Skip to content
אתר זה לא תומך בגרסאות ישנות של אינטרנט אקספלורר
מומלץ להשתמש בדפדפן גוגל כרום או פיירפוקס מוזילה
(או באינטרנט אקספלורר / edge עדכני)
Enjoy Learning Sanskrit tips, tools, resources and more...

वाल्मीकि-रामायणम्       vālmīki-rāmāyaṇam - book-4, chapter-51

Use the following checkboxes to set the display options for this chapter (You can also control the display of each verse separately):
what would you like to see in each verse:
अथ तानब्रवीत् सर्वान् विश्रान्तान् हरियूथपान् ।
इदं वचनमेकाग्रा तापसी धर्मचारिणी ॥१॥
1. atha tānabravīt sarvān viśrāntān hariyūthapān ,
idaṃ vacanamekāgrā tāpasī dharmacāriṇī.
1. atha tān abravīt sarvān viśrāntān hariyūthapān
idam vacanam ekāgrā tāpasī dharmacāriṇī
1. atha ekāgrā dharmacāriṇī tāpasī viśrāntān
sarvān tān hariyūthapān idam vacanam abravīt
1. Then, that concentrated female ascetic (tāpasī), who was devoted to righteousness (dharma), spoke these words to all those rested leaders of the monkey troops.
वानरा यदि वः खेदः प्रनष्टः फलभक्षणात् ।
यदि चैतन्मया श्राव्यं श्रोतुमिच्छामि कथ्यताम् ॥२॥
2. vānarā yadi vaḥ khedaḥ pranaṣṭaḥ phalabhakṣaṇāt ,
yadi caitanmayā śrāvyaṃ śrotumicchāmi kathyatām.
2. vānarāḥ yadi vaḥ khedaḥ pranaṣṭaḥ phalabhakṣaṇāt
yadi ca etat mayā śrāvyam śrotum icchāmi kathyatām
2. O monkeys, if your weariness from eating fruits has disappeared, and if there is anything I should hear, I wish to hear it; please tell me.
तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा हनुमान्मारुतात्मजः ।
आर्जवेन यथातत्त्वमाख्यातुमुपचक्रमे ॥३॥
3. tasyāstadvacanaṃ śrutvā hanumānmārutātmajaḥ ,
ārjavena yathātattvamākhyātumupacakrame.
3. tasyāḥ tat vacanam śrutvā hanumān mārutātmajaḥ
ārjavena yathātattvam ākhyātum upacakrame
3. Having heard her words, Hanumān, the son of Maruta (Vāyu), began to narrate the events truthfully and directly.
राजा सर्वस्य लोकस्य महेन्द्रवरुणोपमः ।
रामो दाशरथिः श्रीमान्प्रविष्टो दण्डकावनम् ॥४॥
4. rājā sarvasya lokasya mahendravaruṇopamaḥ ,
rāmo dāśarathiḥ śrīmānpraviṣṭo daṇḍakāvanam.
4. rājā sarvasya lokasya mahendravaruṇopamaḥ
rāmaḥ dāśarathiḥ śrīmān praviṣṭaḥ daṇḍakāvanam
4. King Rāma, the glorious son of Daśaratha, who is like Mahendra and Varuṇa and rules over all the worlds, entered the Daṇḍaka forest.
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा वैदेह्या चापि भार्यया ।
तस्य भार्या जनस्थानाद् रावणेन हृता बलात् ॥५॥
5. lakṣmaṇena saha bhrātrā vaidehyā cāpi bhāryayā ,
tasya bhāryā janasthānād rāvaṇena hṛtā balāt.
5. lakṣmaṇena saha bhrātrā vaidehyā ca api bhāryayā
tasya bhāryā janasthānāt rāvaṇena hṛtā balāt
5. He was accompanied by his brother Lakṣmaṇa and also by his wife, Vaidehī (Sītā). Subsequently, his wife was forcibly abducted by Rāvaṇa from Janasthāna.
