Skip to content
אתר זה לא תומך בגרסאות ישנות של אינטרנט אקספלורר
מומלץ להשתמש בדפדפן גוגל כרום או פיירפוקס מוזילה
(או באינטרנט אקספלורר / edge עדכני)
Enjoy Learning Sanskrit tips, tools, resources and more...

महाभारतः       mahābhārataḥ - book-13, chapter-143

Use the following checkboxes to set the display options for this chapter (You can also control the display of each verse separately):
what would you like to see in each verse:
युधिष्ठिर उवाच ।
ब्राह्मणानर्चसे राजन्सततं संशितव्रतान् ।
कं तु कर्मोदयं दृष्ट्वा तानर्चसि नराधिप ॥१॥
1. yudhiṣṭhira uvāca ,
brāhmaṇānarcase rājansatataṁ saṁśitavratān ,
kaṁ tu karmodayaṁ dṛṣṭvā tānarcasi narādhipa.
कां वा ब्राह्मणपूजायां व्युष्टिं दृष्ट्वा महाव्रत ।
तानर्चसि महाबाहो सर्वमेतद्वदस्व मे ॥२॥
2. kāṁ vā brāhmaṇapūjāyāṁ vyuṣṭiṁ dṛṣṭvā mahāvrata ,
tānarcasi mahābāho sarvametadvadasva me.
भीष्म उवाच ।
एष ते केशवः सर्वमाख्यास्यति महामतिः ।
व्युष्टिं ब्राह्मणपूजायां दृष्टव्युष्टिर्महाव्रतः ॥३॥
3. bhīṣma uvāca ,
eṣa te keśavaḥ sarvamākhyāsyati mahāmatiḥ ,
vyuṣṭiṁ brāhmaṇapūjāyāṁ dṛṣṭavyuṣṭirmahāvrataḥ.
बलं श्रोत्रे वाङ्मनश्चक्षुषी च ज्ञानं तथा न विशुद्धं ममाद्य ।
देहन्यासो नातिचिरान्मतो मे न चातितूर्णं सविताद्य याति ॥४॥
4. balaṁ śrotre vāṅmanaścakṣuṣī ca; jñānaṁ tathā na viśuddhaṁ mamādya ,
dehanyāso nāticirānmato me; na cātitūrṇaṁ savitādya yāti.
उक्ता धर्मा ये पुराणे महान्तो ब्राह्मणानां क्षत्रियाणां विशां च ।
पौराणं ये दण्डमुपासते च शेषं कृष्णादुपशिक्षस्व पार्थ ॥५॥
5. uktā dharmā ye purāṇe mahānto; brāhmaṇānāṁ kṣatriyāṇāṁ viśāṁ ca ,
paurāṇaṁ ye daṇḍamupāsate ca; śeṣaṁ kṛṣṇādupaśikṣasva pārtha.
अहं ह्येनं वेद्मि तत्त्वेन कृष्णं योऽयं हि यच्चास्य बलं पुराणम् ।
अमेयात्मा केशवः कौरवेन्द्र सोऽयं धर्मं वक्ष्यति संशयेषु ॥६॥
6. ahaṁ hyenaṁ vedmi tattvena kṛṣṇaṁ; yo'yaṁ hi yaccāsya balaṁ purāṇam ,
ameyātmā keśavaḥ kauravendra; so'yaṁ dharmaṁ vakṣyati saṁśayeṣu.
कृष्णः पृथ्वीमसृजत्खं दिवं च वराहोऽयं भीमबलः पुराणः ।
अस्य चाधोऽथान्तरिक्षं दिवं च दिशश्चतस्रः प्रदिशश्चतस्रः ।
सृष्टिस्तथैवेयमनुप्रसूता स निर्ममे विश्वमिदं पुराणम् ॥७॥
7. kṛṣṇaḥ pṛthvīmasṛjatkhaṁ divaṁ ca; varāho'yaṁ bhīmabalaḥ purāṇaḥ ,
asya cādho'thāntarikṣaṁ divaṁ ca; diśaścatasraḥ pradiśaścatasraḥ ,
sṛṣṭistathaiveyamanuprasūtā; sa nirmame viśvamidaṁ purāṇam.
