Skip to content
אתר זה לא תומך בגרסאות ישנות של אינטרנט אקספלורר
מומלץ להשתמש בדפדפן גוגל כרום או פיירפוקס מוזילה
(או באינטרנט אקספלורר / edge עדכני)
Enjoy Learning Sanskrit tips, tools, resources and more...

महाभारतः       mahābhārataḥ - book-14, chapter-91

Use the following checkboxes to set the display options for this chapter (You can also control the display of each verse separately):
what would you like to see in each verse:
वैशंपायन उवाच ।
शमयित्वा पशूनन्यान्विधिवद्द्विजसत्तमाः ।
तुरगं तं यथाशास्त्रमालभन्त द्विजातयः ॥१॥
1. vaiśaṁpāyana uvāca ,
śamayitvā paśūnanyānvidhivaddvijasattamāḥ ,
turagaṁ taṁ yathāśāstramālabhanta dvijātayaḥ.
ततः संज्ञाप्य तुरगं विधिवद्याजकर्षभाः ।
उपसंवेशयन्राजंस्ततस्तां द्रुपदात्मजाम् ।
कलाभिस्तिसृभी राजन्यथाविधि मनस्विनीम् ॥२॥
2. tataḥ saṁjñāpya turagaṁ vidhivadyājakarṣabhāḥ ,
upasaṁveśayanrājaṁstatastāṁ drupadātmajām ,
kalābhistisṛbhī rājanyathāvidhi manasvinīm.
उद्धृत्य तु वपां तस्य यथाशास्त्रं द्विजर्षभाः ।
श्रपयामासुरव्यग्राः शास्त्रवद्भरतर्षभ ॥३॥
3. uddhṛtya tu vapāṁ tasya yathāśāstraṁ dvijarṣabhāḥ ,
śrapayāmāsuravyagrāḥ śāstravadbharatarṣabha.
तं वपाधूमगन्धं तु धर्मराजः सहानुजः ।
उपाजिघ्रद्यथान्यायं सर्वपाप्मापहं तदा ॥४॥
4. taṁ vapādhūmagandhaṁ tu dharmarājaḥ sahānujaḥ ,
upājighradyathānyāyaṁ sarvapāpmāpahaṁ tadā.
शिष्टान्यङ्गानि यान्यासंस्तस्याश्वस्य नराधिप ।
तान्यग्नौ जुहुवुर्धीराः समस्ताः षोडशर्त्विजः ॥५॥
5. śiṣṭānyaṅgāni yānyāsaṁstasyāśvasya narādhipa ,
tānyagnau juhuvurdhīrāḥ samastāḥ ṣoḍaśartvijaḥ.
संस्थाप्यैवं तस्य राज्ञस्तं क्रतुं शक्रतेजसः ।
व्यासः सशिष्यो भगवान्वर्धयामास तं नृपम् ॥६॥
6. saṁsthāpyaivaṁ tasya rājñastaṁ kratuṁ śakratejasaḥ ,
vyāsaḥ saśiṣyo bhagavānvardhayāmāsa taṁ nṛpam.
ततो युधिष्ठिरः प्रादात्सदस्येभ्यो यथाविधि ।
कोटीसहस्रं निष्काणां व्यासाय तु वसुंधराम् ॥७॥
7. tato yudhiṣṭhiraḥ prādātsadasyebhyo yathāvidhi ,
koṭīsahasraṁ niṣkāṇāṁ vyāsāya tu vasuṁdharām.
प्रतिगृह्य धरां राजन्व्यासः सत्यवतीसुतः ।
अब्रवीद्भरतश्रेष्ठं धर्मात्मानं युधिष्ठिरम् ॥८॥
8. pratigṛhya dharāṁ rājanvyāsaḥ satyavatīsutaḥ ,
abravīdbharataśreṣṭhaṁ dharmātmānaṁ yudhiṣṭhiram.
पृथिवी भवतस्त्वेषा संन्यस्ता राजसत्तम ।
निष्क्रयो दीयतां मह्यं ब्राह्मणा हि धनार्थिनः ॥९॥
9. pṛthivī bhavatastveṣā saṁnyastā rājasattama ,
niṣkrayo dīyatāṁ mahyaṁ brāhmaṇā hi dhanārthinaḥ.
