Skip to content
אתר זה לא תומך בגרסאות ישנות של אינטרנט אקספלורר
מומלץ להשתמש בדפדפן גוגל כרום או פיירפוקס מוזילה
(או באינטרנט אקספלורר / edge עדכני)
Enjoy Learning Sanskrit tips, tools, resources and more...

महाभारतः       mahābhārataḥ - book-3, chapter-203

Use the following checkboxes to set the display options for this chapter (You can also control the display of each verse separately):
what would you like to see in each verse:
which language(s) would you like to see in the translations:
मार्कण्डेय उवाच ।
एवं तु सूक्ष्मे कथिते धर्मव्याधेन भारत ।
ब्राह्मणः स पुनः सूक्ष्मं पप्रच्छ सुसमाहितः ॥१॥
1. mārkaṇḍeya uvāca ,
evaṁ tu sūkṣme kathite dharmavyādhena bhārata ,
brāhmaṇaḥ sa punaḥ sūkṣmaṁ papraccha susamāhitaḥ.
1. mārkaṇḍeyaḥ uvāca evam tu sūkṣme kathite dharmavyādhena
bhārata brāhmaṇaḥ saḥ punaḥ sūkṣmam papraccha susamāhitaḥ
1. Mārkaṇḍeya said: "O Bhārata, after the Dharma-hunter (Dharmavyādha) had thus explained the subtle matter, that Brahmin, remaining perfectly composed (susamāhita), again asked about the subtle (dharma)."
1. מָארְקַנְדֵיַה אמר: הו בְּהָארַטַה, לאחר שהצייד דְהַרְמַה-וְיָאדְהַה הסביר כך את העניין הדק, שאל הבְּרַהְמִין שוב, בריכוז מלא, על עניין דק נוסף.
ब्राह्मण उवाच ।
सत्त्वस्य रजसश्चैव तमसश्च यथातथम् ।
गुणांस्तत्त्वेन मे ब्रूहि यथावदिह पृच्छतः ॥२॥
2. brāhmaṇa uvāca ,
sattvasya rajasaścaiva tamasaśca yathātatham ,
guṇāṁstattvena me brūhi yathāvadiha pṛcchataḥ.
2. brāhmaṇaḥ uvāca | sattvasya rajasaḥ ca eva tamasaḥ ca
yathātatham | guṇān tattvena me brūhi yathāvat iha pṛcchataḥ
2. The Brahmin said: 'Please explain to me, who am inquiring here, the qualities (guṇa) of sattva, rajas, and tamas precisely, in their true nature.'
2. הבְּרַהְמִין אמר: אנא ספר לי כראוי ובאמת על תכונותיהן של סַטְּוַה, רַג׳ַס וטַמַס, שהרי אני שואל אותך על כך.
व्याध उवाच ।
हन्त ते कथयिष्यामि यन्मां त्वं परिपृच्छसि ।
एषां गुणान्पृथक्त्वेन निबोध गदतो मम ॥३॥
3. vyādha uvāca ,
hanta te kathayiṣyāmi yanmāṁ tvaṁ paripṛcchasi ,
eṣāṁ guṇānpṛthaktvena nibodha gadato mama.
3. vyādhaḥ uvāca | hanta te kathayiṣyāmi yat mām tvam
paripṛcchasi | eṣām guṇān pṛthaktvena nibodha gadataḥ mama
3. The hunter said: 'Well then, I will tell you what you are asking me. Understand these qualities (guṇa) distinctly as I speak them to you.'
3. הצייד אמר: בשמחה אספר לך על מה ששאלת אותי. הקשב לי כשאני מבאר את תכונותיהן של השלוש, כל אחת לחוד.
मोहात्मकं तमस्तेषां रज एषां प्रवर्तकम् ।
प्रकाशबहुलत्वाच्च सत्त्वं ज्याय इहोच्यते ॥४॥
4. mohātmakaṁ tamasteṣāṁ raja eṣāṁ pravartakam ,
prakāśabahulatvācca sattvaṁ jyāya ihocyate.
4. mohātmakam tamas teṣām rajaḥ eṣām pravartakam |
prakāśabahulatvāt ca sattvam jyāyaḥ iha ucyate
4. Among these, tamas is of the nature of delusion, and rajas is the promoter of activity. And here, sattva is considered superior due to its abundance of illumination.
4. מבין השלוש, טבעה של טַמַס הוא תעתועים, רַג׳ַס היא המניעה אותן לפעולה, וסַטְּוַה נחשבת כאן לעליונה משום שהיא מלאה באור.
अविद्याबहुलो मूढः स्वप्नशीलो विचेतनः ।
दुर्दृशीकस्तमोध्वस्तः सक्रोधस्तामसोऽलसः ॥५॥
5. avidyābahulo mūḍhaḥ svapnaśīlo vicetanaḥ ,
durdṛśīkastamodhvastaḥ sakrodhastāmaso'lasaḥ.
5. avidyābahulaḥ mūḍhaḥ svapnaśīlaḥ vicetanaḥ |
durdṛśīkaḥ tamasdhvastaḥ sakrodhaḥ tāmasaḥ alasaḥ
5. A person characterized by tamas is full of ignorance (avidyā), deluded, prone to excessive sleep, lacking consciousness, with distorted vision, completely overcome by tamas, angry, and lazy.
5. מי שמלא בורות, מתעתע, נוטה לישון, אטום לסביבתו, רואה רע, מוכה בחשכת טַמַס, כעסן ועצלן - הוא טָאמַסַה.
प्रवृत्तवाक्यो मन्त्री च योऽनुराग्यभ्यसूयकः ।
विवित्समानो विप्रर्षे स्तब्धो मानी स राजसः ॥६॥
6. pravṛttavākyo mantrī ca yo'nurāgyabhyasūyakaḥ ,
vivitsamāno viprarṣe stabdho mānī sa rājasaḥ.
6. pravṛttavākyaḥ mantrī ca yaḥ anurāgī abhyasūyakaḥ
vivitsamānaḥ viprarṣe stabdhaḥ mānī saḥ rājasaḥ
6. O sage, that minister who is prone to speaking, attached, envious, excessively curious, obstinate, and proud - he is of the nature of passion (rajas).