अस्य नाभ्यां पुष्करं संप्रसूतं यत्रोत्पन्नः स्वयमेवामितौजाः ।
येनाच्छिन्नं तत्तमः पार्थ घोरं यत्तत्तिष्ठत्यर्णवं तर्जयानम् ॥८॥
8. asya nābhyāṁ puṣkaraṁ saṁprasūtaṁ; yatrotpannaḥ svayamevāmitaujāḥ ,
yenācchinnaṁ tattamaḥ pārtha ghoraṁ; yattattiṣṭhatyarṇavaṁ tarjayānam.
कृते युगे धर्म आसीत्समग्रस्त्रेताकाले ज्ञानमनुप्रपन्नः ।
बलं त्वासीद्द्वापरे पार्थ कृष्णः कलावधर्मः क्षितिमाजगाम ॥९॥
9. kṛte yuge dharma āsītsamagra;stretākāle jñānamanuprapannaḥ ,
balaṁ tvāsīddvāpare pārtha kṛṣṇaḥ; kalāvadharmaḥ kṣitimājagāma.
स पूर्वदेवो निजघान दैत्यान्स पूर्वदेवश्च बभूव सम्राट् ।
स भूतानां भावनो भूतभव्यः स विश्वस्यास्य जगतश्चापि गोप्ता ॥१०॥
10. sa pūrvadevo nijaghāna daityā;nsa pūrvadevaśca babhūva samrāṭ ,
sa bhūtānāṁ bhāvano bhūtabhavyaḥ; sa viśvasyāsya jagataścāpi goptā.
यदा धर्मो ग्लायति वै सुराणां तदा कृष्णो जायते मानुषेषु ।
धर्मे स्थित्वा स तु वै भावितात्मा परांश्च लोकानपरांश्च याति ॥११॥
11. yadā dharmo glāyati vai surāṇāṁ; tadā kṛṣṇo jāyate mānuṣeṣu ,
dharme sthitvā sa tu vai bhāvitātmā; parāṁśca lokānaparāṁśca yāti.
त्याज्यांस्त्यक्त्वाथासुराणां वधाय कार्याकार्ये कारणं चैव पार्थ ।
कृतं करिष्यत्क्रियते च देवो मुहुः सोमं विद्धि च शक्रमेतम् ॥१२॥
12. tyājyāṁstyaktvāthāsurāṇāṁ vadhāya; kāryākārye kāraṇaṁ caiva pārtha ,
kṛtaṁ kariṣyatkriyate ca devo; muhuḥ somaṁ viddhi ca śakrametam.
स विश्वकर्मा स च विश्वरूपः स विश्वभृद्विश्वसृग्विश्वजिच्च ।
स शूलभृच्छोणितभृत्करालस्तं कर्मभिर्विदितं वै स्तुवन्ति ॥१३॥
13. sa viśvakarmā sa ca viśvarūpaḥ; sa viśvabhṛdviśvasṛgviśvajicca ,
sa śūlabhṛcchoṇitabhṛtkarāla;staṁ karmabhirviditaṁ vai stuvanti.
तं गन्धर्वा अप्सरसश्च नित्यमुपतिष्ठन्ते विबुधानां शतानि ।
तं राक्षसाश्च परिसंवहन्ते रायस्पोषः स विजिगीषुरेकः ॥१४॥
14. taṁ gandharvā apsarasaśca nitya;mupatiṣṭhante vibudhānāṁ śatāni ,
taṁ rākṣasāśca parisaṁvahante; rāyaspoṣaḥ sa vijigīṣurekaḥ.
