्यहं पश्यत मां प्रलीनम् ॥१४॥
14. mayi pralīne pralayaṁ vrajanti; sarve prāṇāḥ prāṇabhṛtāṁ śarīre ,
mayi pracīrṇe ca punaścaranti; śreṣṭho hyahaṁ paśyata māṁ pralīnam.
प्रालीयत ततो व्यानः पुनश्च प्रचचार ह ।
प्राणापानावुदानश्च समानश्च तमब्रुवन् ।
न त्वं श्रेष्ठोऽसि नो व्यान समानो हि वशे तव ॥१५॥
15. prālīyata tato vyānaḥ punaśca pracacāra ha ,
prāṇāpānāvudānaśca samānaśca tamabruvan ,
na tvaṁ śreṣṭho'si no vyāna samāno hi vaśe tava.
प्रचचार पुनर्व्यानः समानः पुनरब्रवीत् ।
श्रेष्ठोऽहमस्मि सर्वेषां श्रूयतां येन हेतुना ॥१६॥
16. pracacāra punarvyānaḥ samānaḥ punarabravīt ,
śreṣṭho'hamasmi sarveṣāṁ śrūyatāṁ yena hetunā.
मयि प्रलीने प्रलयं व्रजन्ति सर्वे प्राणाः प्राणभृतां शरीरे ।
मयि प्रचीर्णे च पुनश्चरन्ति श्रेष्ठो ह्यहं पश्यत मां प्रलीनम् ॥१७॥
17. mayi pralīne pralayaṁ vrajanti; sarve prāṇāḥ prāṇabhṛtāṁ śarīre ,
mayi pracīrṇe ca punaścaranti; śreṣṭho hyahaṁ paśyata māṁ pralīnam.
ततः समानः प्रालिल्ये पुनश्च प्रचचार ह ।
प्राणापानावुदानश्च व्यानश्चैव तमब्रुवन् ।
समान न त्वं श्रेष्ठोऽसि व्यान एव वशे तव ॥१८॥
18. tataḥ samānaḥ prālilye punaśca pracacāra ha ,
prāṇāpānāvudānaśca vyānaścaiva tamabruvan ,
samāna na tvaṁ śreṣṭho'si vyāna eva vaśe tava.
समानः प्रचचाराथ उदानस्तमुवाच ह ।
श्रेष्ठोऽहमस्मि सर्वेषां श्रूयतां येन हेतुना ॥१९॥
19. samānaḥ pracacārātha udānastamuvāca ha ,
śreṣṭho'hamasmi sarveṣāṁ śrūyatāṁ yena hetunā.
मयि प्रलीने प्रलयं व्रजन्ति सर्वे प्राणाः प्राणभृतां शरीरे ।
मयि प्रचीर्णे च पुनश्चरन्ति श्रेष्ठो ह्यहं पश्यत मां प्रलीनम् ॥२०॥
20. mayi pralīne pralayaṁ vrajanti; sarve prāṇāḥ prāṇabhṛtāṁ śarīre ,
mayi pracīrṇe ca punaścaranti; śreṣṭho hyahaṁ paśyata māṁ pralīnam.
ततः प्रालीयतोदानः पुनश्च प्रचचार ह ।
प्राणापानौ समानश्च व्यानश्चैव तमब्रुवन् ।
उदान न त्वं श्रेष्ठोऽसि व्यान एव वशे तव ॥२१॥
21. tataḥ prālīyatodānaḥ punaśca pracacāra ha ,
prāṇāpānau samānaśca vyānaścaiva tamabruvan ,
udāna na tvaṁ śreṣṭho'si vyāna eva vaśe tava.
ततस्तानब्रवीद्ब्रह्मा समवेतान्प्रजापतिः ।
सर्वे श्रेष्ठा न वा श्रेष्ठाः सर्वे चान्योन्यधर्मिणः ।
सर्वे स्वविषये श्रेष्ठाः सर्वे चान्योन्यरक्षिणः ॥२२॥
22. tatastānabravīdbrahmā samavetānprajāpatiḥ ,
sarve śreṣṭhā na vā śreṣṭhāḥ sarve cānyonyadharmiṇaḥ ,
sarve svaviṣaye śreṣṭhāḥ sarve cānyonyarakṣiṇaḥ.
एकः स्थिरश्चास्थिरश्च विशेषात्पञ्च वायवः ।
एक एव ममैवात्मा बहुधाप्युपचीयते ॥२३॥
23. ekaḥ sthiraścāsthiraśca viśeṣātpañca vāyavaḥ ,
eka eva mamaivātmā bahudhāpyupacīyate.
परस्परस्य सुहृदो भावयन्तः परस्परम् ।
स्वस्ति व्रजत भद्रं वो धारयध्वं परस्परम् ॥२४॥
24. parasparasya suhṛdo bhāvayantaḥ parasparam ,
svasti vrajata bhadraṁ vo dhārayadhvaṁ parasparam.