महाभारतः
mahābhārataḥ
-
book-12, chapter-228
व्यास उवाच ।
अथ चेद्रोचयेदेतद्द्रुह्येत मनसा तथा ।
उन्मज्जंश्च निमज्जंश्च ज्ञानवान्प्लववान्भवेत् ॥१॥
अथ चेद्रोचयेदेतद्द्रुह्येत मनसा तथा ।
उन्मज्जंश्च निमज्जंश्च ज्ञानवान्प्लववान्भवेत् ॥१॥
1. vyāsa uvāca ,
atha cedrocayedetaddruhyeta manasā tathā ,
unmajjaṁśca nimajjaṁśca jñānavānplavavānbhavet.
atha cedrocayedetaddruhyeta manasā tathā ,
unmajjaṁśca nimajjaṁśca jñānavānplavavānbhavet.
1.
Vyāsa uvāca atha ced rocayet etad druhyeta manasā
tathā unmajjan ca nimajjan ca jñānavān plavavān bhavet
tathā unmajjan ca nimajjan ca jñānavān plavavān bhavet
1.
Vyāsa uvāca atha cet etad rocayet,
(saḥ) tathā manasā druhyeta ca unmajjan ca nimajjan (hi) jñānavān plavavān bhavet
(saḥ) tathā manasā druhyeta ca unmajjan ca nimajjan (hi) jñānavān plavavān bhavet
1.
Vyāsa said: Now, if one were to approve of this [state of ignorance], one would thus harm oneself mentally. However, one who possesses knowledge (jñāna), by both rising up and sinking down, becomes like one with a vessel to cross over.
प्रज्ञया निर्मितैर्धीरास्तारयन्त्यबुधान्प्लवैः ।
नाबुधास्तारयन्त्यन्यानात्मानं वा कथंचन ॥२॥
नाबुधास्तारयन्त्यन्यानात्मानं वा कथंचन ॥२॥
2. prajñayā nirmitairdhīrāstārayantyabudhānplavaiḥ ,
nābudhāstārayantyanyānātmānaṁ vā kathaṁcana.
nābudhāstārayantyanyānātmānaṁ vā kathaṁcana.
2.
prajñayā nirmitaiḥ dhīrāḥ tārayanti abudhān plavaiḥ
na abudhāḥ tārayanti anyān ātmānaṃ vā kathañcana
na abudhāḥ tārayanti anyān ātmānaṃ vā kathañcana
2.
dhīrāḥ prajñayā nirmitaiḥ plavaiḥ abudhān tārayanti
abudhāḥ anyān vā ātmānaṃ kathañcana na tārayanti
abudhāḥ anyān vā ātmānaṃ kathañcana na tārayanti
2.
The wise, using means fashioned by their profound understanding, enable the ignorant to overcome difficulties. The ignorant, however, can never help others, nor even themselves, in any way.
छिन्नदोषो मुनिर्योगान्युक्तो युञ्जीत द्वादश ।
दशकर्मसुखानर्थानुपायापायनिर्भयः ॥३॥
दशकर्मसुखानर्थानुपायापायनिर्भयः ॥३॥
3. chinnadoṣo muniryogānyukto yuñjīta dvādaśa ,
daśakarmasukhānarthānupāyāpāyanirbhayaḥ.
daśakarmasukhānarthānupāyāpāyanirbhayaḥ.
3.
chinnadoṣaḥ muniḥ yogān yuktaḥ yuñjīta dvādaśa
daśakarmasukhānarthān upāyāpāyanirbhayaḥ
daśakarmasukhānarthān upāyāpāyanirbhayaḥ
3.
chinnadoṣaḥ muniḥ upāyāpāyanirbhayaḥ yuktaḥ
yogān dvādaśa yuñjīta daśakarmasukhānarthān
yogān dvādaśa yuñjīta daśakarmasukhānarthān
3.
A sage (muni) whose imperfections are completely removed, and who is steadfast in spiritual discipline (yoga), should practice the twelve (forms of yoga). He should approach (the pursuit of) the ten objectives (arthān) – comprising actions (karma) and pleasures – being fearless of both the methods (upāya) and the potential for failure or danger (apāya).
चक्षुराचारवित्प्राज्ञो मनसा दर्शनेन च ।
यच्छेद्वाङ्मनसी बुद्ध्या य इच्छेज्ज्ञानमुत्तमम् ।
ज्ञानेन यच्छेदात्मानं य इच्छेच्छान्तिमात्मनः ॥४॥
यच्छेद्वाङ्मनसी बुद्ध्या य इच्छेज्ज्ञानमुत्तमम् ।
ज्ञानेन यच्छेदात्मानं य इच्छेच्छान्तिमात्मनः ॥४॥
4. cakṣurācāravitprājño manasā darśanena ca ,
yacchedvāṅmanasī buddhyā ya icchejjñānamuttamam ,
jñānena yacchedātmānaṁ ya icchecchāntimātmanaḥ.
yacchedvāṅmanasī buddhyā ya icchejjñānamuttamam ,
jñānena yacchedātmānaṁ ya icchecchāntimātmanaḥ.
4.
cakṣuḥ ācāravit prājñaḥ manasā darśanena
ca yacchet vāṅmanasī buddhyā yaḥ
icchet jñānam uttamam jñānena yacchet
ātmānaṃ yaḥ icchet śāntim ātmanaḥ
ca yacchet vāṅmanasī buddhyā yaḥ
icchet jñānam uttamam jñānena yacchet
ātmānaṃ yaḥ icchet śāntim ātmanaḥ
4.
yaḥ uttamam jñānam icchet (saḥ) cakṣuḥ
ācāravit prājñaḥ manasā darśanena ca
buddhyā vāṅmanasī yacchet yaḥ ātmanaḥ śāntim
icchet (saḥ) jñānena ātmānaṃ yacchet
ācāravit prājñaḥ manasā darśanena ca
buddhyā vāṅmanasī yacchet yaḥ ātmanaḥ śāntim
icchet (saḥ) jñānena ātmānaṃ yacchet
4.
A wise person (prājña) who understands proper conduct (ācāra) through (keen) sight and mind and perception, should restrain speech and mind with the intellect (buddhi) if he desires supreme knowledge (jñāna). And he who desires peace (śānti) for himself (ātman) should control his inner self (ātman) with knowledge (jñāna).
एतेषां चेदनुद्रष्टा पुरुषोऽपि सुदारुणः ।
यदि वा सर्ववेदज्ञो यदि वाप्यनृचोऽजपः ॥५॥
यदि वा सर्ववेदज्ञो यदि वाप्यनृचोऽजपः ॥५॥
5. eteṣāṁ cedanudraṣṭā puruṣo'pi sudāruṇaḥ ,
yadi vā sarvavedajño yadi vāpyanṛco'japaḥ.
yadi vā sarvavedajño yadi vāpyanṛco'japaḥ.
5.
eteṣām cet anudraṣṭā puruṣaḥ api sudāruṇaḥ yadi
vā sarvavedajñaḥ yadi vā api anṛcaḥ ajapaḥ
vā sarvavedajñaḥ yadi vā api anṛcaḥ ajapaḥ
5.
cet puruṣaḥ api sudāruṇaḥ eteṣām anudraṣṭā yadi
vā sarvavedajñaḥ yadi vā api anṛcaḥ ajapaḥ
vā sarvavedajñaḥ yadi vā api anṛcaḥ ajapaḥ
5.
Even if a person (puruṣa) is a scrutinizer of these (matters), or if he is very cruel, or if he is one who knows all the Vedas, or even if he is devoid of Vedic hymns and does not perform ritual recitation (japa)...
यदि वा धार्मिको यज्वा यदि वा पापकृत्तमः ।
यदि वा पुरुषव्याघ्रो यदि वा क्लैब्यधारिता ॥६॥
यदि वा पुरुषव्याघ्रो यदि वा क्लैब्यधारिता ॥६॥
6. yadi vā dhārmiko yajvā yadi vā pāpakṛttamaḥ ,
yadi vā puruṣavyāghro yadi vā klaibyadhāritā.
yadi vā puruṣavyāghro yadi vā klaibyadhāritā.
6.
yadi vā dhārmikaḥ yajvā yadi vā pāpakṛttamaḥ
yadi vā puruṣavyāghraḥ yadi vā klaibyadhāritā
yadi vā puruṣavyāghraḥ yadi vā klaibyadhāritā
6.
yadi vā dhārmikaḥ vā yajvā yadi vā pāpakṛttamaḥ
vā puruṣavyāghraḥ yadi vā klaibyadhāritā
vā puruṣavyāghraḥ yadi vā klaibyadhāritā
6.
Whether one is righteous or a performer of Vedic rituals (yajña); whether one is the greatest of sinners; whether one is a tiger among men or overcome by weakness.
तरत्येव महादुर्गं जरामरणसागरम् ।
एवं ह्येतेन योगेन युञ्जानोऽप्येकमन्ततः ।
अपि जिज्ञासमानो हि शब्दब्रह्मातिवर्तते ॥७॥
एवं ह्येतेन योगेन युञ्जानोऽप्येकमन्ततः ।
अपि जिज्ञासमानो हि शब्दब्रह्मातिवर्तते ॥७॥
7. taratyeva mahādurgaṁ jarāmaraṇasāgaram ,
evaṁ hyetena yogena yuñjāno'pyekamantataḥ ,
api jijñāsamāno hi śabdabrahmātivartate.
evaṁ hyetena yogena yuñjāno'pyekamantataḥ ,
api jijñāsamāno hi śabdabrahmātivartate.
7.
tarati eva mahādurgaṃ jaramaraṇasāgaram
evam hi etena yogena
yuñjānaḥ api ekam antataḥ api
jijñāsamānaḥ hi śabdabrahma ativartate
evam hi etena yogena
yuñjānaḥ api ekam antataḥ api
jijñāsamānaḥ hi śabdabrahma ativartate
7.
tarati eva mahādurgaṃ jaramaraṇasāgaram
evam hi etena yogena
yuñjānaḥ api ekam antataḥ api
jijñāsamānaḥ hi śabdabrahma ativartate
evam hi etena yogena
yuñjānaḥ api ekam antataḥ api
jijñāsamānaḥ hi śabdabrahma ativartate
7.
One certainly overcomes the great ocean of old age and death. Indeed, by engaging in this practice (yoga), even if only for a short while, and even if merely desiring to know, one truly transcends the sonic manifestation of the absolute (brahman).
धर्मोपस्थो ह्रीवरूथ उपायापायकूबरः ।
अपानाक्षः प्राणयुगः प्रज्ञायुर्जीवबन्धनः ॥८॥
अपानाक्षः प्राणयुगः प्रज्ञायुर्जीवबन्धनः ॥८॥
8. dharmopastho hrīvarūtha upāyāpāyakūbaraḥ ,
apānākṣaḥ prāṇayugaḥ prajñāyurjīvabandhanaḥ.
apānākṣaḥ prāṇayugaḥ prajñāyurjīvabandhanaḥ.