तमध्वरे शंसितारः स्तुवन्ति रथंतरे सामगाश्च स्तुवन्ति ।
तं ब्राह्मणा ब्रह्ममन्त्रैः स्तुवन्ति तस्मै हविरध्वर्यवः कल्पयन्ति ॥१५॥
15. tamadhvare śaṁsitāraḥ stuvanti; rathaṁtare sāmagāśca stuvanti ,
taṁ brāhmaṇā brahmamantraiḥ stuvanti; tasmai haviradhvaryavaḥ kalpayanti.
स पौराणीं ब्रह्मगुहां प्रविष्टो महीसत्रं भारताग्रे ददर्श ।
स चैव गामुद्दधाराग्र्यकर्मा विक्षोभ्य दैत्यानुरगान्दानवांश्च ॥१६॥
16. sa paurāṇīṁ brahmaguhāṁ praviṣṭo; mahīsatraṁ bhāratāgre dadarśa ,
sa caiva gāmuddadhārāgryakarmā; vikṣobhya daityānuragāndānavāṁśca.
तस्य भक्षान्विविधान्वेदयन्ति तमेवाजौ वाहनं वेदयन्ति ।
तस्यान्तरिक्षं पृथिवी दिवं च सर्वं वशे तिष्ठति शाश्वतस्य ॥१७॥
17. tasya bhakṣānvividhānvedayanti; tamevājau vāhanaṁ vedayanti ,
tasyāntarikṣaṁ pṛthivī divaṁ ca; sarvaṁ vaśe tiṣṭhati śāśvatasya.
स कुम्भरेताः ससृजे पुराणं यत्रोत्पन्नमृषिमाहुर्वसिष्ठम् ।
स मातरिश्वा विभुरश्ववाजी स रश्मिमान्सविता चादिदेवः ॥१८॥
18. sa kumbharetāḥ sasṛje purāṇaṁ; yatrotpannamṛṣimāhurvasiṣṭham ,
sa mātariśvā vibhuraśvavājī; sa raśmimānsavitā cādidevaḥ.
तेनासुरा विजिताः सर्व एव तस्य विक्रान्तैर्विजितानीह त्रीणि ।
स देवानां मानुषाणां पितॄणां तमेवाहुर्यज्ञविदां वितानम् ॥१९॥
19. tenāsurā vijitāḥ sarva eva; tasya vikrāntairvijitānīha trīṇi ,
sa devānāṁ mānuṣāṇāṁ pitṝṇāṁ; tamevāhuryajñavidāṁ vitānam.
स एव कालं विभजन्नुदेति तस्योत्तरं दक्षिणं चायने द्वे ।
तस्यैवोर्ध्वं तिर्यगधश्चरन्ति गभस्तयो मेदिनीं तापयन्तः ॥२०॥
20. sa eva kālaṁ vibhajannudeti; tasyottaraṁ dakṣiṇaṁ cāyane dve ,
tasyaivordhvaṁ tiryagadhaścaranti; gabhastayo medinīṁ tāpayantaḥ.
तं ब्राह्मणा वेदविदो जुषन्ति तस्यादित्यो भामुपयुज्य भाति ।
स मासि मास्यध्वरकृद्विधत्ते तमध्वरे वेदविदः पठन्ति ॥२१॥
21. taṁ brāhmaṇā vedavido juṣanti; tasyādityo bhāmupayujya bhāti ,
sa māsi māsyadhvarakṛdvidhatte; tamadhvare vedavidaḥ paṭhanti.
स एकयुक्चक्रमिदं त्रिनाभि सप्ताश्वयुक्तं वहते वै त्रिधामा ।
महातेजाः सर्वगः सर्वसिंहः कृष्णो लोकान्धारयते तथैकः ।
अश्नन्ननश्नंश्च तथैव धीरः कृष्णं सदा पार्थ कर्तारमेहि ॥२२॥
22. sa ekayukcakramidaṁ trinābhi; saptāśvayuktaṁ vahate vai tridhāmā ,
mahātejāḥ sarvagaḥ sarvasiṁhaḥ; kṛṣṇo lokāndhārayate tathaikaḥ ,
aśnannanaśnaṁśca tathaiva dhīraḥ; kṛṣṇaṁ sadā pārtha kartāramehi.