युधिष्ठिरस्तु तान्विप्रान्प्रत्युवाच महामनाः ।
भ्रातृभिः सहितो धीमान्मध्ये राज्ञां महात्मनाम् ॥१०॥
10. yudhiṣṭhirastu tānviprānpratyuvāca mahāmanāḥ ,
bhrātṛbhiḥ sahito dhīmānmadhye rājñāṁ mahātmanām.
अश्वमेधे महायज्ञे पृथिवी दक्षिणा स्मृता ।
अर्जुनेन जिता सेयमृत्विग्भ्यः प्रापिता मया ॥११॥
11. aśvamedhe mahāyajñe pṛthivī dakṣiṇā smṛtā ,
arjunena jitā seyamṛtvigbhyaḥ prāpitā mayā.
वनं प्रवेक्ष्ये विप्रेन्द्रा विभजध्वं महीमिमाम् ।
चतुर्धा पृथिवीं कृत्वा चातुर्होत्रप्रमाणतः ॥१२॥
12. vanaṁ pravekṣye viprendrā vibhajadhvaṁ mahīmimām ,
caturdhā pṛthivīṁ kṛtvā cāturhotrapramāṇataḥ.
नाहमादातुमिच्छामि ब्रह्मस्वं मुनिसत्तमाः ।
इदं हि मे मतं नित्यं भ्रातॄणां च ममानघाः ॥१३॥
13. nāhamādātumicchāmi brahmasvaṁ munisattamāḥ ,
idaṁ hi me mataṁ nityaṁ bhrātṝṇāṁ ca mamānaghāḥ.
इत्युक्तवति तस्मिंस्ते भ्रातरो द्रौपदी च सा ।
एवमेतदिति प्राहुस्तदभूद्रोमहर्षणम् ॥१४॥
14. ityuktavati tasmiṁste bhrātaro draupadī ca sā ,
evametaditi prāhustadabhūdromaharṣaṇam.
ततोऽन्तरिक्षे वागासीत्साधु साध्विति भारत ।
तथैव द्विजसंघानां शंसतां विबभौ स्वनः ॥१५॥
15. tato'ntarikṣe vāgāsītsādhu sādhviti bhārata ,
tathaiva dvijasaṁghānāṁ śaṁsatāṁ vibabhau svanaḥ.
द्वैपायनस्तथोक्तस्तु पुनरेव युधिष्ठिरम् ।
उवाच मध्ये विप्राणामिदं संपूजयन्मुनिः ॥१६॥
16. dvaipāyanastathoktastu punareva yudhiṣṭhiram ,
uvāca madhye viprāṇāmidaṁ saṁpūjayanmuniḥ.
दत्तैषा भवता मह्यं तां ते प्रतिददाम्यहम् ।
हिरण्यं दीयतामेभ्यो द्विजातिभ्यो धरास्तु ते ॥१७॥
17. dattaiṣā bhavatā mahyaṁ tāṁ te pratidadāmyaham ,
hiraṇyaṁ dīyatāmebhyo dvijātibhyo dharāstu te.
ततोऽब्रवीद्वासुदेवो धर्मराजं युधिष्ठिरम् ।
यथाह भगवान्व्यासस्तथा तत्कर्तुमर्हसि ॥१८॥
18. tato'bravīdvāsudevo dharmarājaṁ yudhiṣṭhiram ,
yathāha bhagavānvyāsastathā tatkartumarhasi.
इत्युक्तः स कुरुश्रेष्ठः प्रीतात्मा भ्रातृभिः सह ।
कोटिकोटिकृतां प्रादाद्दक्षिणां त्रिगुणां क्रतोः ॥१९॥
19. ityuktaḥ sa kuruśreṣṭhaḥ prītātmā bhrātṛbhiḥ saha ,
koṭikoṭikṛtāṁ prādāddakṣiṇāṁ triguṇāṁ kratoḥ.
न करिष्यति तल्लोके कश्चिदन्यो नराधिपः ।
यत्कृतं कुरुसिंहेन मरुत्तस्यानुकुर्वता ॥२०॥
20. na kariṣyati talloke kaścidanyo narādhipaḥ ,
yatkṛtaṁ kurusiṁhena maruttasyānukurvatā.