6. הו חוזה בְּרַהְמִין, מי שמרבה בדיבור ומשמש יועץ, מלא התקשרות וקנאה, מבקש לדעת, קשוח וגאה - הוא רָאג׳ַסַה.
प्रकाशबहुलो धीरो निर्विवित्सोऽनसूयकः ।
अक्रोधनो नरो धीमान्दान्तश्चैव स सात्त्विकः ॥७॥
7. prakāśabahulo dhīro nirvivitso'nasūyakaḥ ,
akrodhano naro dhīmāndāntaścaiva sa sāttvikaḥ.
7. prakāśabahulaḥ dhīraḥ nirvivitsaḥ anasūyakaḥ
akrodhanaḥ naraḥ dhīmān dāntaḥ ca eva saḥ sāttvikaḥ
7. That person who is highly intelligent, resolute, not overly inquisitive, free from envy, free from anger, wise, and self-controlled - he is indeed of the nature of goodness (sattva).
7. האדם שמלא אור, יציב, ללא תשוקה עזה לוויכוח וללא קנאה, אינו כעסן, נבון ושולט בעצמו - הוא סָאטְּוִיקַה.
सात्त्विकस्त्वथ संबुद्धो लोकवृत्तेन क्लिश्यते ।
यदा बुध्यति बोद्धव्यं लोकवृत्तं जुगुप्सते ॥८॥
8. sāttvikastvatha saṁbuddho lokavṛttena kliśyate ,
yadā budhyati boddhavyaṁ lokavṛttaṁ jugupsate.
8. sāttvikaḥ tu atha saṃbuddhaḥ lokavṛttena kliśyate
yadā budhyati boddhavyam lokavṛttam jugupsate
8. However, a person of the nature of goodness (sattva), once fully awakened, is troubled by worldly affairs. When he comprehends what is truly to be known, he then detests the ways of the world.
8. אך האדם הסָאטְּוִיקַה, משהתעורר, סובל מהתנהלות העולם. כשהוא מבין את מה שיש להבין, הוא מתעב את התנהלות העולם.
वैराग्यस्य हि रूपं तु पूर्वमेव प्रवर्तते ।
मृदुर्भवत्यहंकारः प्रसीदत्यार्जवं च यत् ॥९॥
9. vairāgyasya hi rūpaṁ tu pūrvameva pravartate ,
mṛdurbhavatyahaṁkāraḥ prasīdatyārjavaṁ ca yat.
9. vairāgyasya hi rūpam tu pūrvam eva pravartate
mṛduḥ bhavati ahaṅkāraḥ prasīdati ārjavam ca yat
9. Indeed, the very nature of dispassion (vairāgya) first appears. The ego (ahaṅkāra) becomes gentle, and sincerity (ārjava) becomes clear.
9. צורתה של ההתנתקות מתשוקות העולם מופיעה תחילה: האַהַנְקָארַה (תחושת האני) מתרכך, והיושר הפנימי מתבהר.
ततोऽस्य सर्वद्वंद्वानि प्रशाम्यन्ति परस्परम् ।
न चास्य संयमो नाम क्वचिद्भवति कश्चन ॥१०॥
10. tato'sya sarvadvaṁdvāni praśāmyanti parasparam ,
na cāsya saṁyamo nāma kvacidbhavati kaścana.
10. tataḥ asya sarvadvandvāni praśāmyanti parasparam
na ca asya saṃyamaḥ nāma kvacit bhavati kaścana
10. Then, for such a person, all dualities are mutually pacified. And for him, no self-control (saṃyama) is needed anywhere.
10. אז כל זוגות הניגודים שבו שוככים זה מזה, ולא נותר בו שום צורך בריסון עצמי כלשהו.
शूद्रयोनौ हि जातस्य सद्गुणानुपतिष्ठतः ।
वैश्यत्वं भवति ब्रह्मन्क्षत्रियत्वं तथैव च ॥११॥
11. śūdrayonau hi jātasya sadguṇānupatiṣṭhataḥ ,
vaiśyatvaṁ bhavati brahmankṣatriyatvaṁ tathaiva ca.
11. śūdrayonau hi jātasya sadguṇānupatiṣṭhataḥ
vaiśyatvam bhavati brahman kṣatriyatvam tathā eva ca
11. Indeed, O Brāhmaṇa, for one born in a śūdra family who adheres to good qualities, the state of a vaiśya comes about, and similarly, the state of a kṣatriya also.
11. הו בְּרַהְמִין, מי שנולד למעמד העובדים (שׁוּדְרַה) ומתמיד בתכונות טובות, הופך לבן המעמד הסוחר (וַישְׁיַה), וכך גם לבן מעמד הלוחמים (קְשַׁטְרִיַה).
आर्जवे वर्तमानस्य ब्राह्मण्यमभिजायते ।
गुणास्ते कीर्तिताः सर्वे किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥१२॥
12. ārjave vartamānasya brāhmaṇyamabhijāyate ,
guṇāste kīrtitāḥ sarve kiṁ bhūyaḥ śrotumicchasi.
12. ārjave vartamānasya brāhmaṇyam abhijāyate guṇāḥ
te kīrtitāḥ sarve kim bhūyaḥ śrotum icchasi
12. For one who lives in sincerity, the state of a Brāhmaṇa (brāhmaṇya) arises. All these qualities have been enumerated to you. What more do you wish to hear?
12. מי שחי ביושר, בו נולדת מעלת הבְּרַהְמִין. כל התכונות האלה סופרו לך, מה עוד ברצונך לשמוע?
ब्राह्मण उवाच ।
पार्थिवं धातुमासाद्य शारीरोऽग्निः कथं भवेत् ।
अवकाशविशेषेण कथं वर्तयतेऽनिलः ॥१३॥
13. brāhmaṇa uvāca ,
pārthivaṁ dhātumāsādya śārīro'gniḥ kathaṁ bhavet ,
avakāśaviśeṣeṇa kathaṁ vartayate'nilaḥ.