स एकदा कक्षगतो महात्मा तृप्तो विभुः खाण्डवे धूमकेतुः ।
स राक्षसानुरगांश्चावजित्य सर्वत्रगः सर्वमग्नौ जुहोति ॥२३॥
23. sa ekadā kakṣagato mahātmā; tṛpto vibhuḥ khāṇḍave dhūmaketuḥ ,
sa rākṣasānuragāṁścāvajitya; sarvatragaḥ sarvamagnau juhoti.
स एवाश्वः श्वेतमश्वं प्रयच्छत्स एवाश्वानथ सर्वांश्चकार ।
त्रिवन्धुरस्तस्य रथस्त्रिचक्रस्त्रिवृच्छिराश्चतुरस्रश्च तस्य ॥२४॥
24. sa evāśvaḥ śvetamaśvaṁ prayaccha;tsa evāśvānatha sarvāṁścakāra ,
trivandhurastasya rathastricakra;strivṛcchirāścaturasraśca tasya.
स विहायो व्यदधात्पञ्चनाभिः स निर्ममे गां दिवमन्तरिक्षम् ।
एवं रम्यानसृजत्पर्वतांश्च हृषीकेशोऽमितदीप्ताग्नितेजाः ॥२५॥
25. sa vihāyo vyadadhātpañcanābhiḥ; sa nirmame gāṁ divamantarikṣam ,
evaṁ ramyānasṛjatparvatāṁśca; hṛṣīkeśo'mitadīptāgnitejāḥ.
स लङ्घयन्वै सरितो जिघांसन्स तं वज्रं प्रहरन्तं निरास ।
स महेन्द्रः स्तूयते वै महाध्वरे विप्रैरेको ऋक्सहस्रैः पुराणैः ॥२६॥
26. sa laṅghayanvai sarito jighāṁsa;nsa taṁ vajraṁ praharantaṁ nirāsa ,
sa mahendraḥ stūyate vai mahādhvare; vipraireko ṛksahasraiḥ purāṇaiḥ.
दुर्वासा वै तेन नान्येन शक्यो गृहे राजन्वासयितुं महौजाः ।
तमेवाहुरृषिमेकं पुराणं स विश्वकृद्विदधात्यात्मभावान् ॥२७॥
27. durvāsā vai tena nānyena śakyo; gṛhe rājanvāsayituṁ mahaujāḥ ,
tamevāhurṛṣimekaṁ purāṇaṁ; sa viśvakṛdvidadhātyātmabhāvān.
वेदांश्च यो वेदयतेऽधिदेवो विधींश्च यश्चाश्रयते पुराणान् ।
कामे वेदे लौकिके यत्फलं च विष्वक्सेने सर्वमेतत्प्रतीहि ॥२८॥
28. vedāṁśca yo vedayate'dhidevo; vidhīṁśca yaścāśrayate purāṇān ,
kāme vede laukike yatphalaṁ ca; viṣvaksene sarvametatpratīhi.
ज्योतींषि शुक्लानि च सर्वलोके त्रयो लोका लोकपालास्त्रयश्च ।
त्रयोऽग्नयो व्याहृतयश्च तिस्रः सर्वे देवा देवकीपुत्र एव ॥२९॥
29. jyotīṁṣi śuklāni ca sarvaloke; trayo lokā lokapālāstrayaśca ,
trayo'gnayo vyāhṛtayaśca tisraḥ; sarve devā devakīputra eva.
