Skip to content
אתר זה לא תומך בגרסאות ישנות של אינטרנט אקספלורר
מומלץ להשתמש בדפדפן גוגל כרום או פיירפוקס מוזילה
(או באינטרנט אקספלורר / edge עדכני)
Enjoy Learning Sanskrit tips, tools, resources and more...

योगवासिष्ठः       yogavāsiṣṭhaḥ - book-7, chapter-77

Use the following checkboxes to set the display options for this chapter (You can also control the display of each verse separately):
what would you like to see in each verse:
श्रीवसिष्ठ उवाच ।
अथावनिपयस्तेजःपवनानां युगक्षये ।
जाते परमसंक्षोभे बभूवास्मिञ्जगत्त्रयम् ॥ १ ॥
śrīvasiṣṭha uvāca ,
athāvanipayastejaḥpavanānāṃ yugakṣaye ,
jāte paramasaṃkṣobhe babhūvāsmiñjagattrayam 1
1. śrīvasiṣṭhaḥ uvāca atha avani-payas-tejaḥ-pavanānām
yugakṣaye jāte paramasaṃkṣobhe babhūva asmin jagat-trayam
1. śrīvasiṣṭhaḥ uvāca atha yugakṣaye avani-payas-tejaḥ-pavanānām
jāte paramasaṃkṣobhe asmin jagat-trayam babhūva
1. Śrī Vasiṣṭha said: Then, at the dissolution of the age (yugakṣaya), when a supreme agitation of earth, water, fire, and wind had arisen, these three worlds existed in that state of great turmoil.
तापिच्छविपिनोड्डीतिनिभभस्माभ्रभासुरम् ।
महार्णवमहावर्तवृत्ति धूमविवर्तनम् ॥ २ ॥
tāpicchavipinoḍḍītinibhabhasmābhrabhāsuram ,
mahārṇavamahāvartavṛtti dhūmavivartanam 2
2. tāpiccha-vipina-uḍḍīti-nibha-bhasma-abhra-bhāsuram
mahārṇava-mahāvarta-vṛtti dhūma-vivartanam
2. tāpiccha-vipina-uḍḍīti-nibha-bhasma-abhra-bhāsuram
mahārṇava-mahāvarta-vṛtti dhūma-vivartanam
2. (The three worlds were) glistening with ash-clouds that resembled the soaring up of a dark tāpiccha (tāpiccha) forest, and were a churning swirl of smoke behaving like the mighty whirlpools of a great ocean.
नीलज्वालालवोल्लासहेलाटिमिटिमारटि ।
कृतभस्माभ्रसंभारपूर्णलोकान्तरान्तरम् ॥ ३ ॥
nīlajvālālavollāsahelāṭimiṭimāraṭi ,
kṛtabhasmābhrasaṃbhārapūrṇalokāntarāntaram 3
3. nīla-jvālā-lava-ullāsa-helā-ṭimiṭi-māraṭi
kṛta-bhasma-abhra-saṃbhāra-pūrṇa-lokāntara-antaram
3. nīla-jvālā-lava-ullāsa-helā-ṭimiṭi-māraṭi
kṛta-bhasma-abhra-saṃbhāra-pūrṇa-lokāntara-antaram
3. (The three worlds were marked by) the sportive crackling and roaring sounds from the vibrant outburst of blue flame particles, and had the spaces within and between worlds completely filled with vast accumulations of ash-clouds.
उच्छलद्दीर्घरुत्कारैश्छमच्छममयात्मकैः ।
तूर्यमुन्नमदासारविसारिजयघोषणम् ॥ ४ ॥
ucchaladdīrgharutkāraiśchamacchamamayātmakaiḥ ,
tūryamunnamadāsāravisārijayaghoṣaṇam 4
4. ucchalat-dīrgha-rutkāraiḥ chamacchama-mayātmakaiḥ
tūryam unnamat-āsāra-visāri-jaya-ghoṣaṇam
4. ucchalat-dīrgha-rutkāraiḥ chamacchama-mayātmakaiḥ
ca tūryam unnamat-āsāra-visāri-jaya-ghoṣaṇam
4. (The three worlds were accompanied) by surging, deep roars composed of crashing sounds, and (were like) a tremendous trumpeting (tūrya) of victory whose spreading proclamations rose up like an incessant downpour.