8.
dharmopasthaḥ hrīvarūthaḥ upāyāpāyakūbaraḥ
apānākṣaḥ prāṇayugaḥ prajñāyuḥ jīvabandhanaḥ
apānākṣaḥ prāṇayugaḥ prajñāyuḥ jīvabandhanaḥ
8.
dharmopasthaḥ hrīvarūthaḥ upāyāpāyakūbaraḥ
apānākṣaḥ prāṇayugaḥ prajñāyuḥ jīvabandhanaḥ
apānākṣaḥ prāṇayugaḥ prajñāyuḥ jīvabandhanaḥ
8.
It has natural law (dharma) as its foundation, modesty as its covering, and means and difficulties as its pivot. It has the downward breath (apāna) as its axles, the vital breath (prāṇa) as its yoke, and wisdom as its lifespan, binding the individual soul (jīva).
चेतनाबन्धुरश्चारुराचारग्रहनेमिवान् ।
दर्शनस्पर्शनवहो घ्राणश्रवणवाहनः ॥९॥
दर्शनस्पर्शनवहो घ्राणश्रवणवाहनः ॥९॥
9. cetanābandhuraścārurācāragrahanemivān ,
darśanasparśanavaho ghrāṇaśravaṇavāhanaḥ.
darśanasparśanavaho ghrāṇaśravaṇavāhanaḥ.
9.
cetanābandhuraḥ ca cāruḥ ācāragrahanemivān
darśanasparśanavahaḥ ghrāṇaśravaṇavāhanaḥ
darśanasparśanavahaḥ ghrāṇaśravaṇavāhanaḥ
9.
cetanābandhuraḥ ca cāruḥ ācāragrahanemivān
darśanasparśanavahaḥ ghrāṇaśravaṇavāhanaḥ
darśanasparśanavahaḥ ghrāṇaśravaṇavāhanaḥ
9.
Supported by consciousness, charming, and having the circumference of its wheel imbued with (or holding fast to) good conduct. It bears the faculty of sight and touch, and has the faculties of smell and hearing as its carriers.
प्रज्ञानाभिः सर्वतन्त्रप्रतोदो ज्ञानसारथिः ।
क्षेत्रज्ञाधिष्ठितो धीरः श्रद्धादमपुरःसरः ॥१०॥
क्षेत्रज्ञाधिष्ठितो धीरः श्रद्धादमपुरःसरः ॥१०॥
10. prajñānābhiḥ sarvatantrapratodo jñānasārathiḥ ,
kṣetrajñādhiṣṭhito dhīraḥ śraddhādamapuraḥsaraḥ.
kṣetrajñādhiṣṭhito dhīraḥ śraddhādamapuraḥsaraḥ.
10.
prajñānābhiḥ sarvatantrapratodaḥ jñānasārathiḥ
kṣetrajñādhiṣṭhitaḥ dhīraḥ śraddhādamapuraḥsaraḥ
kṣetrajñādhiṣṭhitaḥ dhīraḥ śraddhādamapuraḥsaraḥ
10.
prajñānābhiḥ sarvatantrapratodaḥ jñānasārathiḥ
kṣetrajñādhiṣṭhitaḥ dhīraḥ śraddhādamapuraḥsaraḥ
kṣetrajñādhiṣṭhitaḥ dhīraḥ śraddhādamapuraḥsaraḥ
10.
It is guided by profound understanding, acts as a stimulus for all disciplines, has knowledge as its charioteer, is controlled by the knower of the field (kṣetrajña), is steadfast, and is led by faith (śraddhā) and self-control.
त्यागवर्त्मानुगः क्षेम्यः शौचगो ध्यानगोचरः ।
जीवयुक्तो रथो दिव्यो ब्रह्मलोके विराजते ॥११॥
जीवयुक्तो रथो दिव्यो ब्रह्मलोके विराजते ॥११॥
11. tyāgavartmānugaḥ kṣemyaḥ śaucago dhyānagocaraḥ ,
jīvayukto ratho divyo brahmaloke virājate.
jīvayukto ratho divyo brahmaloke virājate.
11.
tyāgavartmānugaḥ kṣemyaḥ śaucagaḥ dhyānagocaraḥ
jīvayuktaḥ rathaḥ divyaḥ brahmaloke virājate
jīvayuktaḥ rathaḥ divyaḥ brahmaloke virājate
11.
divyaḥ rathaḥ tyāgavartmānugaḥ kṣemyaḥ śaucagaḥ
dhyānagocaraḥ jīvayuktaḥ brahmaloke virājate
dhyānagocaraḥ jīvayuktaḥ brahmaloke virājate
11.
This divine chariot, which follows the path of renunciation, brings well-being, is associated with purity, is an object of meditation (dhyāna), and is yoked with the individual soul (jīva), shines forth in the world of Brahman (brahman).
अथ संत्वरमाणस्य रथमेतं युयुक्षतः ।
अक्षरं गन्तुमनसो विधिं वक्ष्यामि शीघ्रगम् ॥१२॥
अक्षरं गन्तुमनसो विधिं वक्ष्यामि शीघ्रगम् ॥१२॥
12. atha saṁtvaramāṇasya rathametaṁ yuyukṣataḥ ,
akṣaraṁ gantumanaso vidhiṁ vakṣyāmi śīghragam.
akṣaraṁ gantumanaso vidhiṁ vakṣyāmi śīghragam.
12.
atha saṃtvaramāṇasya ratham etam yuyukṣataḥ
akṣaram gantum-manasaḥ vidhim vakṣyāmi śīghragam
akṣaram gantum-manasaḥ vidhim vakṣyāmi śīghragam
12.
atha śīghragam vidhim vakṣyāmi saṃtvaramāṇasya
etam ratham yuyukṣataḥ akṣaram gantum-manasaḥ
etam ratham yuyukṣataḥ akṣaram gantum-manasaḥ
12.
Now, for one who is eager to yoke this chariot and whose mind is intent on reaching the immutable (akṣara), I will explain the swift method.
सप्त यो धारणाः कृत्स्ना वाग्यतः प्रतिपद्यते ।
पृष्ठतः पार्श्वतश्चान्या यावत्यस्ताः प्रधारणाः ॥१३॥
पृष्ठतः पार्श्वतश्चान्या यावत्यस्ताः प्रधारणाः ॥१३॥
13. sapta yo dhāraṇāḥ kṛtsnā vāgyataḥ pratipadyate ,
pṛṣṭhataḥ pārśvataścānyā yāvatyastāḥ pradhāraṇāḥ.
pṛṣṭhataḥ pārśvataścānyā yāvatyastāḥ pradhāraṇāḥ.
13.
sapta yaḥ dhāraṇāḥ kṛtsnāḥ vāgyataḥ pratipadyate |
pṛṣṭhataḥ pārśvataḥ ca anyāḥ yāvatyah tāḥ pradhāraṇāḥ
pṛṣṭhataḥ pārśvataḥ ca anyāḥ yāvatyah tāḥ pradhāraṇāḥ
13.
yaḥ vāgyataḥ sapta kṛtsnāḥ dhāraṇāḥ pratipadyate ca
anyāḥ yāvatyah tāḥ pradhāraṇāḥ pṛṣṭhataḥ pārśvataḥ
anyāḥ yāvatyah tāḥ pradhāraṇāḥ pṛṣṭhataḥ pārśvataḥ
13.
The one who controls speech (vāgyataḥ) achieves the seven complete concentrations (dhāraṇā). And there are also other specialized concentrations (pradhāraṇā), as many as they are, from the back and from the sides.
क्रमशः पार्थिवं यच्च वायव्यं खं तथा पयः ।
ज्योतिषो यत्तदैश्वर्यमहंकारस्य बुद्धितः ॥१४॥
ज्योतिषो यत्तदैश्वर्यमहंकारस्य बुद्धितः ॥१४॥
14. kramaśaḥ pārthivaṁ yacca vāyavyaṁ khaṁ tathā payaḥ ,
jyotiṣo yattadaiśvaryamahaṁkārasya buddhitaḥ.
jyotiṣo yattadaiśvaryamahaṁkārasya buddhitaḥ.
14.
kramaśaḥ pārthivam yat ca vāyavyam kham tathā payaḥ
jyotiṣaḥ yat tat aiśvaryam ahaṅkārasya buddhitaḥ
jyotiṣaḥ yat tat aiśvaryam ahaṅkārasya buddhitaḥ
14.
kramaśaḥ yat ca pārthivam vāyavyam kham tathā payaḥ
tathā jyotiṣaḥ ahaṅkārasya buddhitaḥ yat tat aiśvaryam
tathā jyotiṣaḥ ahaṅkārasya buddhitaḥ yat tat aiśvaryam
14.
Successively, that which is earthly, and aerial, space, and water [manifests]. Likewise, that dominion of light, of ego (ahaṅkāra), and originating from the intellect [also manifests successively].
अव्यक्तस्य तथैश्वर्यं क्रमशः प्रतिपद्यते ।
विक्रमाश्चापि यस्यैते तथा युङ्क्ते स योगतः ॥१५॥
विक्रमाश्चापि यस्यैते तथा युङ्क्ते स योगतः ॥१५॥
15. avyaktasya tathaiśvaryaṁ kramaśaḥ pratipadyate ,
vikramāścāpi yasyaite tathā yuṅkte sa yogataḥ.
vikramāścāpi yasyaite tathā yuṅkte sa yogataḥ.
15.
avyaktasya tathā aiśvaryam kramaśaḥ pratipadyate
vikramāḥ ca api yasya ete tathā yuṅkte saḥ yogataḥ
vikramāḥ ca api yasya ete tathā yuṅkte saḥ yogataḥ
15.
tathā avyaktasya aiśvaryam kramaśaḥ pratipadyate
ca api yasya ete vikramāḥ saḥ tathā yogataḥ yuṅkte
ca api yasya ete vikramāḥ saḥ tathā yogataḥ yuṅkte
15.
Similarly, the dominion of the unmanifest (avyakta) is successively attained. And he (the yogi) whose these powers are, similarly connects himself through (yoga).
अथास्य योगयुक्तस्य सिद्धिमात्मनि पश्यतः ।
निर्मथ्यमानः सूक्ष्मत्वाद्रूपाणीमानि दर्शयेत् ॥१६॥
निर्मथ्यमानः सूक्ष्मत्वाद्रूपाणीमानि दर्शयेत् ॥१६॥
16. athāsya yogayuktasya siddhimātmani paśyataḥ ,
nirmathyamānaḥ sūkṣmatvādrūpāṇīmāni darśayet.
nirmathyamānaḥ sūkṣmatvādrūpāṇīmāni darśayet.