संवत्सरः स ऋतुः सोऽर्धमासः सोऽहोरात्रः स कला वै स काष्ठाः ।
मात्रा मुहूर्ताश्च लवाः क्षणाश्च विष्वक्सेने सर्वमेतत्प्रतीहि ॥३०॥
30. saṁvatsaraḥ sa ṛtuḥ so'rdhamāsaḥ; so'horātraḥ sa kalā vai sa kāṣṭhāḥ ,
mātrā muhūrtāśca lavāḥ kṣaṇāśca; viṣvaksene sarvametatpratīhi.
चन्द्रादित्यौ ग्रहनक्षत्रताराः सर्वाणि दर्शान्यथ पौर्णमास्यः ।
नक्षत्रयोगा ऋतवश्च पार्थ विष्वक्सेनात्सर्वमेतत्प्रसूतम् ॥३१॥
31. candrādityau grahanakṣatratārāḥ; sarvāṇi darśānyatha paurṇamāsyaḥ ,
nakṣatrayogā ṛtavaśca pārtha; viṣvaksenātsarvametatprasūtam.
रुद्रादित्या वसवोऽथाश्विनौ च साध्या विश्वे मरुतां षड्गणाश्च ।
प्रजापतिर्देवमातादितिश्च सर्वे कृष्णादृषयश्चैव सप्त ॥३२॥
32. rudrādityā vasavo'thāśvinau ca; sādhyā viśve marutāṁ ṣaḍgaṇāśca ,
prajāpatirdevamātāditiśca; sarve kṛṣṇādṛṣayaścaiva sapta.
वायुर्भूत्वा विक्षिपते च विश्वमग्निर्भूत्वा दहते विश्वरूपः ।
आपो भूत्वा मज्जयते च सर्वं ब्रह्मा भूत्वा सृजते विश्वसंघान् ॥३३॥
33. vāyurbhūtvā vikṣipate ca viśva;magnirbhūtvā dahate viśvarūpaḥ ,
āpo bhūtvā majjayate ca sarvaṁ; brahmā bhūtvā sṛjate viśvasaṁghān.
वेद्यं च यद्वेदयते च वेदान्विधिश्च यश्चाश्रयते विधेयान् ।
धर्मे च वेदे च बले च सर्वं चराचरं केशवं त्वं प्रतीहि ॥३४॥
34. vedyaṁ ca yadvedayate ca vedā;nvidhiśca yaścāśrayate vidheyān ,
dharme ca vede ca bale ca sarvaṁ; carācaraṁ keśavaṁ tvaṁ pratīhi.
ज्योतिर्भूतः परमोऽसौ पुरस्तात्प्रकाशयन्प्रभया विश्वरूपः ।
अपः सृष्ट्वा ह्यात्मभूरात्मयोनिः पुराकरोत्सर्वमेवाथ विश्वम् ॥३५॥
35. jyotirbhūtaḥ paramo'sau purastā;tprakāśayanprabhayā viśvarūpaḥ ,
apaḥ sṛṣṭvā hyātmabhūrātmayoniḥ; purākarotsarvamevātha viśvam.
ऋतूनुत्पातान्विविधान्यद्भुतानि मेघान्विद्युत्सर्वमैरावतं च ।
सर्वं कृष्णात्स्थावरं जङ्गमं च विश्वाख्याताद्विष्णुमेनं प्रतीहि ॥३६॥
36. ṛtūnutpātānvividhānyadbhutāni; meghānvidyutsarvamairāvataṁ ca ,
sarvaṁ kṛṣṇātsthāvaraṁ jaṅgamaṁ ca; viśvākhyātādviṣṇumenaṁ pratīhi.
विश्वावासं निर्गुणं वासुदेवं संकर्षणं जीवभूतं वदन्ति ।
ततः प्रद्युम्नमनिरुद्धं चतुर्थमाज्ञापयत्यात्मयोनिर्महात्मा ॥३७॥
37. viśvāvāsaṁ nirguṇaṁ vāsudevaṁ; saṁkarṣaṇaṁ jīvabhūtaṁ vadanti ,
tataḥ pradyumnamaniruddhaṁ caturtha;mājñāpayatyātmayonirmahātmā.