13. brāhmaṇaḥ uvāca pārthivam dhātum āsādya śārīraḥ agniḥ
katham bhavet avakāśaviśeṣeṇa katham vartayate anilaḥ
13. The Brāhmaṇa said: 'How can the bodily fire exist, having approached an earthly element? And how does the wind function in specific spaces?'
13. הבְּרַהְמִין אמר: כיצד נוצרת אש הגוף כשהיא מגיעה אל יסוד הארץ? וכיצד פועלת הרוח בחללים השונים (של הגוף)?
मार्कण्डेय उवाच ।
प्रश्नमेतं समुद्दिष्टं ब्राह्मणेन युधिष्ठिर ।
व्याधः स कथयामास ब्राह्मणाय महात्मने ॥१४॥
14. mārkaṇḍeya uvāca ,
praśnametaṁ samuddiṣṭaṁ brāhmaṇena yudhiṣṭhira ,
vyādhaḥ sa kathayāmāsa brāhmaṇāya mahātmane.
14. Mārkaṇḍeya uvāca praśnam etam samudiṣṭam brāhmaṇena
Yudhiṣṭhira vyādhaḥ saḥ kathayāmāsa brāhmaṇāya mahātmane
14. Mārkaṇḍeya said: "O Yudhiṣṭhira, this question, which was posed by the Brahmin, was narrated by that hunter to the great-souled Brahmin."
14. מָארְקַנְדֵיַה אמר: הו יוּדְהִישְׁתְהִירַה, על השאלה הזאת ששאל הבְּרַהְמִין, ענה הצייד לבְּרַהְמִין הנעלה.
व्याध उवाच ।
मूर्धानमाश्रितो वह्निः शरीरं परिपालयन् ।
प्राणो मूर्धनि चाग्नौ च वर्तमानो विचेष्टते ।
भूतं भव्यं भविष्यच्च सर्वं प्राणे प्रतिष्ठितम् ॥१५॥
15. vyādha uvāca ,
mūrdhānamāśrito vahniḥ śarīraṁ paripālayan ,
prāṇo mūrdhani cāgnau ca vartamāno viceṣṭate ,
bhūtaṁ bhavyaṁ bhaviṣyacca sarvaṁ prāṇe pratiṣṭhitam.
15. vyādhaḥ uvāca mūrdhānam āśritaḥ vahniḥ
śarīram paripālayan prāṇaḥ mūrdhani ca
agnau ca vartamānaḥ viceṣṭate bhūtam bhavyam
bhaviṣyat ca sarvam prāṇe pratiṣṭhitam
15. The hunter said: "Fire (vahni) resides in the head, nourishing the body. The vital breath (prāṇa), dwelling both in the head and in the fire (vahni), performs its functions. All that is past, present, and future is established in the vital breath (prāṇa)."
15. הצייד אמר: האש שוכנת בראש ושומרת על הגוף. פְּרָאנַה, השוכן בראש ובאש, פועל. כל מה שהיה, כל מה שיהיה וכל מה שקיים, מושתת על הפְּרָאנַה.
श्रेष्ठं तदेव भूतानां ब्रह्मज्योतिरुपास्महे ।
स जन्तुः सर्वभूतात्मा पुरुषः स सनातनः ।
मनो बुद्धिरहंकारो भूतानां विषयश्च सः ॥१६॥
16. śreṣṭhaṁ tadeva bhūtānāṁ brahmajyotirupāsmahe ,
sa jantuḥ sarvabhūtātmā puruṣaḥ sa sanātanaḥ ,
mano buddhirahaṁkāro bhūtānāṁ viṣayaśca saḥ.
16. śreṣṭham tat eva bhūtānām brahmajyotiḥ
upāsmahe saḥ jantuḥ sarvabhūtātmā
puruṣaḥ saḥ sanātanaḥ manaḥ buddhiḥ
ahaṅkāraḥ bhūtānām viṣayaḥ ca saḥ
16. We worship that supreme, self-effulgent light of Brahman (brahmajyoti) which is the most excellent among all beings. That being (jantu) is the self (ātman) of all beings, that eternal (sanātana) cosmic person (puruṣa). He is also the mind, intellect, and ego (ahaṅkāra) of beings, as well as their objects of experience.
16. זהו העליון שבכל היצורים, ואנו מתבוננים באור המציאות הקוסמית. הוא היצור החי, העצמי של כל היצורים, האדם הקוסמי הנצחי. הוא גם רוח החשיבה, השכל והאַהַנְקָארַה, והוא מושא החוויה של היצורים.
एवं त्विह स सर्वत्र प्राणेन परिपाल्यते ।
पृष्ठतस्तु समानेन स्वां स्वां गतिमुपाश्रितः ॥१७॥
17. evaṁ tviha sa sarvatra prāṇena paripālyate ,
pṛṣṭhatastu samānena svāṁ svāṁ gatimupāśritaḥ.
17. evam tu iha saḥ sarvatra prāṇena paripālyate
pṛṣṭataḥ tu samānena svām svām gatim upāśritaḥ
17. Thus, indeed, he (that Puruṣa/Prāṇa) is nourished everywhere by the vital breath (prāṇa). From behind, having resorted to its own distinct courses, he is maintained by the samāna breath.
17. כך הוא מוגן בכל מקום על ידי הפְּרָאנַה, ומאחור על ידי הסַמָאנַה, וכל אחד מהם נשען על מסלולו שלו.
बस्तिमूले गुदे चैव पावकः समुपाश्रितः ।
वहन्मूत्रं पुरीषं चाप्यपानः परिवर्तते ॥१८॥
18. bastimūle gude caiva pāvakaḥ samupāśritaḥ ,
vahanmūtraṁ purīṣaṁ cāpyapānaḥ parivartate.
18. basti-mūle gude ca eva pāvakaḥ samupāśritaḥ
vahan mūtraṃ purīṣaṃ ca api apānaḥ parivartate
18. At the root of the bladder and in the anus, the vital fire (pāvaka) is situated. Also, the vital air (apāna), carrying urine and feces, moves about.
18. האש שוכנת בבסיס שלפוחית השתן ובפי הטבעת, והאַפָּאנַה נע שם ומוביל החוצה את השתן והצואה.