प्रतिगृह्य तु तद्द्रव्यं कृष्णद्वैपायनः प्रभुः ।
ऋत्विग्भ्यः प्रददौ विद्वांश्चतुर्धा व्यभजंश्च ते ॥२१॥
21. pratigṛhya tu taddravyaṁ kṛṣṇadvaipāyanaḥ prabhuḥ ,
ṛtvigbhyaḥ pradadau vidvāṁścaturdhā vyabhajaṁśca te.
पृथिव्या निष्क्रयं दत्त्वा तद्धिरण्यं युधिष्ठिरः ।
धूतपाप्मा जितस्वर्गो मुमुदे भ्रातृभिः सह ॥२२॥
22. pṛthivyā niṣkrayaṁ dattvā taddhiraṇyaṁ yudhiṣṭhiraḥ ,
dhūtapāpmā jitasvargo mumude bhrātṛbhiḥ saha.
ऋत्विजस्तमपर्यन्तं सुवर्णनिचयं तदा ।
व्यभजन्त द्विजातिभ्यो यथोत्साहं यथाबलम् ॥२३॥
23. ṛtvijastamaparyantaṁ suvarṇanicayaṁ tadā ,
vyabhajanta dvijātibhyo yathotsāhaṁ yathābalam.
यज्ञवाटे तु यत्किंचिद्धिरण्यमपि भूषणम् ।
तोरणानि च यूपांश्च घटाः पात्रीस्तथेष्टकाः ।
युधिष्ठिराभ्यनुज्ञाताः सर्वं तद्व्यभजन्द्विजाः ॥२४॥
24. yajñavāṭe tu yatkiṁciddhiraṇyamapi bhūṣaṇam ,
toraṇāni ca yūpāṁśca ghaṭāḥ pātrīstatheṣṭakāḥ ,
yudhiṣṭhirābhyanujñātāḥ sarvaṁ tadvyabhajandvijāḥ.
अनन्तरं ब्राह्मणेभ्यः क्षत्रिया जह्रिरे वसु ।
तथा विट्शूद्रसंघाश्च तथान्ये म्लेच्छजातयः ।
कालेन महता जह्रुस्तत्सुवर्णं ततस्ततः ॥२५॥
25. anantaraṁ brāhmaṇebhyaḥ kṣatriyā jahrire vasu ,
tathā viṭśūdrasaṁghāśca tathānye mlecchajātayaḥ ,
kālena mahatā jahrustatsuvarṇaṁ tatastataḥ.
ततस्ते ब्राह्मणाः सर्वे मुदिता जग्मुरालयान् ।
तर्पिता वसुना तेन धर्मराज्ञा महात्मना ॥२६॥
26. tataste brāhmaṇāḥ sarve muditā jagmurālayān ,
tarpitā vasunā tena dharmarājñā mahātmanā.
स्वमंशं भगवान्व्यासः कुन्त्यै पादाभिवादनात् ।
प्रददौ तस्य महतो हिरण्यस्य महाद्युतिः ॥२७॥
27. svamaṁśaṁ bhagavānvyāsaḥ kuntyai pādābhivādanāt ,
pradadau tasya mahato hiraṇyasya mahādyutiḥ.
श्वशुरात्प्रीतिदायं तं प्राप्य सा प्रीतमानसा ।
चकार पुण्यं लोके तु सुमहान्तं पृथा तदा ॥२८॥
28. śvaśurātprītidāyaṁ taṁ prāpya sā prītamānasā ,
cakāra puṇyaṁ loke tu sumahāntaṁ pṛthā tadā.
गत्वा त्ववभृथं राजा विपाप्मा भ्रातृभिः सह ।
सभाज्यमानः शुशुभे महेन्द्रो दैवतैरिव ॥२९॥
29. gatvā tvavabhṛthaṁ rājā vipāpmā bhrātṛbhiḥ saha ,
sabhājyamānaḥ śuśubhe mahendro daivatairiva.
पाण्डवाश्च महीपालैः समेतैः संवृतास्तदा ।
अशोभन्त महाराज ग्रहास्तारागणैरिव ॥३०॥
30. pāṇḍavāśca mahīpālaiḥ sametaiḥ saṁvṛtāstadā ,
aśobhanta mahārāja grahāstārāgaṇairiva.