16.
atha asya yogayuktasya siddhim ātmani paśyataḥ
nirmathyamānaḥ sūkṣmatvāt rūpāṇi imāni darśayet
nirmathyamānaḥ sūkṣmatvāt rūpāṇi imāni darśayet
16.
atha asya yogayuktasya ātmani siddhim paśyataḥ
sūkṣmatvāt nirmathyamānaḥ imāni rūpāṇi darśayet
sūkṣmatvāt nirmathyamānaḥ imāni rūpāṇi darśayet
16.
Now, for this individual, yoked in (yoga) who perceives spiritual perfection (siddhi) within the self (ātman), that which is being churned, owing to its subtle nature, should reveal these forms.
शैशिरस्तु यथा धूमः सूक्ष्मः संश्रयते नभः ।
तथा देहाद्विमुक्तस्य पूर्वरूपं भवत्युत ॥१७॥
तथा देहाद्विमुक्तस्य पूर्वरूपं भवत्युत ॥१७॥
17. śaiśirastu yathā dhūmaḥ sūkṣmaḥ saṁśrayate nabhaḥ ,
tathā dehādvimuktasya pūrvarūpaṁ bhavatyuta.
tathā dehādvimuktasya pūrvarūpaṁ bhavatyuta.
17.
śaiśiraḥ tu yathā dhūmaḥ sūkṣmaḥ saṃśrayate nabhaḥ
tathā dehāt vimuktasya pūrvarūpam bhavati uta
tathā dehāt vimuktasya pūrvarūpam bhavati uta
17.
yathā sūkṣmaḥ śaiśiraḥ dhūmaḥ nabhaḥ saṃśrayate
tathā dehāt vimuktasya uta pūrvarūpam bhavati tu
tathā dehāt vimuktasya uta pūrvarūpam bhavati tu
17.
Just as subtle winter mist (dhūmaḥ) disperses and takes refuge in the sky, so too, for one liberated from the body, the subtle (original) form (pūrvarūpam) remains.
अथ धूमस्य विरमे द्वितीयं रूपदर्शनम् ।
जलरूपमिवाकाशे तत्रैवात्मनि पश्यति ॥१८॥
जलरूपमिवाकाशे तत्रैवात्मनि पश्यति ॥१८॥
18. atha dhūmasya virame dvitīyaṁ rūpadarśanam ,
jalarūpamivākāśe tatraivātmani paśyati.
jalarūpamivākāśe tatraivātmani paśyati.
18.
atha dhūmasya virame dvitīyam rūpadarśanam
jalarūpam iva ākāśe tatra eva ātmani paśyati
jalarūpam iva ākāśe tatra eva ātmani paśyati
18.
atha dhūmasya virame,
dvitīyam rūpadarśanam jalarūpam iva ākāśe tatra eva ātmani paśyati.
dvitīyam rūpadarśanam jalarūpam iva ākāśe tatra eva ātmani paśyati.
18.
Then, upon the disappearance of smoke, one perceives a second visual form, like water in the sky, right there within the Self (ātman).
अपां व्यतिक्रमे चापि वह्निरूपं प्रकाशते ।
तस्मिन्नुपरते चास्य पीतवस्त्रवदिष्यते ।
ऊर्णारूपसवर्णं च तस्य रूपं प्रकाशते ॥१९॥
तस्मिन्नुपरते चास्य पीतवस्त्रवदिष्यते ।
ऊर्णारूपसवर्णं च तस्य रूपं प्रकाशते ॥१९॥
19. apāṁ vyatikrame cāpi vahnirūpaṁ prakāśate ,
tasminnuparate cāsya pītavastravadiṣyate ,
ūrṇārūpasavarṇaṁ ca tasya rūpaṁ prakāśate.
tasminnuparate cāsya pītavastravadiṣyate ,
ūrṇārūpasavarṇaṁ ca tasya rūpaṁ prakāśate.
19.
apām vyatikrame ca api vahnirūpam
prakāśate tasmin uparate ca asya
pītavastravat iṣyate ūrṇārūpasavarṇam
ca tasya rūpam prakāśate
prakāśate tasmin uparate ca asya
pītavastravat iṣyate ūrṇārūpasavarṇam
ca tasya rūpam prakāśate
19.
apām vyatikrame ca api vahnirūpam prakāśate.
tasmin uparate ca asya pītavastravat iṣyate.
ca tasya ūrṇārūpasavarṇam rūpam prakāśate.
tasmin uparate ca asya pītavastravat iṣyate.
ca tasya ūrṇārūpasavarṇam rūpam prakāśate.
19.
And when the water-form passes away, the form of fire appears. And when that (fire-form) ceases, this (next form) is considered to be like a yellow garment. Also, its form appears having the color and shape of wool.
अथ श्वेतां गतिं गत्वा वायव्यं सूक्ष्ममप्यजः ।
अशुक्लं चेतसः सौक्ष्म्यमव्यक्तं ब्रह्मणोऽस्य वै ॥२०॥
अशुक्लं चेतसः सौक्ष्म्यमव्यक्तं ब्रह्मणोऽस्य वै ॥२०॥
20. atha śvetāṁ gatiṁ gatvā vāyavyaṁ sūkṣmamapyajaḥ ,
aśuklaṁ cetasaḥ saukṣmyamavyaktaṁ brahmaṇo'sya vai.
aśuklaṁ cetasaḥ saukṣmyamavyaktaṁ brahmaṇo'sya vai.
20.
atha śvetām gatim gatvā vāyavyam sūkṣmam api ajaḥ
aśuklam cetasaḥ saukṣmyam avyaktam brahmaṇaḥ asya vai
aśuklam cetasaḥ saukṣmyam avyaktam brahmaṇaḥ asya vai
20.
atha ajaḥ śvetām gatim gatvā vāyavyam sūkṣmam api (prāpnoti).
aśuklam cetasaḥ saukṣmyam avyaktam asya brahmaṇaḥ vai (bhavati).
aśuklam cetasaḥ saukṣmyam avyaktam asya brahmaṇaḥ vai (bhavati).
20.
Then, the unborn (ātman), having attained the white path, also (reaches) the subtle airy state. This subtle, unmanifest state of the mind (or consciousness) is indeed the uncolored (or pure) aspect of this Brahman (brahman).
एतेष्वपि हि जातेषु फलजातानि मे शृणु ।
जातस्य पार्थिवैश्वर्ये सृष्टिरिष्टा विधीयते ॥२१॥
जातस्य पार्थिवैश्वर्ये सृष्टिरिष्टा विधीयते ॥२१॥
21. eteṣvapi hi jāteṣu phalajātāni me śṛṇu ,
jātasya pārthivaiśvarye sṛṣṭiriṣṭā vidhīyate.
jātasya pārthivaiśvarye sṛṣṭiriṣṭā vidhīyate.
21.
eteṣu api hi jāteṣu phalajātāni me śṛṇu
jātasya pārthivaiśvarye sṛṣṭiḥ iṣṭā vidhīyate
jātasya pārthivaiśvarye sṛṣṭiḥ iṣṭā vidhīyate
21.
hi eteṣu api jāteṣu,
me phalajātāni śṛṇu.
jātasya pārthivaiśvarye iṣṭā sṛṣṭiḥ vidhīyate.
me phalajātāni śṛṇu.
jātasya pārthivaiśvarye iṣṭā sṛṣṭiḥ vidhīyate.
21.
Indeed, even when these (forms) have appeared, listen to me concerning the categories of results. For one who is born into earthly sovereignty, a desired creation is ordained.
प्रजापतिरिवाक्षोभ्यः शरीरात्सृजति प्रजाः ।
अङ्गुल्यङ्गुष्ठमात्रेण हस्तपादेन वा तथा ॥२२॥
अङ्गुल्यङ्गुष्ठमात्रेण हस्तपादेन वा तथा ॥२२॥
22. prajāpatirivākṣobhyaḥ śarīrātsṛjati prajāḥ ,
aṅgulyaṅguṣṭhamātreṇa hastapādena vā tathā.
aṅgulyaṅguṣṭhamātreṇa hastapādena vā tathā.
22.
prajāpatiḥ iva akṣobhyaḥ śarīrāt sṛjati prajāḥ
aṅgulyaṅguṣṭhamātreṇa hastapādena vā tathā
aṅgulyaṅguṣṭhamātreṇa hastapādena vā tathā
22.
akṣobhyaḥ prajāpatiḥ iva śarīrāt prajāḥ sṛjati.
tathā aṅgulyaṅguṣṭhamātreṇa vā hastapādena.
tathā aṅgulyaṅguṣṭhamātreṇa vā hastapādena.
22.
Like Prajāpati, he (Vayu) is unagitated (akṣobhya) and creates beings (prajāḥ) from his body. Similarly, he acts merely with a finger or a thumb, or with a hand or a foot.
पृथिवीं कम्पयत्येको गुणो वायोरिति स्मृतः ।
आकाशभूतश्चाकाशे सवर्णत्वात्प्रणश्यति ॥२३॥
आकाशभूतश्चाकाशे सवर्णत्वात्प्रणश्यति ॥२३॥
23. pṛthivīṁ kampayatyeko guṇo vāyoriti smṛtaḥ ,
ākāśabhūtaścākāśe savarṇatvātpraṇaśyati.
ākāśabhūtaścākāśe savarṇatvātpraṇaśyati.
23.
pṛthivīm kampayati ekaḥ guṇaḥ vāyoḥ iti smṛtaḥ
ākāśabhūtaḥ ca ākāśe savarṇatvāt praṇaśyati
ākāśabhūtaḥ ca ākāśe savarṇatvāt praṇaśyati
23.
vāyoḥ ekaḥ guṇaḥ pṛthivīm kampayati iti smṛtaḥ.
ca ākāśabhūtaḥ savarṇatvāt ākāśe praṇaśyati.
ca ākāśabhūtaḥ savarṇatvāt ākāśe praṇaśyati.
23.
One quality (guṇa) of Vayu (Air) is considered to be that which causes the earth to tremble. And having become elemental space (ākāśa), it vanishes into space (ākāśa) due to its similarity in nature (savarṇatvāt).
वर्णतो गृह्यते चापि कामात्पिबति चाशयान् ।
न चास्य तेजसा रूपं दृश्यते शाम्यते तथा ॥२४॥
न चास्य तेजसा रूपं दृश्यते शाम्यते तथा ॥२४॥
24. varṇato gṛhyate cāpi kāmātpibati cāśayān ,
na cāsya tejasā rūpaṁ dṛśyate śāmyate tathā.
na cāsya tejasā rūpaṁ dṛśyate śāmyate tathā.