वीरस्तस्य सखा राज्ञः सुग्रीवो नाम वानरः ।
राजा वानरमुख्यानां येन प्रस्थापिता वयम् ॥६॥
6. vīrastasya sakhā rājñaḥ sugrīvo nāma vānaraḥ ,
rājā vānaramukhyānāṃ yena prasthāpitā vayam.
6. vīraḥ tasya sakhā rājñaḥ sugrīvaḥ nāma vānaraḥ
rājā vānarāmukhyānām yena prasthāpitāḥ vayam
6. tasya rājñaḥ sakhā vīraḥ sugrīvaḥ nāma vānaraḥ
vānarāmukhyānām rājā yena vayam prasthāpitāḥ
6. His friend is the valiant monkey named Sugrīva, the king of the chief monkeys, by whom we were sent forth.
अगस्त्यचरितामाशां दक्षिणां यमरक्षिताम् ।
सहैभिर्वानरैर्मुख्यैरङ्गदप्रमुखैर्वयम् ॥७॥
7. agastyacaritāmāśāṃ dakṣiṇāṃ yamarakṣitām ,
sahaibhirvānarairmukhyairaṅgadapramukhairvayam.
7. agastyacaritām āśām dakṣiṇām yamarakṣitām saha
ebhiḥ vānaraiḥ mukhyaiḥ aṅgadapramukhaiḥ vayam
7. vayam saha ebhiḥ aṅgadapramukhaiḥ mukhyaiḥ
vānaraiḥ agastyacaritām yamarakṣitām dakṣiṇām āśām
7. We, along with these chief monkeys, with Aṅgada as their leader, (were dispatched to) the southern region, which is frequented by Agastya and protected by Yama.
रावणं सहिताः सर्वे राक्षसं कामरूपिणम् ।
सीतया सह वैदेह्या मार्गध्वमिति चोदिताः ॥८॥
8. rāvaṇaṃ sahitāḥ sarve rākṣasaṃ kāmarūpiṇam ,
sītayā saha vaidehyā mārgadhvamiti coditāḥ.
8. rāvaṇam sahitāḥ sarve rākṣasam kāmarūpiṇam
sītayā saha vaidehyā mārgadhvam iti coditāḥ
8. sarve sahitāḥ rāvaṇam kāmarūpiṇam rākṣasam
sītayā vaidehyā saha mārgadhvam iti coditāḥ
8. All of us, united, were thus instructed: 'Search for Rāvaṇa, the shapeshifting demon, along with Sītā, Vaidehī.'
विचित्य तु वयं सर्वे समग्रां दक्षिणां दिशम् ।
बुभुक्षिताः परिश्रान्ता वृक्षमूलमुपाश्रिताः ॥९॥
9. vicitya tu vayaṃ sarve samagrāṃ dakṣiṇāṃ diśam ,
bubhukṣitāḥ pariśrāntā vṛkṣamūlamupāśritāḥ.
9. vicitya tu vayam sarve samagrām dakṣiṇām diśam
bubhukṣitāḥ pariśrāntāḥ vṛkṣamūlam upāśritāḥ
9. tu vayam sarve samagrām dakṣiṇām diśam vicitya
bubhukṣitāḥ pariśrāntāḥ vṛkṣamūlam upāśritāḥ
9. But we, all of us, after thoroughly searching the entire southern region, became hungry and exhausted, and so took shelter at the base of a tree.
विवर्णवदनाः सर्वे सर्वे ध्यानपरायणाः ।
नाधिगच्छामहे पारं मग्नाश्चिन्तामहार्णवे ॥१०॥
10. vivarṇavadanāḥ sarve sarve dhyānaparāyaṇāḥ ,
nādhigacchāmahe pāraṃ magnāścintāmahārṇave.