राजभ्योऽपि ततः प्रादाद्रत्नानि विविधानि च ।
गजानश्वानलंकारान्स्त्रियो वस्त्राणि काञ्चनम् ॥३१॥
31. rājabhyo'pi tataḥ prādādratnāni vividhāni ca ,
gajānaśvānalaṁkārānstriyo vastrāṇi kāñcanam.
तद्धनौघमपर्यन्तं पार्थः पार्थिवमण्डले ।
विसृजञ्शुशुभे राजा यथा वैश्रवणस्तथा ॥३२॥
32. taddhanaughamaparyantaṁ pārthaḥ pārthivamaṇḍale ,
visṛjañśuśubhe rājā yathā vaiśravaṇastathā.
आनाय्य च तथा वीरं राजानं बभ्रुवाहनम् ।
प्रदाय विपुलं वित्तं गृहान्प्रास्थापयत्तदा ॥३३॥
33. ānāyya ca tathā vīraṁ rājānaṁ babhruvāhanam ,
pradāya vipulaṁ vittaṁ gṛhānprāsthāpayattadā.
दुःशलायाश्च तं पौत्रं बालकं पार्थिवर्षभ ।
स्वराज्ये पितृभिर्गुप्ते प्रीत्या समभिषेचयत् ॥३४॥
34. duḥśalāyāśca taṁ pautraṁ bālakaṁ pārthivarṣabha ,
svarājye pitṛbhirgupte prītyā samabhiṣecayat.
राज्ञश्चैवापि तान्सर्वान्सुविभक्तान्सुपूजितान् ।
प्रस्थापयामास वशी कुरुराजो युधिष्ठिरः ॥३५॥
35. rājñaścaivāpi tānsarvānsuvibhaktānsupūjitān ,
prasthāpayāmāsa vaśī kururājo yudhiṣṭhiraḥ.
एवं बभूव यज्ञः स धर्मराजस्य धीमतः ।
बह्वन्नधनरत्नौघः सुरामैरेयसागरः ॥३६॥
36. evaṁ babhūva yajñaḥ sa dharmarājasya dhīmataḥ ,
bahvannadhanaratnaughaḥ surāmaireyasāgaraḥ.
सर्पिःपङ्का ह्रदा यत्र बहवश्चान्नपर्वताः ।
रसालाकर्दमाः कुल्या बभूवुर्भरतर्षभ ॥३७॥
37. sarpiḥpaṅkā hradā yatra bahavaścānnaparvatāḥ ,
rasālākardamāḥ kulyā babhūvurbharatarṣabha.
भक्ष्यषाण्डवरागाणां क्रियतां भुज्यतामिति ।
पशूनां वध्यतां चापि नान्तस्तत्र स्म दृश्यते ॥३८॥
38. bhakṣyaṣāṇḍavarāgāṇāṁ kriyatāṁ bhujyatāmiti ,
paśūnāṁ vadhyatāṁ cāpi nāntastatra sma dṛśyate.
मत्तोन्मत्तप्रमुदितं प्रगीतयुवतीजनम् ।
मृदङ्गशङ्खशब्दैश्च मनोरममभूत्तदा ॥३९॥
39. mattonmattapramuditaṁ pragītayuvatījanam ,
mṛdaṅgaśaṅkhaśabdaiśca manoramamabhūttadā.
दीयतां भुज्यतां चेति दिवारात्रमवारितम् ।
तं महोत्सवसंकाशमतिहृष्टजनाकुलम् ।
कथयन्ति स्म पुरुषा नानादेशनिवासिनः ॥४०॥
40. dīyatāṁ bhujyatāṁ ceti divārātramavāritam ,
taṁ mahotsavasaṁkāśamatihṛṣṭajanākulam ,
kathayanti sma puruṣā nānādeśanivāsinaḥ.
वर्षित्वा धनधाराभिः कामै रत्नैर्धनैस्तथा ।
विपाप्मा भरतश्रेष्ठः कृतार्थः प्राविशत्पुरम् ॥४१॥
41. varṣitvā dhanadhārābhiḥ kāmai ratnairdhanaistathā ,
vipāpmā bharataśreṣṭhaḥ kṛtārthaḥ prāviśatpuram.