भ्रमद्भस्माभ्रधूम्राभ्रं बृहत्कल्पाभ्रसंभ्रमम् ।
बाष्पाभ्रविभ्रमोद्भ्रान्तसीकरोग्राभ्रवृन्दवत् ॥ ५ ॥
bhramadbhasmābhradhūmrābhraṃ bṛhatkalpābhrasaṃbhramam ,
bāṣpābhravibhramodbhrāntasīkarogrābhravṛndavat 5
5. bhramadbhasmābhradhūmrābhram bṛhatkalpābhrasaṃbhramam
bāṣpābhrāvibhrāntasīkarogrābravṛndavat
5. bhramadbhasmābhradhūmrābhram bṛhatkalpābhrasaṃbhramam
bāṣpābhrāvibhrāntasīkarogrābravṛndavat
5. Like a multitude of terrible clouds, whirling up spray, agitated by the deceptive appearance of vaporous clouds; [it was also] a vast, tumultuous mass of cosmic dissolution clouds (kalpa-abhra), which were smoke-grey and mixed with whirling ashes.
ब्रह्माण्डभित्तिभांकारभीषणैर्मातरिश्वनः ।
प्रसरैरम्बरोड्डीनदग्धेन्द्रादिपुरोत्करम् ॥ ६ ॥
brahmāṇḍabhittibhāṃkārabhīṣaṇairmātariśvanaḥ ,
prasarairambaroḍḍīnadagdhendrādipurotkaram 6
6. brahmāṇḍabhittibhāṃkārabhīṣaṇaiḥ mātariśvanaḥ
prasaraiḥ ambaraudḍīnadagdhendrādipurotkaram
6. mātariśvanaḥ brahmāṇḍabhittibhāṃkārabhīṣaṇaiḥ
prasaraiḥ ambaraudḍīnadagdhendrādipurotkaram
6. By the terrifying expansions of the wind (mātariśvan), which created a roaring sound against the walls of the cosmic egg (brahmāṇḍa), the multitudes of cities belonging to Indra and other gods were burnt after being swept up into the sky.
जलानलानिलोल्लासस्फुटत्कोटिगताश्मनाम् ।
प्रविघट्टनटंकारैर्जडीभूताक्षकश्रुति ॥ ७ ॥
jalānalānilollāsasphuṭatkoṭigatāśmanām ,
pravighaṭṭanaṭaṃkārairjaḍībhūtākṣakaśruti 7
7. jalānalānilollāsasphuṭatkoṭigatāśmanām
pravighaṭṭanaṭaṃkāraiḥ jaḍībhūtākṣakaśruti
7. jalānalānilollāsasphuṭatkoṭigatāśmanām
pravighaṭṭanaṭaṃkāraiḥ jaḍībhūtākṣakaśruti
7. The clanging sounds of shattering collisions, originating from crores of stones bursting forth due to the surging power of water, fire, and wind, completely dulled the faculty of hearing (akṣakaśruti).
नभःस्तम्भनिभाबन्धधारानीरन्ध्रवर्षणैः ।
कर्षणैः कल्पवह्नीनां छमच्छमघनध्वनि ॥ ८ ॥
nabhaḥstambhanibhābandhadhārānīrandhravarṣaṇaiḥ ,
karṣaṇaiḥ kalpavahnīnāṃ chamacchamaghanadhvani 8
8. nabhaḥstambhanibhābandhadhārānīrandhravarṣaṇaiḥ
karṣaṇaiḥ kalpavahnīnām chamacchamaghanadhvani
8. nabhaḥstambhanibhābandhadhārānīrandhravarṣaṇaiḥ
kalpavahnīnām karṣaṇaiḥ chamacchamaghanadhvani
8. By dense, continuous showers (varṣaṇa) that resembled streams binding the pillars of the sky, and by the attractions of the cosmic dissolution fires (kalpavahni), there was a dense, splashing (chamacchama) sound.
गङ्गा तरङ्गिका येषां तादृशैः सरितां गणैः ।
अभ्रैरिव नभोभीमैः पूर्यमाणाखिलार्णवम् ॥ ९ ॥
gaṅgā taraṅgikā yeṣāṃ tādṛśaiḥ saritāṃ gaṇaiḥ ,
abhrairiva nabhobhīmaiḥ pūryamāṇākhilārṇavam 9
9. gaṅgā taraṅgikā yeṣām tādṛśaiḥ saritām gaṇaiḥ
abhraiḥ iva nabhaḥ bhīmaiḥ pūryamāṇākhilārṇavam
9. pūryamāṇākhilārṇavam gaṅgā taraṅgikā yeṣām
tādṛśaiḥ saritām gaṇaiḥ iva nabhaḥ bhīmaiḥ abhraiḥ
9. [It describes something that is] filling the entire ocean (arṇavam) with multitudes of rivers whose waves are like those of the Gaṅgā, and with clouds as formidable as the heavens (nabhaḥ).