24.
varṇataḥ gṛhyate ca api kāmāt pibati ca āśayān
na ca asya tejasā rūpam dṛśyate śāmyate tathā
na ca asya tejasā rūpam dṛśyate śāmyate tathā
24.
ca api varṇataḥ gṛhyate.
ca kāmāt āśayān pibati.
ca asya rūpam tejasā na dṛśyate.
tathā na śāmyate.
ca kāmāt āśayān pibati.
ca asya rūpam tejasā na dṛśyate.
tathā na śāmyate.
24.
It (Vayu) is perceived (gṛhyate) by means of its distinguishing features, and it also consumes mental impressions (āśayān) stemming from desires (kāmāt). Neither is its form seen by its brilliance, nor does it ever cease.
अहंकारस्य विजितेः पञ्चैते स्युर्वशानुगाः ।
षण्णामात्मनि बुद्धौ च जितायां प्रभवत्यथ ॥२५॥
षण्णामात्मनि बुद्धौ च जितायां प्रभवत्यथ ॥२५॥
25. ahaṁkārasya vijiteḥ pañcaite syurvaśānugāḥ ,
ṣaṇṇāmātmani buddhau ca jitāyāṁ prabhavatyatha.
ṣaṇṇāmātmani buddhau ca jitāyāṁ prabhavatyatha.
25.
ahaṅkārasya vijiteḥ pañca ete syuḥ vaśānugāḥ
ṣaṇṇām ātmani buddhau ca jitāyām prabhavati atha
ṣaṇṇām ātmani buddhau ca jitāyām prabhavati atha
25.
ahaṅkārasya vijiteḥ ete pañca vaśānugāḥ syuḥ.
atha ca buddhau jitāyām ātmani ṣaṇṇām prabhavati.
atha ca buddhau jitāyām ātmani ṣaṇṇām prabhavati.
25.
Upon the conquest (vijiti) of the ego (ahaṅkāra), these five (senses or sense organs) become compliant. And then, when the intellect (buddhi) is fully subdued, mastery over the group of six (sense faculties including the mind) manifests within the (true) self (ātman).
निर्दोषा प्रतिभा ह्येनं कृत्स्ना समभिवर्तते ।
तथैव व्यक्तमात्मानमव्यक्तं प्रतिपद्यते ॥२६॥
तथैव व्यक्तमात्मानमव्यक्तं प्रतिपद्यते ॥२६॥
26. nirdoṣā pratibhā hyenaṁ kṛtsnā samabhivartate ,
tathaiva vyaktamātmānamavyaktaṁ pratipadyate.
tathaiva vyaktamātmānamavyaktaṁ pratipadyate.
26.
nirdoṣā pratibhā hi enam kṛtsnā samabhivartate
tathā eva vyaktam ātmānam avyaktam pratipadyate
tathā eva vyaktam ātmānam avyaktam pratipadyate
26.
hi kṛtsnā nirdoṣā pratibhā enam samabhivartate
tathā eva avyaktam ātmānam vyaktam pratipadyate
tathā eva avyaktam ātmānam vyaktam pratipadyate
26.
Indeed, a complete and faultless intuition (pratibhā) arises in him. Similarly, one understands the unmanifest (avyakta) Self (ātman) as manifest.
यतो निःसरते लोको भवति व्यक्तसंज्ञकः ।
तत्राव्यक्तमयीं व्याख्यां शृणु त्वं विस्तरेण मे ।
तथा व्यक्तमयीं चैव संख्यां पूर्वं निबोध मे ॥२७॥
तत्राव्यक्तमयीं व्याख्यां शृणु त्वं विस्तरेण मे ।
तथा व्यक्तमयीं चैव संख्यां पूर्वं निबोध मे ॥२७॥
27. yato niḥsarate loko bhavati vyaktasaṁjñakaḥ ,
tatrāvyaktamayīṁ vyākhyāṁ śṛṇu tvaṁ vistareṇa me ,
tathā vyaktamayīṁ caiva saṁkhyāṁ pūrvaṁ nibodha me.
tatrāvyaktamayīṁ vyākhyāṁ śṛṇu tvaṁ vistareṇa me ,
tathā vyaktamayīṁ caiva saṁkhyāṁ pūrvaṁ nibodha me.
27.
yataḥ niḥsarate lokaḥ bhavati
vyaktasaṃjñakaḥ tatra avyaktamayīm vyākhyām
śṛṇu tvam vistareṇa me tathā vyaktamayīm
ca eva saṃkhyām pūrvam nibodha me
vyaktasaṃjñakaḥ tatra avyaktamayīm vyākhyām
śṛṇu tvam vistareṇa me tathā vyaktamayīm
ca eva saṃkhyām pūrvam nibodha me
27.
yataḥ lokaḥ vyaktasaṃjñakaḥ bhavati (ca)
niḥsarate tatra avyaktamayīm vyākhyām
tvam me vistareṇa śṛṇu tathā ca eva
pūrvam vyaktamayīm saṃkhyām me nibodha
niḥsarate tatra avyaktamayīm vyākhyām
tvam me vistareṇa śṛṇu tathā ca eva
pūrvam vyaktamayīm saṃkhyām me nibodha
27.
From which the world (loka) emanates and becomes known as the manifest (vyakta) – regarding that, listen to my detailed explanation of the unmanifest (avyakta). And similarly, first learn from me the description of the manifest.
पञ्चविंशतितत्त्वानि तुल्यान्युभयतः समम् ।
योगे सांख्येऽपि च तथा विशेषांस्तत्र मे शृणु ॥२८॥
योगे सांख्येऽपि च तथा विशेषांस्तत्र मे शृणु ॥२८॥
28. pañcaviṁśatitattvāni tulyānyubhayataḥ samam ,
yoge sāṁkhye'pi ca tathā viśeṣāṁstatra me śṛṇu.
yoge sāṁkhye'pi ca tathā viśeṣāṁstatra me śṛṇu.
28.
pañcaviṃśatitattvāni tulyāni ubhayataḥ samam
yoge sāṃkhye api ca tathā viśeṣān tatra me śṛṇu
yoge sāṃkhye api ca tathā viśeṣān tatra me śṛṇu
28.
pañcaviṃśatitattvāni ubhayataḥ samam tulyāni (santi)
ca tathā yoge api sāṃkhye api tatra viśeṣān me śṛṇu
ca tathā yoge api sāṃkhye api tatra viśeṣān me śṛṇu
28.
The twenty-five principles (tattva) are equally the same in both (systems). And in the same way, listen to me about their specific distinctions in Yoga (dhyāna) and Sāṃkhya.
प्रोक्तं तद्व्यक्तमित्येव जायते वर्धते च यत् ।
जीर्यते म्रियते चैव चतुर्भिर्लक्षणैर्युतम् ॥२९॥
जीर्यते म्रियते चैव चतुर्भिर्लक्षणैर्युतम् ॥२९॥
29. proktaṁ tadvyaktamityeva jāyate vardhate ca yat ,
jīryate mriyate caiva caturbhirlakṣaṇairyutam.
jīryate mriyate caiva caturbhirlakṣaṇairyutam.
29.
proktam tat vyaktam iti eva jāyate vardhate ca yat
jīryate mriyate ca eva caturbhiḥ lakṣaṇaiḥ yutam
jīryate mriyate ca eva caturbhiḥ lakṣaṇaiḥ yutam
29.
yat jāyate vardhate ca jīryate ca mriyate eva,
tat caturbhiḥ lakṣaṇaiḥ yutam vyaktam iti eva proktam.
tat caturbhiḥ lakṣaṇaiḥ yutam vyaktam iti eva proktam.
29.
That which is born, grows, decays, and dies – that, endowed with these four characteristics, is indeed called the manifest (vyakta).
विपरीतमतो यत्तु तदव्यक्तमुदाहृतम् ।
द्वावात्मानौ च वेदेषु सिद्धान्तेष्वप्युदाहृतौ ॥३०॥
द्वावात्मानौ च वेदेषु सिद्धान्तेष्वप्युदाहृतौ ॥३०॥
30. viparītamato yattu tadavyaktamudāhṛtam ,
dvāvātmānau ca vedeṣu siddhānteṣvapyudāhṛtau.
dvāvātmānau ca vedeṣu siddhānteṣvapyudāhṛtau.
30.
viparītam ataḥ yat tu tat avyaktam udāhṛtam
dvau ātmānau ca vedeṣu siddhānteṣu api udāhṛtau
dvau ātmānau ca vedeṣu siddhānteṣu api udāhṛtau
30.
yat tu ataḥ viparītam tat avyaktam udāhṛtam ca
vedeṣu siddhānteṣu api dvau ātmānau udāhṛtau
vedeṣu siddhānteṣu api dvau ātmānau udāhṛtau
30.
That which is the opposite of this is declared to be the unmanifest. Furthermore, two selves (ātman) are described in the Vedas as well as in the philosophical treatises.
चतुर्लक्षणजं त्वन्यं चतुर्वर्गं प्रचक्षते ।
व्यक्तमव्यक्तजं चैव तथा बुद्धमथेतरत् ।
सत्त्वं क्षेत्रज्ञ इत्येतद्द्वयमप्यनुदर्शितम् ॥३१॥
व्यक्तमव्यक्तजं चैव तथा बुद्धमथेतरत् ।
सत्त्वं क्षेत्रज्ञ इत्येतद्द्वयमप्यनुदर्शितम् ॥३१॥
31. caturlakṣaṇajaṁ tvanyaṁ caturvargaṁ pracakṣate ,
vyaktamavyaktajaṁ caiva tathā buddhamathetarat ,
sattvaṁ kṣetrajña ityetaddvayamapyanudarśitam.
vyaktamavyaktajaṁ caiva tathā buddhamathetarat ,
sattvaṁ kṣetrajña ityetaddvayamapyanudarśitam.
31.
caturlakṣaṇajam tu anyam caturvargam
pracakṣate vyaktam avyaktajam ca eva
tathā buddham atha itarat sattvam
kṣetrajñaḥ iti etat dvayam api anudarśitam
pracakṣate vyaktam avyaktajam ca eva
tathā buddham atha itarat sattvam
kṣetrajñaḥ iti etat dvayam api anudarśitam
31.
tu anyam caturlakṣaṇajam caturvargam
pracakṣate vyaktam avyaktajam ca eva
tathā buddham atha itarat sattvam
kṣetrajñaḥ iti etat dvayam api anudarśitam
pracakṣate vyaktam avyaktajam ca eva
tathā buddham atha itarat sattvam
kṣetrajñaḥ iti etat dvayam api anudarśitam
31.
They declare a different group of four (caturvarga) that arises from four characteristics. The manifest, that which is born from the unmanifest, and similarly the conscious, and then the other (the unconscious). This pair, existence and the knower of the field, is also indicated.