10. vivarṇavadanāḥ sarve sarve dhyānaparāyaṇāḥ na
adhigacchāmahe pāraṃ magnāḥ cintāmahārṇave
10. sarve vivarṇavadanāḥ sarve dhyānaparāyaṇāḥ
cintāmahārṇave magnāḥ pāraṃ na adhigacchāmahe
10. All of them had pale faces, and all were deeply absorbed in contemplation. We could not find a way out, having sunk into a great ocean of anxiety.
चारयन्तस्ततश्चक्षुर्दृष्टवन्तो महद्बिलम् ।
लतापादपसंछन्नं तिमिरेण समावृतम् ॥११॥
11. cārayantastataścakṣurdṛṣṭavanto mahadbilam ,
latāpādapasaṃchannaṃ timireṇa samāvṛtam.
11. cārayantaḥ tataḥ cakṣuḥ dṛṣṭavantaḥ mahat
bilam latāpādapasaṃchannam timireṇa samāvṛtam
11. tataḥ cakṣuḥ cārayantaḥ latāpādapasaṃchannam
timireṇa samāvṛtam mahat bilam dṛṣṭavantaḥ
11. Then, casting their gaze around, they saw a large cave, covered by vines and trees and enveloped in darkness.
अस्माद्धंसा जलक्लिन्नाः पक्षैः सलिलरेणुभिः ।
कुरराः सारसाश्चैव निष्पतन्ति पतत्रिणः ।
साध्वत्र प्रविशामेति मया तूक्ताः प्लवंगमाः ॥१२॥
12. asmāddhaṃsā jalaklinnāḥ pakṣaiḥ salilareṇubhiḥ ,
kurarāḥ sārasāścaiva niṣpatanti patatriṇaḥ ,
sādhvatra praviśāmeti mayā tūktāḥ plavaṃgamāḥ.
12. asmāt haṃsāḥ jalaklinnāḥ pakṣaiḥ
salilareṇubhiḥ kurarāḥ sārasāḥ ca eva
niṣpatanti patatriṇaḥ sādhu atra
praviśāma iti mayā tu uktāḥ plavaṅgamāḥ
12. asmāt pakṣaiḥ salilareṇubhiḥ jalaklinnāḥ
haṃsāḥ kurarāḥ sārasāḥ ca eva
patatriṇaḥ niṣpatanti mayā tu sādhu
atra praviśāma iti plavaṅgamāḥ uktāḥ
12. From this [cave], swans, their wings wet with water spray, ospreys, cranes, and indeed other birds, fly out. "It is good; let us enter here," I said to the monkeys.
तेषामपि हि सर्वेषामनुमानमुपागतम् ।
गच्छामः प्रविशामेति भर्तृकार्यत्वरान्विताः ॥१३॥
13. teṣāmapi hi sarveṣāmanumānamupāgatam ,
gacchāmaḥ praviśāmeti bhartṛkāryatvarānvitāḥ.
13. teṣām api hi sarveṣām anumānam upāgatam
gacchāmaḥ praviśāma iti bhartṛkāryatvarānvitāḥ
13. teṣām api hi sarveṣām anumānam upāgatam
bhartṛkāryatvarānvitāḥ gacchāmaḥ praviśāma iti
13. A conclusion was reached by all of them as well: "Let us go, let us enter," they said, filled with eagerness for their master's task.
ततो गाढं निपतिता गृह्य हस्तौ परस्परम् ।
इदं प्रविष्टाः सहसा बिलं तिमिरसंवृतम् ॥१४॥
14. tato gāḍhaṃ nipatitā gṛhya hastau parasparam ,
idaṃ praviṣṭāḥ sahasā bilaṃ timirasaṃvṛtam.
14. tataḥ gāḍham nipatitāḥ gṛhya hastau parasparam
idam praviṣṭāḥ sahasā bilam timirasaṃvṛtam
14. tataḥ gāḍham nipatitāḥ parasparam hastau gṛhya
sahasā idam timirasaṃvṛtam bilam praviṣṭāḥ
14. Then, having collapsed completely, grasping each other's hands, they suddenly entered this cave enveloped in darkness.