तापिच्छपत्रवृन्दस्थपुष्पगुच्छसमोपमैः ।
तपद्भिरर्कैरालीढपीठकल्पाभ्रमण्डलम् ॥ १० ॥
tāpicchapatravṛndasthapuṣpagucchasamopamaiḥ ,
tapadbhirarkairālīḍhapīṭhakalpābhramaṇḍalam 10
10. tāpicchapatravṛndasthapuṣpagucchasamopamaiḥ
tapadbhiḥ arkaiḥ ālīḍhapīṭhakalpābhramaṇḍalam
10. ālīḍhapīṭhakalpābhramaṇḍalam
tāpicchapatravṛndasthapuṣpagucchasamopamaiḥ tapadbhiḥ arkaiḥ
10. [It describes something that is] a sphere of clouds (abhramaṇḍalam) appearing as a pedestal (pīṭha) touched by blazing (tapadbhiḥ) suns (arkaiḥ), which themselves are comparable to bunches of flowers (puṣpaguccha) nestled among a multitude of Tamal tree leaves (tāpicchapatravṛnda).
वहद्गिरिसरिद्व्यूहशिखरिद्वीपपत्तनम् ।
कल्पानिलघनक्षोभकृतपर्वतकुट्टनम् ॥ ११ ॥
vahadgirisaridvyūhaśikharidvīpapattanam ,
kalpānilaghanakṣobhakṛtaparvatakuṭṭanam 11
11. vahadgirisaridvyūhaśikharidvīpapattanam
kalpānilaghanakṣobhakṛtaparvatakuṭṭanam
11. vahadgirisaridvyūhaśikharidvīpapattanam
kalpānilaghanakṣobhakṛtaparvatakuṭṭanam
11. [It describes something that is] carrying vast arrays of mountains, rivers, peaks, islands, and cities; and whose mountains are pulverized by the tumultuous agitation of the dense winds of a cosmic dissolution (kalpa).
ग्रहतारागणैरुग्रैर्व्यग्रैर्विग्रहदुर्ग्रहैः ।
पतद्भिर्द्विगुणालातलतामावर्तपातिभिः ॥ १२ ॥
grahatārāgaṇairugrairvyagrairvigrahadurgrahaiḥ ,
patadbhirdviguṇālātalatāmāvartapātibhiḥ 12
12. grahatārāgaṇaiḥ ugraiḥ vyagraiḥ vigrahadurugrahaiḥ
patadbhiḥ dviguṇālātalatāvartapātibhiḥ
12. grahatārāgaṇaiḥ ugraiḥ vyagraiḥ vigrahadurugrahaiḥ
patadbhiḥ dviguṇālātalatāvartapātibhiḥ
12. [It describes something that is] characterized by fierce (ugraiḥ), agitated (vyagraiḥ), and formidable (vigrahadurugrahaiḥ) multitudes of planets and stars (grahatārāgaṇaiḥ); and by these (stars and planets) falling (patadbhiḥ) and plunging into whirlwinds (āvarta-pātibhiḥ) that resemble streaks of doubled firebrands (dviguṇālātalatā).
आवहोत्थजलाद्रीन्द्रसंघट्टास्फोटघट्टितम् ।
महाप्रलयपर्यस्तपर्वतप्रान्तकुट्टिमम् ॥ १३ ॥
āvahotthajalādrīndrasaṃghaṭṭāsphoṭaghaṭṭitam ,
mahāpralayaparyastaparvataprāntakuṭṭimam 13
13. āvahautthajālādrīndrasaṅghaṭṭāsphoṭaghaṭṭitam
mahāpralayaparyastaparvataprāntakuṭṭimam
13. āvahautthajālādrīndrasaṅghaṭṭāsphoṭaghaṭṭitam
mahāpralayaparyastaparvataprāntakuṭṭimam
13. Agitated by the shattering impacts of towering mountains and waters that have risen from the cosmic winds (āvaha), its surface paved by the edges of mountains scattered during the great dissolution (mahāpralaya).