प्रयत्ने कर्मणि बले य एकस्त्रिषु वर्तते ।
उदान इति तं प्राहुरध्यात्मविदुषो जनाः ॥१९॥
19. prayatne karmaṇi bale ya ekastriṣu vartate ,
udāna iti taṁ prāhuradhyātmaviduṣo janāḥ.
19. prayatne karmaṇi bale yaḥ ekaḥ triṣu vartate
udānaḥ iti taṃ prāhuḥ adhyātma-viduṣaḥ janāḥ
19. Those who know the self (ātman) declare that the vital air (udāna) is the one that operates in effort, action (karma), and strength.
19. זה שנמצא לבדו בשלושה, במאמץ, בפעולה ובכוח, נקרא על ידי המכירים את העצמי הפנימי אוּדָאנַה.
संधौ संधौ संनिविष्टः सर्वेष्वपि तथानिलः ।
शरीरेषु मनुष्याणां व्यान इत्युपदिष्यते ॥२०॥
20. saṁdhau saṁdhau saṁniviṣṭaḥ sarveṣvapi tathānilaḥ ,
śarīreṣu manuṣyāṇāṁ vyāna ityupadiṣyate.
20. sandhau sandhau saṃniviṣṭaḥ sarveṣu api tathā
anilaḥ śarīreṣu manuṣyāṇāṃ vyānaḥ iti upadiṣyate
20. The vital air (anila), which is situated in every joint and similarly in all human bodies, is declared to be the vital air (vyāna).
20. הרוח המתיישבת בכל פרק ופרק, בגופי כל בני האדם, נקראת וְיָאנַה.
धातुष्वग्निस्तु विततः स तु वायुसमीरितः ।
रसान्धातूंश्च दोषांश्च वर्तयन्परिधावति ॥२१॥
21. dhātuṣvagnistu vitataḥ sa tu vāyusamīritaḥ ,
rasāndhātūṁśca doṣāṁśca vartayanparidhāvati.
21. dhātuṣu agniḥ tu vitataḥ saḥ tu vāyu-samīritaḥ
rasān dhātūn ca doṣān ca vartayan paridhāvati
21. Indeed, the digestive fire (agni) is diffused throughout the bodily constituents (dhātus). This fire, impelled by the vital air (vāyu), circulates, activating the essences (rasa), the bodily constituents (dhātus), and the humors (doṣa).
21. האש הפרושה ביסודות הגוף מונעת על ידי הרוח, ורצה בכל הגוף כשהיא מובילה את הרַסוֹת, את יסודות הגוף ואת הדוֹשׁוֹת.
प्राणानां संनिपातात्तु संनिपातः प्रजायते ।
ऊष्मा चाग्निरिति ज्ञेयो योऽन्नं पचति देहिनाम् ॥२२॥
22. prāṇānāṁ saṁnipātāttu saṁnipātaḥ prajāyate ,
ūṣmā cāgniriti jñeyo yo'nnaṁ pacati dehinām.
22. prāṇānām saṃnipātāt tu saṃnipātaḥ prajāyate |
ūṣmā ca agniḥ iti jñeyaḥ yaḥ annam pacati dehinām
22. Indeed, a (physiological) combination arises from the conjunction of the vital breaths (prāṇas). The heat, which digests food for embodied beings, should be understood as fire (agni).
22. מהתנגשות הפְּרָאנוֹת נוצרת תנועה מתנגשת, וכך נוצרים חום ואש, שהם מה שמעכל את המזון של בעלי הגוף.
अपानोदानयोर्मध्ये प्राणव्यानौ समाहितौ ।
समन्वितस्त्वधिष्ठानं सम्यक्पचति पावकः ॥२३॥
23. apānodānayormadhye prāṇavyānau samāhitau ,
samanvitastvadhiṣṭhānaṁ samyakpacati pāvakaḥ.
23. apānodānayoḥ madhye prāṇavyānau samāhitau |
samanvitaḥ tu adhiṣṭhānam samyak pacati pāvakaḥ
23. Between the apāna and udāna vital breaths, the prāṇa and vyāna (vital breaths) are situated. Indeed, the digestive fire (pāvaka), being well-integrated, properly digests (food within) its base (adhiṣṭhāna).
23. הפְּרָאנַה והוְיָאנַה נמצאים בין האַפָּאנַה לאוּדָאנַה. כשהם מאוחדים, האש במקומה מעכלת היטב.
तस्यापि पायुपर्यन्तस्तथा स्याद्गुदसंज्ञितः ।
स्रोतांसि तस्माज्जायन्ते सर्वप्राणेषु देहिनाम् ॥२४॥
24. tasyāpi pāyuparyantastathā syādgudasaṁjñitaḥ ,
srotāṁsi tasmājjāyante sarvaprāṇeṣu dehinām.
24. tasya api pāyuparyantaḥ tathā syāt gudasaṃjñitaḥ
| srotāṃsi tasmāt jāyante sarvaprāṇeṣu dehinām
24. That (digestive fire's domain) which extends up to the anus (pāyuparyantaḥ) is thus known as the 'guda' (rectum/anus). From that (guda region), channels (srotāṃsi) are born throughout all the vital breaths (prāṇas) of embodied beings.
24. גם לה יש קצה בפי הטבעת, שנקרא גוּדַה. משם מתפצלים הערוצים (סְרוֹטַס) בכל נשימות החיים של בעלי הגוף.
अग्निवेगवहः प्राणो गुदान्ते प्रतिहन्यते ।
स ऊर्ध्वमागम्य पुनः समुत्क्षिपति पावकम् ॥२५॥
25. agnivegavahaḥ prāṇo gudānte pratihanyate ,
sa ūrdhvamāgamya punaḥ samutkṣipati pāvakam.
25. agnivegavahaḥ prāṇaḥ gudānte pratihanyate |
saḥ ūrdhvam āgamya punaḥ samutkṣipati pāvakam
25. The vital breath (prāṇa) that carries the force of fire (agni) is obstructed at the end of the anus (gudānte). That (prāṇa), having ascended again, then expels the digested material (pāvaka).