एतन्नः कायमेतेन कृत्येन वयमागताः ।
त्वां चैवोपगताः सर्वे परिद्यूना बुभुक्षिताः ॥१५॥
15. etannaḥ kāyametena kṛtyena vayamāgatāḥ ,
tvāṃ caivopagatāḥ sarve paridyūnā bubhukṣitāḥ.
15. etat naḥ kāyam etena kṛtyena vayam āgatāḥ tvām
ca eva upagatāḥ sarve paridyūnāḥ bubhukṣitāḥ
15. etat naḥ kāyam,
etena kṛtyena vayam āgatāḥ,
ca eva sarve paridyūnāḥ bubhukṣitāḥ tvām upagatāḥ
15. This is our mission; for this very purpose, we have come. Furthermore, all of us who have approached you are extremely emaciated and hungry.
आतिथ्यधर्मदत्तानि मूलानि च फलानि च ।
अस्माभिरुपभुक्तानि बुभुक्षापरिपीडितैः ॥१६॥
16. ātithyadharmadattāni mūlāni ca phalāni ca ,
asmābhirupabhuktāni bubhukṣāparipīḍitaiḥ.
16. ātithyadharmadattāni mūlāni ca phalāni ca
asmābhiḥ upabhuktāni bubhukṣāparipīḍitaiḥ
16. bubhukṣāparipīḍitaiḥ asmābhiḥ ātithyadharmadattāni
mūlāni ca phalāni ca upabhuktāni
16. We, afflicted by hunger, have consumed the roots and fruits that were given in accordance with the natural law (dharma) of hospitality.
यत्त्वया रक्षिताः सर्वे म्रियमाणा बुभुक्षया ।
ब्रूहि प्रत्युपकारार्थं किं ते कुर्वन्तु वानराः ॥१७॥
17. yattvayā rakṣitāḥ sarve mriyamāṇā bubhukṣayā ,
brūhi pratyupakārārthaṃ kiṃ te kurvantu vānarāḥ.
17. yat tvayā rakṣitāḥ sarve mriyamāṇāḥ bubhukṣayā
brūhi pratyupakārārtham kim te kurvantu vānarāḥ
17. yat bubhukṣayā mriyamāṇāḥ sarve tvayā rakṣitāḥ,
te vānarāḥ pratyupakārārtham kim kurvantu brūhi
17. Since all of us, who were perishing from hunger, have been protected by you, please tell us what these monkeys can do for you in return.
एवमुक्ता तु सर्वज्ञा वानरैस्तैः स्वयंप्रभा ।
प्रत्युवाच ततः सर्वानिदं वानरयूथपम् ॥१८॥
18. evamuktā tu sarvajñā vānaraistaiḥ svayaṃprabhā ,
pratyuvāca tataḥ sarvānidaṃ vānarayūthapam.
18. evam uktā tu sarvajñā vānaraiḥ taiḥ svayamprabhā
| pratyuvāca tataḥ sarvān idam vānarayūthapam
18. taiḥ vānaraiḥ evam uktā tu sarvajñā svayamprabhā
tataḥ sarvān vānarayūthapam idam pratyuvāca
18. Thus addressed by those monkeys, the all-knowing Svayamprabhā then replied to all of them, saying this to the monkey chief:
सर्वेषां परितुष्टास्मि वानराणां तरस्विनाम् ।
चरन्त्या मम धर्मेण न कार्यमिह केन चित् ॥१९॥
19. sarveṣāṃ parituṣṭāsmi vānarāṇāṃ tarasvinām ,
carantyā mama dharmeṇa na kāryamiha kena cit.
19. sarveṣām parituṣṭā asmi vānarāṇām tarasvinām |
carantyā mama dharmeṇa na kāryam iha kena cit
19. sarveṣām tarasvinām vānarāṇām parituṣṭā asmi
mama dharmeṇa carantyā iha kena cit kāryam na
19. I am extremely pleased with all you mighty monkeys. As I abide by my intrinsic nature (dharma), I have no need for any service from anyone here.