घनसीकृतबाष्पाभ्रैः कल्पाभ्रैरपि मेदुरैः ।
अन्धीकृतार्कजालांशुतमोनिविडमन्थरम् ॥ १४ ॥
ghanasīkṛtabāṣpābhraiḥ kalpābhrairapi meduraiḥ ,
andhīkṛtārkajālāṃśutamoniviḍamantharam 14
14. ghanasīkṛtabāṣpābhraiḥ kalpābhraiḥ api meduraiḥ
andhīkṛtārkajālāṃśutamoniviḍamantharam
14. ghanasīkṛtabāṣpābhraiḥ api meduraiḥ kalpābhraiḥ
andhīkṛtārkajālāṃśutamoniviḍamantharam
14. Rendered sluggish and utterly dense by darkness, which obscures the sun's very network of rays, due to the thick cosmic clouds (kalpābhra) of dissolution, also made dense and cold by vapor.
विशीर्णवसुधापीठखण्डखण्डैर्गलत्तटैः ।
उह्यमानैर्लुठच्छैलपतनैः संकटार्णवम् ॥ १५ ॥
viśīrṇavasudhāpīṭhakhaṇḍakhaṇḍairgalattaṭaiḥ ,
uhyamānairluṭhacchailapatanaiḥ saṃkaṭārṇavam 15
15. viśīrṇavasudhāpīṭhakhaṇḍakhaṇḍaiḥ galattaṭaiḥ
uhyamānaiḥ luṭhacchailapatanaiḥ saṅkaṭārṇavam
15. viśīrṇavasudhāpīṭhakhaṇḍakhaṇḍaiḥ galattaṭaiḥ
uhyamānaiḥ luṭhacchailapatanaiḥ saṅkaṭārṇavam
15. A perilous ocean (saṅkaṭārṇava), continuously carrying along numerous fragments of the disintegrated surface of the earth and collapsing banks, accompanied by the tumbling falls of mountains.
ऊर्म्युद्यदुपलच्छिन्नघनैर्घेस्मरमारुतैः ।
समुद्रघोषैर्निर्घातगम्भीरैर्भग्नदिक्तटम् ॥ १६ ॥
ūrmyudyadupalacchinnaghanairghesmaramārutaiḥ ,
samudraghoṣairnirghātagambhīrairbhagnadiktaṭam 16
16. ūrmyudyadupalacchinnaghanaiḥ ghesmaramārutaiḥ
samudraghoṣaiḥ nirghātagambhīraiḥ bhagnadiktatam
16. ghesmaramārutaiḥ samudraghoṣaiḥ nirghātagambhīraiḥ
ūrmyudyadupalacchinnaghanaiḥ bhagnadiktatam
16. Its directional boundaries shattered by fierce, devouring winds and by ocean roars as deep as thunderclaps, and by dense masses (of water or clouds) torn apart by rocks rising with the waves.
ब्रह्माण्डकुड्यक्रोडाग्रकुट्टकैः कटुटांकृतैः ।
कल्पाभ्रविटपास्फोटैर्घट्टितैकार्णवारटि ॥ १७ ॥
brahmāṇḍakuḍyakroḍāgrakuṭṭakaiḥ kaṭuṭāṃkṛtaiḥ ,
kalpābhraviṭapāsphoṭairghaṭṭitaikārṇavāraṭi 17
17. brahmāṇḍakuḍyakroḍāgarkuṭṭakaiḥ kaṭuṭāṅkṛtaiḥ
kalpābhraviṭapāsphoṭaiḥ ghaṭṭitaikārṇavāraṭi
17. brahmāṇḍakuḍyakroḍāgarkuṭṭakaiḥ kaṭuṭāṅkṛtaiḥ
kalpābhraviṭapāsphoṭaiḥ ghaṭṭitaikārṇavāraṭi
17. The pulverizers that shatter the forefront of the innermost walls of the universe, producing harsh "ṭaṅ" sounds, along with the explosive bursts of the branches of the cosmic dissolution clouds, give rise to the roar of the agitated single cosmic ocean (ekārṇava).
स्वर्गपातालभूर्लोकखण्डखण्डैर्विमिश्रितैः ।
यथास्वभावं तिष्ठद्भिर्मरुबुध्नैर्वृताम्बरम् ॥ १८ ॥
svargapātālabhūrlokakhaṇḍakhaṇḍairvimiśritaiḥ ,
yathāsvabhāvaṃ tiṣṭhadbhirmarubudhnairvṛtāmbaram 18
18. svargapātālabhūrlokakhaṇḍakhaṇḍaiḥ vimiśritaiḥ
yathāsvabhāvam tiṣṭhadbhiḥ marubudhnaiḥ vṛtāmbaram
18. svargapātālabhūrlokakhaṇḍakhaṇḍaiḥ vimiśritaiḥ
yathāsvabhāvam tiṣṭhadbhiḥ marubudhnaiḥ vṛtāmbaram
18. The sky was surrounded by mixed-up fragments upon fragments of the heavenly, underworld, and earthly realms, remaining in their essential nature, and by the fundamental, deep-rooted winds (Maruts).