स पञ्चधा पञ्चजनोपपन्नं संचोदयन्विश्वमिदं सिसृक्षुः ।
ततश्चकारावनिमारुतौ च खं ज्योतिरापश्च तथैव पार्थ ॥३८॥
38. sa pañcadhā pañcajanopapannaṁ; saṁcodayanviśvamidaṁ sisṛkṣuḥ ,
tataścakārāvanimārutau ca; khaṁ jyotirāpaśca tathaiva pārtha.
स स्थावरं जङ्गमं चैवमेतच्चतुर्विधं लोकमिमं च कृत्वा ।
ततो भूमिं व्यदधात्पञ्चबीजां द्यौः पृथिव्यां धास्यति भूरि वारि ।
तेन विश्वं कृतमेतद्धि राजन्स जीवयत्यात्मनैवात्मयोनिः ॥३९॥
39. sa sthāvaraṁ jaṅgamaṁ caivameta;ccaturvidhaṁ lokamimaṁ ca kṛtvā ,
tato bhūmiṁ vyadadhātpañcabījāṁ; dyauḥ pṛthivyāṁ dhāsyati bhūri vāri ,
tena viśvaṁ kṛtametaddhi rāja;nsa jīvayatyātmanaivātmayoniḥ.
ततो देवानसुरान्मानुषांश्च लोकानृषींश्चाथ पितॄन्प्रजाश्च ।
समासेन विविधान्प्राणिलोकान्सर्वान्सदा भूतपतिः सिसृक्षुः ॥४०॥
40. tato devānasurānmānuṣāṁśca; lokānṛṣīṁścātha pitṝnprajāśca ,
samāsena vividhānprāṇilokā;nsarvānsadā bhūtapatiḥ sisṛkṣuḥ.
शुभाशुभं स्थावरं जङ्गमं च विष्वक्सेनात्सर्वमेतत्प्रतीहि ।
यद्वर्तते यच्च भविष्यतीह सर्वमेतत्केशवं त्वं प्रतीहि ॥४१॥
41. śubhāśubhaṁ sthāvaraṁ jaṅgamaṁ ca; viṣvaksenātsarvametatpratīhi ,
yadvartate yacca bhaviṣyatīha; sarvametatkeśavaṁ tvaṁ pratīhi.
मृत्युश्चैव प्राणिनामन्तकाले साक्षात्कृष्णः शाश्वतो धर्मवाहः ।
भूतं च यच्चेह न विद्म किंचिद्विष्वक्सेनात्सर्वमेतत्प्रतीहि ॥४२॥
42. mṛtyuścaiva prāṇināmantakāle; sākṣātkṛṣṇaḥ śāśvato dharmavāhaḥ ,
bhūtaṁ ca yacceha na vidma kiṁci;dviṣvaksenātsarvametatpratīhi.
यत्प्रशस्तं च लोकेषु पुण्यं यच्च शुभाशुभम् ।
तत्सर्वं केशवोऽचिन्त्यो विपरीतमतो भवेत् ॥४३॥
43. yatpraśastaṁ ca lokeṣu puṇyaṁ yacca śubhāśubham ,
tatsarvaṁ keśavo'cintyo viparītamato bhavet.
एतादृशः केशवोऽयं स्वयंभूर्नारायणः परमश्चाव्ययश्च ।
मध्यं चास्य जगतस्तस्थुषश्च सर्वेषां भूतानां प्रभवश्चाप्ययश्च ॥४४॥
44. etādṛśaḥ keśavo'yaṁ svayaṁbhū;rnārāyaṇaḥ paramaścāvyayaśca ,
madhyaṁ cāsya jagatastasthuṣaśca; sarveṣāṁ bhūtānāṁ prabhavaścāpyayaśca.