25. הפְּרָאנַה הנושא את עוצמת האש נבלם בקצה פי הטבעת, עולה חזרה למעלה ומעיף את האש שוב כלפי מעלה.
पक्वाशयस्त्वधो नाभ्या ऊर्ध्वमामाशयः स्थितः ।
नाभिमध्ये शरीरस्य प्राणाः सर्वे प्रतिष्ठिताः ॥२६॥
26. pakvāśayastvadho nābhyā ūrdhvamāmāśayaḥ sthitaḥ ,
nābhimadhye śarīrasya prāṇāḥ sarve pratiṣṭhitāḥ.
26. pakvāśayaḥ tu adhaḥ nābhyā ūrdhvam āmāśayaḥ sthitaḥ
nābhimadhye śarīrasya prāṇāḥ sarve pratiṣṭhitāḥ
26. The receptacle for digested food (pakvāśaya) is situated below the navel, while the stomach (āmāśaya) is located above it. All the vital airs (prāṇa) are established in the middle of the body, at the navel.
26. מקום המזון המעוכל נמצא מתחת לטבור, ומקום המזון הלא מעוכל מעליו. במרכז הטבור של הגוף מושתתות כל הנשימות החיוניות.
प्रवृत्ता हृदयात्सर्वास्तिर्यगूर्ध्वमधस्तथा ।
वहन्त्यन्नरसान्नाड्यो दश प्राणप्रचोदिताः ॥२७॥
27. pravṛttā hṛdayātsarvāstiryagūrdhvamadhastathā ,
vahantyannarasānnāḍyo daśa prāṇapracoditāḥ.
27. pravṛttāḥ hṛdayāt sarvāḥ tiryak ūrdhvam adhaḥ
tathā vahanti annarasān nāḍyaḥ daśa prāṇapracoditāḥ
27. All the ten channels (nāḍī), originating from the heart, extend horizontally, upwards, and downwards. These, impelled by the vital airs (prāṇa), carry the essences of food.
27. עשרת הצינורות (נָאדִי) יוצאים מן הלב לכל הכיוונים, לרוחב, כלפי מעלה וכלפי מטה, ומובילים את מיצי המזון בהנעת הפְּרָאנַה.
योगिनामेष मार्गस्तु येन गच्छन्ति तत्परम् ।
जितक्लमासना धीरा मूर्धन्यात्मानमादधुः ।
एवं सर्वेषु विततौ प्राणापानौ हि देहिषु ॥२८॥
28. yogināmeṣa mārgastu yena gacchanti tatparam ,
jitaklamāsanā dhīrā mūrdhanyātmānamādadhuḥ ,
evaṁ sarveṣu vitatau prāṇāpānau hi dehiṣu.
28. yoginām eṣa mārgaḥ tu yena gacchanti
tatparam jitaklramāsanāḥ dhīrāḥ
mūrdhani ātmānam ādadhuḥ evam
sarveṣu vitatau prāṇāpānau hi dehiṣu
28. This is indeed the path for yogis, by which they attain the Supreme (tatparam). The wise and steadfast, who have conquered fatigue and mastered their postures, establish the self (ātman) in the crown of the head. In this way, the vital breaths, prāṇa and apāna, are certainly diffused throughout all embodied beings.
28. זוהי דרכם של היוֹגִים, שבה הם מגיעים אל העליון: הם יציבים, מתגברים על העייפות ועל הישיבה, ומניחים את העצמי בקודקוד. כך נפרשים הפְּרָאנַה והאַפָּאנַה בכל בעלי הגוף.
एकादशविकारात्मा कलासंभारसंभृतः ।
मूर्तिमन्तं हि तं विद्धि नित्यं कर्मजितात्मकम् ॥२९॥
29. ekādaśavikārātmā kalāsaṁbhārasaṁbhṛtaḥ ,
mūrtimantaṁ hi taṁ viddhi nityaṁ karmajitātmakam.
29. ekādaśavikārātmā kalāsaṃbhārasaṃbhṛtaḥ
mūrtimantam hi tam viddhi nityam karmajitātmakam
29. Know that embodied being (mūrtimantam) to be indeed (hi) him (tam), whose very nature (ātman) consists of eleven modifications (ekādaśavikārātmā) and who is endowed with a collection of constituent parts (kalāsaṃbhārasaṃbhṛtaḥ), always (nityam) subjugated by its past actions (karmajitātmakam).
29. דע שהוא בעל גוף, מורכב מאחד עשר שינויים ומצבור חלקים, ושתמיד הוא כבוש בידי הקַרְמַה.
तस्मिन्यः संस्थितो ह्यग्निर्नित्यं स्थाल्यामिवाहितः ।
आत्मानं तं विजानीहि नित्यं योगजितात्मकम् ॥३०॥
30. tasminyaḥ saṁsthito hyagnirnityaṁ sthālyāmivāhitaḥ ,
ātmānaṁ taṁ vijānīhi nityaṁ yogajitātmakam.
30. tasmin yaḥ saṃsthitaḥ hi agniḥ nityaṃ sthālyām iva
āhitaḥ ātmānaṃ taṃ vijānīhi nityaṃ yogajitātmakam
30. Know that which is constantly situated within it, like fire placed in a pot, to be the true self (ātman), whose nature (ātman) is eternally controlled through spiritual discipline (yoga).
30. האש השוכנת בו, מונחת תמיד כמו בסיר, דע שהיא העצמי, שתמיד נכבש על ידי היוֹגַה.
देवो यः संस्थितस्तस्मिन्नब्बिन्दुरिव पुष्करे ।
क्षेत्रज्ञं तं विजानीहि नित्यं त्यागजितात्मकम् ॥३१॥
31. devo yaḥ saṁsthitastasminnabbinduriva puṣkare ,
kṣetrajñaṁ taṁ vijānīhi nityaṁ tyāgajitātmakam.
31. devaḥ yaḥ saṃsthitaḥ tasmin apbinduḥ iva puṣkare
kṣetrajñaṃ taṃ vijānīhi nityaṃ tyāgajitātmakam
31. Know that divine being (deva) who dwells within it, like a water droplet on a lotus leaf, to be the knower of the field (kṣetrajña), whose nature (ātman) is eternally controlled through renunciation (tyāga).