द्वावात्मानौ च वेदेषु विषयेषु च रज्यतः ।
विषयात्प्रतिसंहारः सांख्यानां सिद्धिलक्षणम् ॥३२॥
विषयात्प्रतिसंहारः सांख्यानां सिद्धिलक्षणम् ॥३२॥
32. dvāvātmānau ca vedeṣu viṣayeṣu ca rajyataḥ ,
viṣayātpratisaṁhāraḥ sāṁkhyānāṁ siddhilakṣaṇam.
viṣayātpratisaṁhāraḥ sāṁkhyānāṁ siddhilakṣaṇam.
32.
dvau ātmānau ca vedeṣu viṣayeṣu ca rajyataḥ
viṣayāt pratisaṃhāraḥ sāṃkhyānām siddhilakṣaṇam
viṣayāt pratisaṃhāraḥ sāṃkhyānām siddhilakṣaṇam
32.
ca vedeṣu dvau ātmānau ca viṣayeṣu rajyataḥ
viṣayāt pratisaṃhāraḥ sāṃkhyānām siddhilakṣaṇam
viṣayāt pratisaṃhāraḥ sāṃkhyānām siddhilakṣaṇam
32.
Two selves (ātman) in the Vedas become attached to worldly objects. For the Sāṃkhyas, withdrawal (pratisaṃhāra) from such objects is the mark of perfection.
निर्ममश्चानहंकारो निर्द्वंद्वश्छिन्नसंशयः ।
नैव क्रुध्यति न द्वेष्टि नानृता भाषते गिरः ॥३३॥
नैव क्रुध्यति न द्वेष्टि नानृता भाषते गिरः ॥३३॥
33. nirmamaścānahaṁkāro nirdvaṁdvaśchinnasaṁśayaḥ ,
naiva krudhyati na dveṣṭi nānṛtā bhāṣate giraḥ.
naiva krudhyati na dveṣṭi nānṛtā bhāṣate giraḥ.
33.
nirmamaḥ ca anahaṃkāraḥ nirdvandvaḥ chinnasaṃśayaḥ
na eva krudhyati na dveṣṭi na anṛtā bhāṣate giraḥ
na eva krudhyati na dveṣṭi na anṛtā bhāṣate giraḥ
33.
nirmamaḥ ca anahaṃkāraḥ nirdvandvaḥ chinnasaṃśayaḥ
(saḥ) na eva krudhyati na dveṣṭi na anṛtā giraḥ bhāṣate
(saḥ) na eva krudhyati na dveṣṭi na anṛtā giraḥ bhāṣate
33.
One who is free from possessiveness, devoid of ego (ahaṅkāra), unaffected by dualities, and whose doubts are completely dispelled - such a person never becomes angry, nor hates, nor speaks false words.
आक्रुष्टस्ताडितश्चैव मैत्रेण ध्याति नाशुभम् ।
वाग्दण्डकर्ममनसां त्रयाणां च निवर्तकः ॥३४॥
वाग्दण्डकर्ममनसां त्रयाणां च निवर्तकः ॥३४॥
34. ākruṣṭastāḍitaścaiva maitreṇa dhyāti nāśubham ,
vāgdaṇḍakarmamanasāṁ trayāṇāṁ ca nivartakaḥ.
vāgdaṇḍakarmamanasāṁ trayāṇāṁ ca nivartakaḥ.
34.
ākruṣṭaḥ tāḍitaḥ ca eva maitreṇa dhyāti na aśubham
vāgdaṇḍakarmamanasām trayāṇām ca nivartakaḥ
vāgdaṇḍakarmamanasām trayāṇām ca nivartakaḥ
34.
ākruṣṭaḥ tāḍitaḥ ca eva maitreṇa dhyāti na aśubham
vāgdaṇḍakarmamanasām trayāṇām ca nivartakaḥ
vāgdaṇḍakarmamanasām trayāṇām ca nivartakaḥ
34.
Even when insulted or struck by a friend, he does not harbor any ill thoughts. He is one who controls the three: speech, physical actions, and the mind.
समः सर्वेषु भूतेषु ब्रह्माणमभिवर्तते ।
नैवेच्छति न चानिच्छो यात्रामात्रव्यवस्थितः ॥३५॥
नैवेच्छति न चानिच्छो यात्रामात्रव्यवस्थितः ॥३५॥
35. samaḥ sarveṣu bhūteṣu brahmāṇamabhivartate ,
naivecchati na cāniccho yātrāmātravyavasthitaḥ.
naivecchati na cāniccho yātrāmātravyavasthitaḥ.
35.
samaḥ sarveṣu bhūteṣu brahmāṇam abhivartate na
eva icchati na ca anicchuḥ yātrāmātrāvyavasthitaḥ
eva icchati na ca anicchuḥ yātrāmātrāvyavasthitaḥ
35.
samaḥ sarveṣu bhūteṣu brahmāṇam abhivartate na
eva icchati na ca anicchuḥ yātrāmātrāvyavasthitaḥ
eva icchati na ca anicchuḥ yātrāmātrāvyavasthitaḥ
35.
He is impartial towards all beings and approaches Brahman (brahman). He neither desires nor is he someone who makes a point of not desiring, being content merely with what is essential for sustenance.
अलोलुपोऽव्यथो दान्तो न कृती न निराकृतिः ।
नास्येन्द्रियमनेकाग्रं नातिक्षिप्तमनोरथः ।
अहिंस्रः सर्वभूतानामीदृक्सांख्यो विमुच्यते ॥३६॥
नास्येन्द्रियमनेकाग्रं नातिक्षिप्तमनोरथः ।
अहिंस्रः सर्वभूतानामीदृक्सांख्यो विमुच्यते ॥३६॥
36. alolupo'vyatho dānto na kṛtī na nirākṛtiḥ ,
nāsyendriyamanekāgraṁ nātikṣiptamanorathaḥ ,
ahiṁsraḥ sarvabhūtānāmīdṛksāṁkhyo vimucyate.
nāsyendriyamanekāgraṁ nātikṣiptamanorathaḥ ,
ahiṁsraḥ sarvabhūtānāmīdṛksāṁkhyo vimucyate.
36.
alolupaḥ avyathaḥ dāntaḥ na kṛtī na
nirākṛtiḥ na asya indriyam anekāgram
na atikṣiptamanorathaḥ ahiṃsraḥ
sarvabhūtānām īdṛk sāṃkhyaḥ vimucyate
nirākṛtiḥ na asya indriyam anekāgram
na atikṣiptamanorathaḥ ahiṃsraḥ
sarvabhūtānām īdṛk sāṃkhyaḥ vimucyate
36.
alolupaḥ avyathaḥ dāntaḥ na kṛtī na
nirākṛtiḥ na asya indriyam anekāgram
na atikṣiptamanorathaḥ ahiṃsraḥ
sarvabhūtānām īdṛk sāṃkhyaḥ vimucyate
nirākṛtiḥ na asya indriyam anekāgram
na atikṣiptamanorathaḥ ahiṃsraḥ
sarvabhūtānām īdṛk sāṃkhyaḥ vimucyate
36.
He is not greedy, free from anxiety, and self-controlled. He is neither overly active nor completely inactive. His senses are not scattered, nor are his desires excessively projected. Such a follower of Sāṃkhya, harmless to all beings, attains liberation (mokṣa).
अथ योगाद्विमुच्यन्ते कारणैर्यैर्निबोध मे ।
योगैश्वर्यमतिक्रान्तो योऽतिक्रामति मुच्यते ॥३७॥
योगैश्वर्यमतिक्रान्तो योऽतिक्रामति मुच्यते ॥३७॥
37. atha yogādvimucyante kāraṇairyairnibodha me ,
yogaiśvaryamatikrānto yo'tikrāmati mucyate.
yogaiśvaryamatikrānto yo'tikrāmati mucyate.
37.
atha yogāt vimucyante kāraṇaiḥ yaiḥ nibodha me
yogaiśvaryam atikrāntaḥ yaḥ atikrāmati mucyate
yogaiśvaryam atikrāntaḥ yaḥ atikrāmati mucyate
37.
atha yogāt vimucyante kāraṇaiḥ yaiḥ nibodha me
yogaiśvaryam atikrāntaḥ yaḥ atikrāmati mucyate
yogaiśvaryam atikrāntaḥ yaḥ atikrāmati mucyate
37.
Now, learn from me the principles by which people are liberated (mokṣa) from (the attachments of) yoga (yoga). He who transcends the spiritual mastery (aiśvarya) of yoga (yoga) - he truly transcends, and he is liberated (mokṣa).
इत्येषा भावजा बुद्धिः कथिता ते न संशयः ।
एवं भवति निर्द्वंद्वो ब्रह्माणं चाधिगच्छति ॥३८॥
एवं भवति निर्द्वंद्वो ब्रह्माणं चाधिगच्छति ॥३८॥
38. ityeṣā bhāvajā buddhiḥ kathitā te na saṁśayaḥ ,
evaṁ bhavati nirdvaṁdvo brahmāṇaṁ cādhigacchati.
evaṁ bhavati nirdvaṁdvo brahmāṇaṁ cādhigacchati.
38.
iti eṣā bhāvajā buddhiḥ kathitā te na saṃśayaḥ
evam bhavati nirdvandvaḥ brahmāṇam ca adhigacchati
evam bhavati nirdvandvaḥ brahmāṇam ca adhigacchati
38.
iti eṣā bhāvajā buddhiḥ te kathitā na saṃśayaḥ
evam nirdvandvaḥ bhavati ca brahmāṇam adhigacchati
evam nirdvandvaḥ bhavati ca brahmāṇam adhigacchati
38.
Thus, this intellect (buddhi), born from the essence of being, has been explained to you without a doubt. By this means, one becomes free from duality and attains the ultimate reality (brahman).