31. האל השוכן בו כטיפת מים על לוטוס - דע שהוא קְשֵׁטְרַגְיַה (היודע את השדה), שתמיד נכבש על ידי הוויתור.
जीवात्मकानि जानीहि रजः सत्त्वं तमस्तथा ।
जीवमात्मगुणं विद्धि तथात्मानं परात्मकम् ॥३२॥
32. jīvātmakāni jānīhi rajaḥ sattvaṁ tamastathā ,
jīvamātmaguṇaṁ viddhi tathātmānaṁ parātmakam.
32. jīvātmakāni jānīhi rajaḥ sattvaṃ tamaḥ tathā
jīvam ātmaguṇam viddhi tathā ātmānaṃ parātmakam
32. Understand that rajas, sattva, and tamas are inherent to the individual soul (jīva). Know the individual soul (jīva) to be an attribute of the self (ātman), and similarly, understand the supreme self (ātman) to be of a transcendent nature.
32. דע שרַג׳ַס, סַטְּוַה וטַמַס שייכות לנשמה האינדיבידואלית. דע שהנשמה היא תכונה של העצמי, וכך גם העצמי הוא בעל טבע העליון.
सचेतनं जीवगुणं वदन्ति स चेष्टते चेष्टयते च सर्वम् ।
ततः परं क्षेत्रविदो वदन्ति प्राकल्पयद्यो भुवनानि सप्त ॥३३॥
33. sacetanaṁ jīvaguṇaṁ vadanti; sa ceṣṭate ceṣṭayate ca sarvam ,
tataḥ paraṁ kṣetravido vadanti; prākalpayadyo bhuvanāni sapta.
33. sacetanaṃ jīvaguṇam vadanti saḥ
ceṣṭate ceṣṭayate ca sarvam
tataḥ param kṣetravidaḥ vadanti
prākalpayat yaḥ bhuvanāni sapta
33. They declare consciousness (sacetana) to be an attribute of the individual soul (jīva). This individual soul (jīva) moves and causes everything to move. Furthermore, the knowers of the field (kṣetravid) assert that beyond this (jīva) is He who created the seven worlds.
33. אומרים שהיכולת לחוש היא תכונה של הנשמה: היא פועלת ומפעילה הכול. מעבר לה, אומרים יודעי השדה, נמצא מי שיצר את שבעת העולמות.
एवं सर्वेषु भूतेषु भूतात्मा न प्रकाशते ।
दृश्यते त्वग्र्यया बुद्ध्या सूक्ष्मया ज्ञानवेदिभिः ॥३४॥
34. evaṁ sarveṣu bhūteṣu bhūtātmā na prakāśate ,
dṛśyate tvagryayā buddhyā sūkṣmayā jñānavedibhiḥ.
34. evam sarveṣu bhūteṣu bhūtātmā na prakāśate
dṛśyate tu agryayā buddhyā sūkṣmayā jñānavedibhiḥ
34. In this manner, the Self (ātman) that resides in all beings is not outwardly manifest. However, it is perceived by those who possess true knowledge, through a subtle and refined intellect.
34. כך בכל היצורים העצמי של היצורים אינו זוהר לעין, ורק יודעי הידע רואים אותו בשכל חד ודק.
चित्तस्य हि प्रसादेन हन्ति कर्म शुभाशुभम् ।
प्रसन्नात्मात्मनि स्थित्वा सुखमानन्त्यमश्नुते ॥३५॥
35. cittasya hi prasādena hanti karma śubhāśubham ,
prasannātmātmani sthitvā sukhamānantyamaśnute.
35. cittasya hi prasādena hanti karma śubhāśubham
prasannātmā ātmani sthitvā sukham ānantyam aśnute
35. Indeed, through the purity and tranquility of the mind (citta), one overcomes both auspicious and inauspicious actions (karma). A person with a serene self (ātman), established in the Self (ātman), experiences boundless happiness.
35. בשלוות רוח החשיבה מכלה האדם את הקַרְמַה הטובה והרעה כאחד, והשלֵו, השוכן בעצמי, חווה אושר אינסופי.
लक्षणं तु प्रसादस्य यथा तृप्तः सुखं स्वपेत् ।
निवाते वा यथा दीपो दीप्येत्कुशलदीपितः ॥३६॥
36. lakṣaṇaṁ tu prasādasya yathā tṛptaḥ sukhaṁ svapet ,
nivāte vā yathā dīpo dīpyetkuśaladīpitaḥ.
36. lakṣaṇam tu prasādasya yathā tṛptaḥ sukham svapet
nivāte vā yathā dīpaḥ dīpyet kuśaladīpitaḥ
36. Indeed, the characteristic of this serenity is just as a contented person would sleep soundly, or as a lamp in a windless spot would burn brightly, expertly lit.
36. סימנה של השלווה הוא כמו אדם שבע השוכב לישון בנחת, או כמו נר במקום חסר רוח שהודלק על ידי מומחה ובוער בקביעות.
पूर्वरात्रे परे चैव युञ्जानः सततं मनः ।
लघ्वाहारो विशुद्धात्मा पश्यन्नात्मानमात्मनि ॥३७॥
37. pūrvarātre pare caiva yuñjānaḥ satataṁ manaḥ ,
laghvāhāro viśuddhātmā paśyannātmānamātmani.
37. pūrvarātre pare ca eva yuñjānaḥ satatam manaḥ
laghvāhāraḥ viśuddhātmā paśyan ātmānam ātmani
37. Constantly focusing the mind (manas) in both the early and later parts of the night, a person who eats lightly and possesses a purified self (ātman), perceives the Self (ātman) within their own being (ātman).
37. (האדם) מרכז בלי הפסק את פעילות החשיבה בתחילת הלילה ובסופו, אוכל מעט וטהור נפש, ורואה את העצמי בתוך העצמי,
प्रदीप्तेनेव दीपेन मनोदीपेन पश्यति ।
दृष्ट्वात्मानं निरात्मानं तदा स तु विमुच्यते ॥३८॥
38. pradīpteneva dīpena manodīpena paśyati ,
dṛṣṭvātmānaṁ nirātmānaṁ tadā sa tu vimucyate.
38. pradīptena iva dīpena manodīpena paśyati
dṛṣṭvā ātmānaṃ nirātmānaṃ tadā sa tu vimucyate
38. One perceives with the lamp of the mind, as if by a brightly burning lamp. When one sees one's self (ātman) as truly devoid of individual selfhood (nirātman), then one is indeed liberated (mokṣa).
38. כאילו באור מנורה בוערת, הוא רואה באור מנורת המחשבה. כשהוא רואה את העצמי כנטול אני נפרד, הוא משתחרר באותו רגע.
सर्वोपायैस्तु लोभस्य क्रोधस्य च विनिग्रहः ।
एतत्पवित्रं यज्ञानां तपो वै संक्रमो मतः ॥३९॥
39. sarvopāyaistu lobhasya krodhasya ca vinigrahaḥ ,
etatpavitraṁ yajñānāṁ tapo vai saṁkramo mataḥ.
39. sarvopāyaiḥ tu lobhasya krodhasya ca vinigrahaḥ
etat pavitraṃ yajñānāṃ tapaḥ vai saṃkramaḥ mataḥ
39. However, the complete subjugation of greed and anger by all means is considered the purificatory act for Vedic rituals (yajña). Indeed, spiritual austerity (tapas) is regarded as the means of attainment (saṃkrama) for this.
39. בכל האמצעים יש לרסן את החמדנות ואת הכעס. זהו מה שמטהר את הטקסים הוודיים, ותרגול לטיפוח עוצמה רוחנית נחשב למעבר.
नित्यं क्रोधात्तपो रक्षेच्छ्रियं रक्षेत मत्सरात् ।
विद्यां मानापमानाभ्यामात्मानं तु प्रमादतः ॥४०॥
40. nityaṁ krodhāttapo rakṣecchriyaṁ rakṣeta matsarāt ,
vidyāṁ mānāpamānābhyāmātmānaṁ tu pramādataḥ.
40. nityaṃ krodhāt tapaḥ rakṣet śriyaṃ rakṣeta matsarāt
vidyāṃ māna apamānābhyām ātmānaṃ tu pramādataḥ
40. One should always protect one's spiritual austerity (tapas) from anger, and one's prosperity from envy. One should protect knowledge from both honor and dishonor, and one's self (ātman) from heedlessness.
40. תמיד יש לשמור על תרגול העוצמה הרוחנית מפני כעס, על העושר מפני קנאה, על הידע מפני כבוד וביזיון, ואת העצמי מפני רשלנות.
आनृशंस्यं परो धर्मः क्षमा च परमं बलम् ।
आत्मज्ञानं परं ज्ञानं परं सत्यव्रतं व्रतम् ॥४१॥
41. ānṛśaṁsyaṁ paro dharmaḥ kṣamā ca paramaṁ balam ,
ātmajñānaṁ paraṁ jñānaṁ paraṁ satyavrataṁ vratam.
41. ānṛśaṃsyaṃ paraḥ dharmaḥ kṣamā ca paramaṃ balam
ātmajñānaṃ paraṃ jñānaṃ paraṃ satyavrataṃ vratam
41. Non-cruelty is the supreme principle (dharma). Forgiveness is also the supreme strength. Knowledge of the self (ātman) is the supreme knowledge, and a vow of truthfulness (satyavrata) is the supreme vow.
41. היעדר אכזריות הוא חוק היושר העליון, והסבלנות היא הכוח העליון. ידיעת העצמי היא הידע העליון, ונדר האמת הוא הנדר העליון.
सत्यस्य वचनं श्रेयः सत्यं ज्ञानं हितं भवेत् ।
यद्भूतहितमत्यन्तं तद्वै सत्यं परं मतम् ॥४२॥
42. satyasya vacanaṁ śreyaḥ satyaṁ jñānaṁ hitaṁ bhavet ,
yadbhūtahitamatyantaṁ tadvai satyaṁ paraṁ matam.
42. satyasya vacanam śreyaḥ satyam jñānam hitam bhavet
yat bhūtahitam atyantam tat vai satyam param matam
42. Speaking the truth is superior. Truth, as knowledge, should be beneficial. That which is supremely beneficial to all beings is indeed considered the highest truth.
42. אמירת אמת עדיפה, והאמת והידע צריכים להועיל. מה שמועיל ליצורים החיים עד תום, זו נחשבת האמת העליונה.
यस्य सर्वे समारम्भाः निराशीर्बन्धनाः सदा ।
त्यागे यस्य हुतं सर्वं स त्यागी स च बुद्धिमान् ॥४३॥
43. yasya sarve samārambhāḥ nirāśīrbandhanāḥ sadā ,
tyāge yasya hutaṁ sarvaṁ sa tyāgī sa ca buddhimān.
43. yasya sarve sam ārambhāḥ nirāśīḥ bandhanāḥ sadā
tyāge yasya hutam sarvam saḥ tyāgī saḥ ca buddhimān
43. He whose every undertaking is always free from hopes and attachments, and by whose renunciation everything is offered (sacrificed), he is truly a renunciant and a wise person.
43. מי שכל פעולותיו נעשות תמיד בלי ציפייה לפרי ובלי כבלי התקשרות, ומי שהכול הוקדש אצלו לאש הוויתור - הוא איש הוויתור והוא התבוני.
यतो न गुरुरप्येनं च्यावयेदुपपादयन् ।
तं विद्याद्ब्रह्मणो योगं वियोगं योगसंज्ञितम् ॥४४॥
44. yato na gururapyenaṁ cyāvayedupapādayan ,
taṁ vidyādbrahmaṇo yogaṁ viyogaṁ yogasaṁjñitam.
44. yataḥ na guruḥ api enam cyāvayet upapādayan tam
vidyāt brahmaṇaḥ yogam viyogam yogasaṃjñitam
44. From which state, not even a teacher (guru) can dislodge him, even by attempting to establish (him otherwise). One should know that (state) to be the union (yoga) with Brahman (brahman), which is characterized as a separation (viyoga) (from all suffering) and is indeed designated as (yoga).