Links to all chapters:
ādi parva
Chapter 1
Chapter 2
Chapter 3
Chapter 4
Chapter 5
Chapter 6
Chapter 7
Chapter 8
Chapter 9
Chapter 10
Chapter 11
Chapter 12
Chapter 13
Chapter 14
Chapter 15
Chapter 16
Chapter 17
Chapter 18
Chapter 19
Chapter 20
Chapter 21
Chapter 22
Chapter 23
Chapter 24
Chapter 25
Chapter 26
Chapter 27
Chapter 28
Chapter 29
Chapter 30
Chapter 31
Chapter 32
Chapter 33
Chapter 34
Chapter 35
Chapter 36
Chapter 37
Chapter 38
Chapter 39
Chapter 40
Chapter 41
Chapter 42
Chapter 43
Chapter 44
Chapter 45
Chapter 46
Chapter 47
Chapter 48
Chapter 49
Chapter 50
Chapter 51
Chapter 52
Chapter 53
Chapter 54
Chapter 55
Chapter 56
Chapter 57
Chapter 58
Chapter 59
Chapter 60
Chapter 61
Chapter 62
Chapter 63
Chapter 64
Chapter 65
Chapter 66
Chapter 67
Chapter 68
Chapter 69
Chapter 70
Chapter 71
Chapter 72
Chapter 73
Chapter 74
Chapter 75
Chapter 76
Chapter 77
Chapter 78
Chapter 79
Chapter 80
Chapter 81
Chapter 82
Chapter 83
Chapter 84
Chapter 85
Chapter 86
Chapter 87
Chapter 88
Chapter 89
Chapter 90
Chapter 91
Chapter 92
Chapter 93
Chapter 94
Chapter 95
Chapter 96
Chapter 97
Chapter 98
Chapter 99
Chapter 100
Chapter 101
Chapter 102
Chapter 103
Chapter 104
Chapter 105
Chapter 106
Chapter 107
Chapter 108
Chapter 109
Chapter 110
Chapter 111
Chapter 112
Chapter 113
Chapter 114
Chapter 115
Chapter 116
Chapter 117
Chapter 118
Chapter 119
Chapter 120
Chapter 121
Chapter 122
Chapter 123
Chapter 124
Chapter 125
Chapter 126
Chapter 127
Chapter 128
Chapter 129
Chapter 130
Chapter 131
Chapter 132
Chapter 133
Chapter 134
Chapter 135
Chapter 136
Chapter 137
Chapter 138
Chapter 139
Chapter 140
Chapter 141
Chapter 142
Chapter 143
Chapter 144
Chapter 145
Chapter 146
Chapter 147
Chapter 148
Chapter 149
Chapter 150
Chapter 151
Chapter 152
Chapter 153
Chapter 154
Chapter 155
Chapter 156
Chapter 157
Chapter 158
Chapter 159
Chapter 160
Chapter 161
Chapter 162
Chapter 163
Chapter 164
Chapter 165
Chapter 166
Chapter 167
Chapter 168
Chapter 169
Chapter 170
Chapter 171
Chapter 172
Chapter 173
Chapter 174
Chapter 175
Chapter 176
Chapter 177
Chapter 178
Chapter 179
Chapter 180
Chapter 181
Chapter 182
Chapter 183
Chapter 184
Chapter 185
Chapter 186
Chapter 187
Chapter 188
Chapter 189
Chapter 190
Chapter 191
Chapter 192
Chapter 193
Chapter 194
Chapter 195
Chapter 196
Chapter 197
Chapter 198
Chapter 199
Chapter 200
Chapter 201
Chapter 202
Chapter 203
Chapter 204
Chapter 205
Chapter 206
Chapter 207
Chapter 208
Chapter 209
Chapter 210
Chapter 211
Chapter 212
Chapter 213
Chapter 214
Chapter 215
Chapter 216
Chapter 217
Chapter 218
Chapter 219
Chapter 220
Chapter 221
Chapter 222
Chapter 223
Chapter 224
Chapter 225
sabhā parva
Chapter 1
Chapter 2
Chapter 3
Chapter 4
Chapter 5
Chapter 6
Chapter 7
Chapter 8
Chapter 9
Chapter 10
Chapter 11
Chapter 12
Chapter 13
Chapter 14
Chapter 15
Chapter 16
Chapter 17
Chapter 18
Chapter 19
Chapter 20
Chapter 21
Chapter 22
Chapter 23
Chapter 24
Chapter 25
Chapter 26
Chapter 27
Chapter 28
Chapter 29
Chapter 30
Chapter 31
Chapter 32
Chapter 33
Chapter 34
Chapter 35
Chapter 36
Chapter 37
Chapter 38
Chapter 39
Chapter 40
Chapter 41
Chapter 42
Chapter 43
Chapter 44
Chapter 45
Chapter 46
Chapter 47
Chapter 48
Chapter 49
Chapter 50
Chapter 51
Chapter 52
Chapter 53
Chapter 54
Chapter 55
Chapter 56
Chapter 57
Chapter 58
Chapter 59
Chapter 60
Chapter 61
Chapter 62
Chapter 63
Chapter 64
Chapter 65
Chapter 66
Chapter 67
Chapter 68
Chapter 69
Chapter 70
Chapter 71
Chapter 72
vana parva
Chapter 1
Chapter 2
Chapter 3
Chapter 4
Chapter 5
Chapter 6
Chapter 7
Chapter 8
Chapter 9
Chapter 10
Chapter 11
Chapter 12
Chapter 13
Chapter 14
Chapter 15
Chapter 16
Chapter 17
Chapter 18
Chapter 19
Chapter 20
Chapter 21
Chapter 22
Chapter 23
Chapter 24
Chapter 25
Chapter 26
Chapter 27
Chapter 28
Chapter 29
Chapter 30
Chapter 31
Chapter 32
Chapter 33
Chapter 34
Chapter 35
Chapter 36
Chapter 37
Chapter 38
Chapter 39
Chapter 40
Chapter 41
Chapter 42
Chapter 43
Chapter 44
Chapter 45
Chapter 46
Chapter 47
Chapter 48
Chapter 49
Chapter 50
Chapter 51
Chapter 52
Chapter 53
Chapter 54
Chapter 55
Chapter 56
Chapter 57
Chapter 58
Chapter 59
Chapter 60
Chapter 61
Chapter 62
Chapter 63
Chapter 64
Chapter 65
Chapter 66
Chapter 67
Chapter 68
Chapter 69
Chapter 70
Chapter 71
Chapter 72
Chapter 73
Chapter 74
Chapter 75
Chapter 76
Chapter 77
Chapter 78
Chapter 79
Chapter 80
Chapter 81
Chapter 82
Chapter 83
Chapter 84
Chapter 85
Chapter 86
Chapter 87
Chapter 88
Chapter 89
Chapter 90
Chapter 91
Chapter 92
Chapter 93
Chapter 94
Chapter 95
Chapter 96
Chapter 97
Chapter 98
Chapter 99
Chapter 100
Chapter 101
Chapter 102
Chapter 103
Chapter 104
Chapter 105
Chapter 106
Chapter 107
Chapter 108
Chapter 109
Chapter 110
Chapter 111
Chapter 112
Chapter 113
Chapter 114
Chapter 115
Chapter 116
Chapter 117
Chapter 118
Chapter 119
Chapter 120
Chapter 121
Chapter 122
Chapter 123
Chapter 124
Chapter 125
Chapter 126
Chapter 127
Chapter 128
Chapter 129
Chapter 130
Chapter 131
Chapter 132
Chapter 133
Chapter 134
Chapter 135
Chapter 136
Chapter 137
Chapter 138
Chapter 139
Chapter 140
Chapter 141
Chapter 142
Chapter 143
Chapter 144
Chapter 145
Chapter 146
Chapter 147
Chapter 148
Chapter 149
Chapter 150
Chapter 151
Chapter 152
Chapter 153
Chapter 154
Chapter 155
Chapter 156
Chapter 157
Chapter 158
Chapter 159
Chapter 160
Chapter 161
Chapter 162
Chapter 163
Chapter 164
Chapter 165
Chapter 166
Chapter 167
Chapter 168
Chapter 169
Chapter 170
Chapter 171
Chapter 172
Chapter 173
Chapter 174
Chapter 175
Chapter 176
Chapter 177
Chapter 178
Chapter 179
Chapter 180
Chapter 181
Chapter 182
Chapter 183
Chapter 184
Chapter 185
Chapter 186
Chapter 187
Chapter 188
Chapter 189
Chapter 190
Chapter 191
Chapter 192
Chapter 193
Chapter 194
Chapter 195
Chapter 196
Chapter 197
Chapter 198
Chapter 199
Chapter 200
Chapter 201
Chapter 202
Chapter 203
Chapter 204
Chapter 205
Chapter 206
Chapter 207
Chapter 208
Chapter 209
Chapter 210
Chapter 211
Chapter 212
Chapter 213
Chapter 214
Chapter 215
Chapter 216
Chapter 217
Chapter 218
Chapter 219
Chapter 220
Chapter 221
Chapter 222
Chapter 223
Chapter 224
Chapter 225
Chapter 226
Chapter 227
Chapter 228
Chapter 229
Chapter 230
Chapter 231
Chapter 232
Chapter 233
Chapter 234
Chapter 235
Chapter 236
Chapter 237
Chapter 238
Chapter 239
Chapter 240
Chapter 241
Chapter 242
Chapter 243
Chapter 244
Chapter 245
Chapter 246
Chapter 247
Chapter 248
Chapter 249
Chapter 250
Chapter 251
Chapter 252
Chapter 253
Chapter 254
Chapter 255
Chapter 256
Chapter 257
Chapter 258
Chapter 259
Chapter 260
Chapter 261
Chapter 262
Chapter 263
Chapter 264
Chapter 265
Chapter 266
Chapter 267
Chapter 268
Chapter 269
Chapter 270
Chapter 271
Chapter 272
Chapter 273
Chapter 274
Chapter 275
Chapter 276
Chapter 277
Chapter 278
Chapter 279
Chapter 280
Chapter 281
Chapter 282
Chapter 283
Chapter 284
Chapter 285
Chapter 286
Chapter 287
Chapter 288
Chapter 289
Chapter 290
Chapter 291
Chapter 292
Chapter 293
Chapter 294
Chapter 295
Chapter 296
Chapter 297
Chapter 298
Chapter 299
virāṭa parva
Chapter 1
Chapter 2
Chapter 3
Chapter 4
Chapter 5
Chapter 6
Chapter 7
Chapter 8
Chapter 9
Chapter 10
Chapter 11
Chapter 12
Chapter 13
Chapter 14
Chapter 15
Chapter 16
Chapter 17
Chapter 18
Chapter 19
Chapter 20
Chapter 21
Chapter 22
Chapter 23
Chapter 24
Chapter 25
Chapter 26
Chapter 27
Chapter 28
Chapter 29
Chapter 30
Chapter 31
Chapter 32
Chapter 33
Chapter 34
Chapter 35
Chapter 36
Chapter 37
Chapter 38
Chapter 39
Chapter 40
Chapter 41
Chapter 42
Chapter 43
Chapter 44
Chapter 45
Chapter 46
Chapter 47
Chapter 48
Chapter 49
Chapter 50
Chapter 51
Chapter 52
Chapter 53
Chapter 54
Chapter 55
Chapter 56
Chapter 57
Chapter 58
Chapter 59
Chapter 60
Chapter 61
Chapter 62
Chapter 63
Chapter 64
Chapter 65
Chapter 66
Chapter 67
udyoga parva
Chapter 1
Chapter 2
Chapter 3
Chapter 4
Chapter 5
Chapter 6
Chapter 7
Chapter 8
Chapter 9
Chapter 10
Chapter 11
Chapter 12
Chapter 13
Chapter 14
Chapter 15
Chapter 16
Chapter 17
Chapter 18
Chapter 19
Chapter 20
Chapter 21
Chapter 22
Chapter 23
Chapter 24
Chapter 25
Chapter 26
Chapter 27
Chapter 28
Chapter 29
Chapter 30
Chapter 31
Chapter 32
Chapter 33
Chapter 34
Chapter 35
Chapter 36
Chapter 37
Chapter 38
Chapter 39
Chapter 40
Chapter 41
Chapter 42
Chapter 43
Chapter 44
Chapter 45
Chapter 46
Chapter 47
Chapter 48
Chapter 49
Chapter 50
Chapter 51
Chapter 52
Chapter 53
Chapter 54
Chapter 55
Chapter 56
Chapter 57
Chapter 58
Chapter 59
Chapter 60
Chapter 61
Chapter 62
Chapter 63
Chapter 64
Chapter 65
Chapter 66
Chapter 67
Chapter 68
Chapter 69
Chapter 70
Chapter 71
Chapter 72
Chapter 73
Chapter 74
Chapter 75
Chapter 76
Chapter 77
Chapter 78
Chapter 79
Chapter 80
Chapter 81
Chapter 82
Chapter 83
Chapter 84
Chapter 85
Chapter 86
Chapter 87
Chapter 88
Chapter 89
Chapter 90
Chapter 91
Chapter 92
Chapter 93
Chapter 94
Chapter 95
Chapter 96
Chapter 97
Chapter 98
Chapter 99
Chapter 100
Chapter 101
Chapter 102
Chapter 103
Chapter 104
Chapter 105
Chapter 106
Chapter 107
Chapter 108
Chapter 109
Chapter 110
Chapter 111
Chapter 112
Chapter 113
Chapter 114
Chapter 115
Chapter 116
Chapter 117
Chapter 118
Chapter 119
Chapter 120
Chapter 121
Chapter 122
Chapter 123
Chapter 124
Chapter 125
Chapter 126
Chapter 127
Chapter 128
Chapter 129
Chapter 130
Chapter 131
Chapter 132
Chapter 133
Chapter 134
Chapter 135
Chapter 136
Chapter 137
Chapter 138
Chapter 139
Chapter 140
Chapter 141
Chapter 142
Chapter 143
Chapter 144
Chapter 145
Chapter 146
Chapter 147
Chapter 148
Chapter 149
Chapter 150
Chapter 151
Chapter 152
Chapter 153
Chapter 154
Chapter 155
Chapter 156
Chapter 157
Chapter 158
Chapter 159
Chapter 160
Chapter 161
Chapter 162
Chapter 163
Chapter 164
Chapter 165
Chapter 166
Chapter 167
Chapter 168
Chapter 169
Chapter 170
Chapter 171
Chapter 172
Chapter 173
Chapter 174
Chapter 175
Chapter 176
Chapter 177
Chapter 178
Chapter 179
Chapter 180
Chapter 181
Chapter 182
Chapter 183
Chapter 184
Chapter 185
Chapter 186
Chapter 187
Chapter 188
Chapter 189
Chapter 190
Chapter 191
Chapter 192
Chapter 193
Chapter 194
Chapter 195
Chapter 196
Chapter 197
bhīṣma parva
Chapter 1
Chapter 2
Chapter 3
Chapter 4
Chapter 5
Chapter 6
Chapter 7
Chapter 8
Chapter 9
Chapter 10
Chapter 11
Chapter 12
Chapter 13
Chapter 14
Chapter 15
Chapter 16
Chapter 17
Chapter 18
Chapter 19
Chapter 20
Chapter 21
Chapter 22
Chapter 23
Chapter 24
Chapter 25
Chapter 26
Chapter 27
Chapter 28
Chapter 29
Chapter 30
Chapter 31
Chapter 32
Chapter 33
Chapter 34
Chapter 35
Chapter 36
Chapter 37
Chapter 38
Chapter 39
Chapter 40
Chapter 41
Chapter 42
Chapter 43
Chapter 44
Chapter 45
Chapter 46
Chapter 47
Chapter 48
Chapter 49
Chapter 50
Chapter 51
Chapter 52
Chapter 53
Chapter 54
Chapter 55
Chapter 56
Chapter 57
Chapter 58
Chapter 59
Chapter 60
Chapter 61
Chapter 62
Chapter 63
Chapter 64
Chapter 65
Chapter 66
Chapter 67
Chapter 68
Chapter 69
Chapter 70
Chapter 71
Chapter 72
Chapter 73
Chapter 74
Chapter 75
Chapter 76
Chapter 77
Chapter 78
Chapter 79
Chapter 80
Chapter 81
Chapter 82
Chapter 83
Chapter 84
Chapter 85
Chapter 86
Chapter 87
Chapter 88
Chapter 89
Chapter 90
Chapter 91
Chapter 92
Chapter 93
Chapter 94
Chapter 95
Chapter 96
Chapter 97
Chapter 98
Chapter 99
Chapter 100
Chapter 101
Chapter 102
Chapter 103
Chapter 104
Chapter 105
Chapter 106
Chapter 107
Chapter 108
Chapter 109
Chapter 110
Chapter 111
Chapter 112
Chapter 113
Chapter 114
Chapter 115
Chapter 116
Chapter 117
droṇa parva
Chapter 1
Chapter 2
Chapter 3
Chapter 4
Chapter 5
Chapter 6
Chapter 7
Chapter 8
Chapter 9
Chapter 10
Chapter 11
Chapter 12
Chapter 13
Chapter 14
Chapter 15
Chapter 16
Chapter 17
Chapter 18
Chapter 19
Chapter 20
Chapter 21
Chapter 22
Chapter 23
Chapter 24
Chapter 25
Chapter 26
Chapter 27
Chapter 28
Chapter 29
Chapter 30
Chapter 31
Chapter 32
Chapter 33
Chapter 34
Chapter 35
Chapter 36
Chapter 37
Chapter 38
Chapter 39
Chapter 40
Chapter 41
Chapter 42
Chapter 43
Chapter 44
Chapter 45
Chapter 46
Chapter 47
Chapter 48
Chapter 49
Chapter 50
Chapter 51
Chapter 52
Chapter 53
Chapter 54
Chapter 55
Chapter 56
Chapter 57
Chapter 58
Chapter 59
Chapter 60
Chapter 61
Chapter 62
Chapter 63
Chapter 64
Chapter 65
Chapter 66
Chapter 67
Chapter 68
Chapter 69
Chapter 70
Chapter 71
Chapter 72
Chapter 73
Chapter 74
Chapter 75
Chapter 76
Chapter 77
Chapter 78
Chapter 79
Chapter 80
Chapter 81
Chapter 82
Chapter 83
Chapter 84
Chapter 85
Chapter 86
Chapter 87
Chapter 88
Chapter 89
Chapter 90
Chapter 91
Chapter 92
Chapter 93
Chapter 94
Chapter 95
Chapter 96
Chapter 97
Chapter 98
Chapter 99
Chapter 100
Chapter 101
Chapter 102
Chapter 103
Chapter 104
Chapter 105
Chapter 106
Chapter 107
Chapter 108
Chapter 109
Chapter 110
Chapter 111
Chapter 112
Chapter 113
Chapter 114
Chapter 115
Chapter 116
Chapter 117
Chapter 118
Chapter 119
Chapter 120
Chapter 121
Chapter 122
Chapter 123
Chapter 124
Chapter 125
Chapter 126
Chapter 127
Chapter 128
Chapter 129
Chapter 130
Chapter 131
Chapter 132
Chapter 133
Chapter 134
Chapter 135
Chapter 136
Chapter 137
Chapter 138
Chapter 139
Chapter 140
Chapter 141
Chapter 142
Chapter 143
Chapter 144
Chapter 145
Chapter 146
Chapter 147
Chapter 148
Chapter 149
Chapter 150
Chapter 151
Chapter 152
Chapter 153
Chapter 154
Chapter 155
Chapter 156
Chapter 157
Chapter 158
Chapter 159
Chapter 160
Chapter 161
Chapter 162
Chapter 163
Chapter 164
Chapter 165
Chapter 166
Chapter 167
Chapter 168
Chapter 169
Chapter 170
Chapter 171
Chapter 172
Chapter 173
karṇa parva
Chapter 1
Chapter 2
Chapter 3
Chapter 4
Chapter 5
Chapter 6
Chapter 7
Chapter 8
Chapter 9
Chapter 10
Chapter 11
Chapter 12
Chapter 13
Chapter 14
Chapter 15
Chapter 16
Chapter 17
Chapter 18
Chapter 19
Chapter 20
Chapter 21
Chapter 22
Chapter 23
Chapter 24
Chapter 25
Chapter 26
Chapter 27
Chapter 28
Chapter 29
Chapter 30
Chapter 31
Chapter 32
Chapter 33
Chapter 34
Chapter 35
Chapter 36
Chapter 37
Chapter 38
Chapter 39
Chapter 40
Chapter 41
Chapter 42
Chapter 43
Chapter 44
Chapter 45
Chapter 46
Chapter 47
Chapter 48
Chapter 49
Chapter 50
Chapter 51
Chapter 52
Chapter 53
Chapter 54
Chapter 55
Chapter 56
Chapter 57
Chapter 58
Chapter 59
Chapter 60
Chapter 61
Chapter 62
Chapter 63
Chapter 64
Chapter 65
Chapter 66
Chapter 67
Chapter 68
Chapter 69
śalya parva
Chapter 1
Chapter 2
Chapter 3
Chapter 4
Chapter 5
Chapter 6
Chapter 7
Chapter 8
Chapter 9
Chapter 10
Chapter 11
Chapter 12
Chapter 13
Chapter 14
Chapter 15
Chapter 16
Chapter 17
Chapter 18
Chapter 19
Chapter 20
Chapter 21
Chapter 22
Chapter 23
Chapter 24
Chapter 25
Chapter 26
Chapter 27
Chapter 28
Chapter 29
Chapter 30
Chapter 31
Chapter 32
Chapter 33
Chapter 34
Chapter 35
Chapter 36
Chapter 37
Chapter 38
Chapter 39
Chapter 40
Chapter 41
Chapter 42
Chapter 43
Chapter 44
Chapter 45
Chapter 46
Chapter 47
Chapter 48
Chapter 49
Chapter 50
Chapter 51
Chapter 52
Chapter 53
Chapter 54
Chapter 55
Chapter 56
Chapter 57
Chapter 58
Chapter 59
Chapter 60
Chapter 61
Chapter 62
Chapter 63
Chapter 64
sauptika parva
strī parva
śānti parva (current book)
Chapter 1
Chapter 2
Chapter 3
Chapter 4
Chapter 5
Chapter 6
Chapter 7
Chapter 8