44. דע כי מי שאפילו מורה, בהסבירו לו, לא יוכל להסיט אותו ממצבו - זה החיבור עם המציאות הקוסמית, והפרידה (מהסבל) נקראת יוֹגַה.
न हिंस्यात्सर्वभूतानि मैत्रायणगतश्चरेत् ।
नेदं जीवितमासाद्य वैरं कुर्वीत केनचित् ॥४५॥
45. na hiṁsyātsarvabhūtāni maitrāyaṇagataścaret ,
nedaṁ jīvitamāsādya vairaṁ kurvīta kenacit.
45. na hiṃsyāt sarvabhūtāni maitrāyaṇagataḥ caret
na idam jīvitam āsādya vairam kurvīta kenacit
45. One should not harm any beings. One should live with a disposition of friendliness. Having obtained this life, one should not create enmity with anyone.
45. אל תפגע באף יצור חי, התהלך מתוך ידידות, ומשהגעת לחיים האלה, אל תיצור איבה עם איש.
आकिंचन्यं सुसंतोषो निराशित्वमचापलम् ।
एतदेव परं ज्ञानं सदात्मज्ञानमुत्तमम् ॥४६॥
46. ākiṁcanyaṁ susaṁtoṣo nirāśitvamacāpalam ,
etadeva paraṁ jñānaṁ sadātmajñānamuttamam.
46. ākiṃcanyam su-saṃtoṣaḥ nir-āśitvam a-cāpalam
etat eva param jñānam sat-ātma-jñānam uttamam
46. Having no possessions, being greatly content, free from desire, and steady – this alone is the supreme knowledge, the excellent knowledge of the self (ātman).
46. חיים בלי רכוש, שביעות רצון עמוקה, היעדר ציפיות ויציבות - זה הידע העליון, והוא תמיד ידיעת העצמי הנעלה ביותר.
परिग्रहं परित्यज्य भव बुद्ध्या यतव्रतः ।
अशोकं स्थानमातिष्ठेन्निश्चलं प्रेत्य चेह च ॥४७॥
47. parigrahaṁ parityajya bhava buddhyā yatavrataḥ ,
aśokaṁ sthānamātiṣṭhenniścalaṁ pretya ceha ca.
47. parigraham parityajya bhava buddhyā yata-vrataḥ
a-śokam sthānam ātiṣṭhet niścalam pretya ca iha ca
47. Having renounced possessions, one should become disciplined in vows (vrata) through their intellect (buddhi). They should attain a sorrowless, unmoving state, both in this life and after death.
47. ויתרת על הרכוש, היה בעל נדרים מרוסנים בעזרת התבונה, ושכון במצב נטול צער ויציב, בעולם הזה ובעולם הבא.
तपोनित्येन दान्तेन मुनिना संयतात्मना ।
अजितं जेतुकामेन भाव्यं सङ्गेष्वसङ्गिना ॥४८॥
48. taponityena dāntena muninā saṁyatātmanā ,
ajitaṁ jetukāmena bhāvyaṁ saṅgeṣvasaṅginā.
48. tapas-nityena dāntena muninā saṃyata-ātmanā
ajitam jetu-kāmena bhāvyam saṅgeṣu a-saṅginā
48. One who is constantly engaged in asceticism (tapas), self-controlled, a sage (muni) with a restrained self (ātman), desiring to conquer the unconquered, should be free from attachment (asaṅga) to worldly contacts (saṅga).
48. מי שמבקש לנצח את הבלתי מנוצח, קדוש שעוסק תמיד בתרגול עוצמה רוחנית, מאופק ושולט בעצמו, צריך להישאר בלי התקשרות בתוך ההתקשרויות.
गुणागुणमनासङ्गमेककार्यमनन्तरम् ।
एतद्ब्राह्मण ते वृत्तमाहुरेकपदं सुखम् ॥४९॥
49. guṇāguṇamanāsaṅgamekakāryamanantaram ,
etadbrāhmaṇa te vṛttamāhurekapadaṁ sukham.
49. guṇa-a-guṇam an-āsaṅgam eka-kāryam an-antaram
etat brāhmaṇa te vṛttam āhuḥ eka-padam sukham
49. O Brāhmaṇa, they declare this way of life, which is beyond qualities (guṇa) and non-qualities, free from attachment (asaṅga), dedicated to a single purpose, and uninterrupted, to be the ultimate happiness.
49. הו בְּרַהְמִין, בלי התקשרות לתכונות טובות ורעות, במטרה אחת ובהמשכיות - זו, אומרים, דרכך, האושר שמגיעים אליו בצעד אחד.
परित्यजति यो दुःखं सुखं चाप्युभयं नरः ।
ब्रह्म प्राप्नोति सोऽत्यन्तमसङ्गेन च गच्छति ॥५०॥
50. parityajati yo duḥkhaṁ sukhaṁ cāpyubhayaṁ naraḥ ,
brahma prāpnoti so'tyantamasaṅgena ca gacchati.
50. parityajati yaḥ duḥkham sukham ca api ubhayam naraḥ
brahma prāpnoti saḥ atyantam asaṅgena ca gacchati
50. A person who completely gives up both sorrow and happiness attains the supreme reality (brahman) and proceeds eternally with detachment.
50. האדם שנוטש גם את הסבל וגם את האושר מגיע אל המציאות הקוסמית, ובאמצעות היעדר התקשרות הוא מגיע אל המטרה העליונה.
यथाश्रुतमिदं सर्वं समासेन द्विजोत्तम ।
एतत्ते सर्वमाख्यातं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥५१॥
51. yathāśrutamidaṁ sarvaṁ samāsena dvijottama ,
etatte sarvamākhyātaṁ kiṁ bhūyaḥ śrotumicchasi.
51. yathāśrutam idam sarvam samāsena dvijottama etat
te sarvam ākhyātam kim bhūyaḥ śrotum icchasi
51. O best among the twice-born (dvijottama), all this has been recounted to you concisely, just as it was heard. What more do you wish to hear?
51. הו מעולה שבבְּרַהְמִינים, כל זה סופר לך בקצרה כפי ששמעתי. מה עוד תרצה לשמוע?