Chapter 9
Chapter 10
Chapter 11
Chapter 12
Chapter 13
Chapter 14
Chapter 15
Chapter 16
Chapter 17
Chapter 18
Chapter 19
Chapter 20
Chapter 21
Chapter 22
Chapter 23
Chapter 24
Chapter 25
Chapter 26
Chapter 27
Chapter 28
Chapter 29
Chapter 30
Chapter 31
Chapter 32
Chapter 33
Chapter 34
Chapter 35
Chapter 36
Chapter 37
Chapter 38
Chapter 39
Chapter 40
Chapter 41
Chapter 42
Chapter 43
Chapter 44
Chapter 45
Chapter 46
Chapter 47
Chapter 48
Chapter 49
Chapter 50
Chapter 51
Chapter 52
Chapter 53
Chapter 54
Chapter 55
Chapter 56
Chapter 57
Chapter 58
Chapter 59
Chapter 60
Chapter 61
Chapter 62
Chapter 63
Chapter 64
Chapter 65
Chapter 66
Chapter 67
Chapter 68
Chapter 69
Chapter 70
Chapter 71
Chapter 72
Chapter 73
Chapter 74
Chapter 75
Chapter 76
Chapter 77
Chapter 78
Chapter 79
Chapter 80
Chapter 81
Chapter 82
Chapter 83
Chapter 84
Chapter 85
Chapter 86
Chapter 87
Chapter 88
Chapter 89
Chapter 90
Chapter 91
Chapter 92
Chapter 93
Chapter 94
Chapter 95
Chapter 96
Chapter 97
Chapter 98
Chapter 99
Chapter 100
Chapter 101
Chapter 102
Chapter 103
Chapter 104
Chapter 105
Chapter 106
Chapter 107
Chapter 108
Chapter 109
Chapter 110
Chapter 111
Chapter 112
Chapter 113
Chapter 114
Chapter 115
Chapter 116
Chapter 117
Chapter 118
Chapter 119
Chapter 120
Chapter 121
Chapter 122
Chapter 123
Chapter 124
Chapter 125
Chapter 126
Chapter 127
Chapter 128
Chapter 129
Chapter 130
Chapter 131
Chapter 132
Chapter 133
Chapter 134
Chapter 135
Chapter 136
Chapter 137
Chapter 138
Chapter 139
Chapter 140
Chapter 141
Chapter 142
Chapter 143
Chapter 144
Chapter 145
Chapter 146
Chapter 147
Chapter 148
Chapter 149
Chapter 150
Chapter 151
Chapter 152
Chapter 153
Chapter 154
Chapter 155
Chapter 156
Chapter 157
Chapter 158
Chapter 159
Chapter 160
Chapter 161
Chapter 162
Chapter 163
Chapter 164
Chapter 165
Chapter 166
Chapter 167
Chapter 168
Chapter 169
Chapter 170
Chapter 171
Chapter 172
Chapter 173
Chapter 174
Chapter 175
Chapter 176
Chapter 177
Chapter 178
Chapter 179
Chapter 180
Chapter 181
Chapter 182
Chapter 183
Chapter 184
Chapter 185
Chapter 186
Chapter 187
Chapter 188
Chapter 189
Chapter 190
Chapter 191
Chapter 192
Chapter 193
Chapter 194
Chapter 195
Chapter 196
Chapter 197
Chapter 198
Chapter 199
Chapter 200
Chapter 201
Chapter 202
Chapter 203
Chapter 204
Chapter 205
Chapter 206
Chapter 207
Chapter 208
Chapter 209
Chapter 210
Chapter 211
Chapter 212
Chapter 213
Chapter 214
Chapter 215
Chapter 216
Chapter 217
Chapter 218
Chapter 219
Chapter 220
Chapter 221
Chapter 222
Chapter 223
Chapter 224
Chapter 225
Chapter 226
Chapter 227
Chapter 228 (current chapter)
Chapter 229
Chapter 230
Chapter 231
Chapter 232
Chapter 233
Chapter 234
Chapter 235
Chapter 236
Chapter 237
Chapter 238
Chapter 239
Chapter 240
Chapter 241
Chapter 242
Chapter 243
Chapter 244
Chapter 245
Chapter 246
Chapter 247
Chapter 248
Chapter 249
Chapter 250
Chapter 251
Chapter 252
Chapter 253
Chapter 254
Chapter 255
Chapter 256
Chapter 257
Chapter 258
Chapter 259
Chapter 260
Chapter 261
Chapter 262
Chapter 263
Chapter 264
Chapter 265
Chapter 266
Chapter 267
Chapter 268
Chapter 269
Chapter 270
Chapter 271
Chapter 272
Chapter 273
Chapter 274
Chapter 275
Chapter 276
Chapter 277
Chapter 278
Chapter 279
Chapter 280
Chapter 281
Chapter 282
Chapter 283
Chapter 284
Chapter 285
Chapter 286
Chapter 287
Chapter 288
Chapter 289
Chapter 290
Chapter 291
Chapter 292
Chapter 293
Chapter 294
Chapter 295
Chapter 296
Chapter 297
Chapter 298
Chapter 299
Chapter 300
Chapter 301
Chapter 302
Chapter 303
Chapter 304
Chapter 305
Chapter 306
Chapter 307
Chapter 308
Chapter 309
Chapter 310
Chapter 311
Chapter 312
Chapter 313
Chapter 314
Chapter 315
Chapter 316
Chapter 317
Chapter 318
Chapter 319
Chapter 320
Chapter 321
Chapter 322
Chapter 323
Chapter 324
Chapter 325
Chapter 326
Chapter 327
Chapter 328
Chapter 329
Chapter 330
Chapter 331
Chapter 332
Chapter 333
Chapter 334
Chapter 335
Chapter 336
Chapter 337
Chapter 338
Chapter 339
Chapter 340
Chapter 341
Chapter 342
Chapter 343
Chapter 344
Chapter 345
Chapter 346
Chapter 347
Chapter 348
Chapter 349
Chapter 350
Chapter 351
Chapter 352
Chapter 353
anuśāsana parva
Chapter 1
Chapter 2
Chapter 3
Chapter 4
Chapter 5
Chapter 6
Chapter 7
Chapter 8
Chapter 9
Chapter 10
Chapter 11
Chapter 12
Chapter 13
Chapter 14
Chapter 15
Chapter 16
Chapter 17
Chapter 18
Chapter 19
Chapter 20
Chapter 21
Chapter 22
Chapter 23
Chapter 24
Chapter 25
Chapter 26
Chapter 27
Chapter 28
Chapter 29
Chapter 30
Chapter 31
Chapter 32
Chapter 33
Chapter 34
Chapter 35
Chapter 36
Chapter 37
Chapter 38
Chapter 39
Chapter 40
Chapter 41
Chapter 42
Chapter 43
Chapter 44
Chapter 45
Chapter 46
Chapter 47
Chapter 48
Chapter 49
Chapter 50
Chapter 51
Chapter 52
Chapter 53
Chapter 54
Chapter 55
Chapter 56
Chapter 57
Chapter 58
Chapter 59
Chapter 60
Chapter 61
Chapter 62
Chapter 63
Chapter 64
Chapter 65
Chapter 66
Chapter 67
Chapter 68
Chapter 69
Chapter 70
Chapter 71
Chapter 72
Chapter 73
Chapter 74
Chapter 75
Chapter 76
Chapter 77
Chapter 78
Chapter 79
Chapter 80
Chapter 81
Chapter 82
Chapter 83
Chapter 84
Chapter 85
Chapter 86
Chapter 87
Chapter 88
Chapter 89
Chapter 90
Chapter 91
Chapter 92
Chapter 93
Chapter 94
Chapter 95
Chapter 96
Chapter 97
Chapter 98
Chapter 99
Chapter 100
Chapter 101
Chapter 102
Chapter 103
Chapter 104
Chapter 105
Chapter 106
Chapter 107
Chapter 108
Chapter 109
Chapter 110
Chapter 111
Chapter 112
Chapter 113
Chapter 114
Chapter 115
Chapter 116
Chapter 117
Chapter 118
Chapter 119
Chapter 120
Chapter 121
Chapter 122
Chapter 123
Chapter 124
Chapter 125
Chapter 126
Chapter 127
Chapter 128
Chapter 129
Chapter 130
Chapter 131
Chapter 132
Chapter 133
Chapter 134
Chapter 135
Chapter 136
Chapter 137
Chapter 138
Chapter 139
Chapter 140
Chapter 141
Chapter 142
Chapter 143
Chapter 144
Chapter 145
Chapter 146
Chapter 147
Chapter 148
Chapter 149
Chapter 150
Chapter 151
Chapter 152
Chapter 153
Chapter 154
aśvamedhika parva
Chapter 1
Chapter 2
Chapter 3
Chapter 4
Chapter 5
Chapter 6
Chapter 7
Chapter 8
Chapter 9
Chapter 10
Chapter 11
Chapter 12
Chapter 13
Chapter 14
Chapter 15
Chapter 16
Chapter 17
Chapter 18
Chapter 19
Chapter 20
Chapter 21
Chapter 22
Chapter 23
Chapter 24
Chapter 25
Chapter 26
Chapter 27
Chapter 28
Chapter 29
Chapter 30
Chapter 31
Chapter 32
Chapter 33
Chapter 34
Chapter 35
Chapter 36
Chapter 37
Chapter 38
Chapter 39
Chapter 40
Chapter 41
Chapter 42
Chapter 43
Chapter 44
Chapter 45
Chapter 46
Chapter 47
Chapter 48
Chapter 49
Chapter 50
Chapter 51
Chapter 52
Chapter 53
Chapter 54
Chapter 55
Chapter 56
Chapter 57
Chapter 58
Chapter 59
Chapter 60
Chapter 61
Chapter 62
Chapter 63
Chapter 64
Chapter 65
Chapter 66
Chapter 67
Chapter 68
Chapter 69
Chapter 70
Chapter 71
Chapter 72
Chapter 73
Chapter 74
Chapter 75
Chapter 76
Chapter 77
Chapter 78
Chapter 79
Chapter 80
Chapter 81
Chapter 82
Chapter 83
Chapter 84
Chapter 85
Chapter 86
Chapter 87
Chapter 88
Chapter 89
Chapter 90
Chapter 91
Chapter 92
Chapter 93
Chapter 94
Chapter 95
Chapter 96
āśramavāsika parva
Chapter 1
Chapter 2
Chapter 3
Chapter 4
Chapter 5
Chapter 6
Chapter 7
Chapter 8
Chapter 9
Chapter 10
Chapter 11
Chapter 12
Chapter 13
Chapter 14
Chapter 15
Chapter 16
Chapter 17
Chapter 18
Chapter 19
Chapter 20
Chapter 21
Chapter 22
Chapter 23
Chapter 24
Chapter 25
Chapter 26
Chapter 27
Chapter 28
Chapter 29
Chapter 30
Chapter 31
Chapter 32
Chapter 33
Chapter 34
Chapter 35
Chapter 36
Chapter 37
Chapter 38
Chapter 39
Chapter 40
Chapter 41
Chapter 42
Chapter 43
Chapter 44
Chapter 45
Chapter 46
Chapter 47