मृतार्धमृतदग्धार्धदग्धाङ्गैर्देवदानवैः ।
अन्योन्यदर्शनाद्वातवेल्लितैर्भ्रामितायुधम् ॥ १९ ॥
mṛtārdhamṛtadagdhārdhadagdhāṅgairdevadānavaiḥ ,
anyonyadarśanādvātavellitairbhrāmitāyudham 19
19. mṛtārdhamṛtadagdhārdhadagdhāṅgaiḥ devadānavaiḥ
anyonyadarśanāt vātavellitaiḥ bhrāmitāyudham
19. mṛtārdhamṛtadagdhārdhadagdhāṅgaiḥ devadānavaiḥ
anyonyadarśanāt vātavellitaiḥ bhrāmitāyudham
19. By gods and demons, whose bodies were dead, half-dead, burnt, or half-burnt, and who were agitated by the wind from merely seeing each other, weapons were whirled about.
कल्पान्तपवनोद्भ्रान्तैर्लोकान्तरजरत्तृणैः ।
आरब्धार्जुनवाताख्यास्तम्भमुद्भूतभस्मभिः ॥ २० ॥
kalpāntapavanodbhrāntairlokāntarajarattṛṇaiḥ ,
ārabdhārjunavātākhyāstambhamudbhūtabhasmabhiḥ 20
20. kalpāntapavanodbhrāntaiḥ lokāntarajarattṛṇaiḥ
ārabdhārjunavātākhyastambham udbhūtabhasmabhiḥ
20. kalpāntapavanodbhrāntaiḥ lokāntarajarattṛṇaiḥ
udbhūtabhasmabhiḥ ārabdhārjunavātākhyastambham
20. By the old grasses of other worlds, whirled up by the powerful winds of the cosmic dissolution (kalpānta), and by the arisen ashes, a column named 'Arjuna's Wind' was formed.
उह्यमानशिलाजालप्रहारविलुठत्तटैः ।
पतल्लोकान्तरैः स्फारदुष्कालकटुटांकृतम् ॥ २१ ॥
uhyamānaśilājālaprahāraviluṭhattaṭaiḥ ,
patallokāntaraiḥ sphāraduṣkālakaṭuṭāṃkṛtam 21
21. uhyamānaśilājālaprahāraviluṭhattataiḥ
patallokāntaraiḥ sphāraduṣkālakaṭuṭāṅkṛtam
21. uhyamānaśilājālaprahāraviluṭhattataiḥ
patallokāntaraiḥ sphāraduṣkālakaṭuṭāṅkṛtam
21. The scene is characterized by banks that are tumbling due to the impact of masses of floating rocks, and by falling other worlds; all accompanied by the vast, harsh, twanging sound of a calamitous time.
वातोद्व्यूहगिरिव्रातगुहाभांकारभासुरम् ।
पतद्भिर्विहितावर्तलोकपालपुरीपुरैः ॥ २२ ॥
vātodvyūhagirivrātaguhābhāṃkārabhāsuram ,
patadbhirvihitāvartalokapālapurīpuraiḥ 22
22. vātodvyūhagirivrātaguhābhāṁkārabhāsuram
patadbhiḥ vihitāvartalokapālapurīpuraiḥ
22. vātodvyūhagirivrātaguhābhāṁkārabhāsuram
patadbhiḥ vihitāvartalokapālapurīpuraiḥ
22. It is resounding with the roaring echoes in the caves of mountain ranges stirred up by the wind, and by falling entities that create whirlpools of the cities of the world-guardians (lokapālas).
कृतकर्कशनिर्ह्रादैरसुंरैरिव मारुतैः ।
उह्यमानवनव्यूहप्रोतवातायनैर्वृतम् ॥ २३ ॥
kṛtakarkaśanirhrādairasuṃrairiva mārutaiḥ ,
uhyamānavanavyūhaprotavātāyanairvṛtam 23
23. kṛtakarkaśanirhrādaiḥ asuraiḥ iva mārutaiḥ
uhyamānavanavyūhaprotavātāyanaiḥ vṛtam
23. vṛtam mārutaiḥ kṛtakarkaśanirhrādaiḥ iva
asuraiḥ uhyamānavanavyūhaprotavātāyanaiḥ
23. It is surrounded by winds, which roar harshly as if they were demons (asuras), and by masses of forests that are being carried along with their embedded windows.
पुरमण्डलदैत्याग्निसुरनागविवस्वताम् ।
निकुरम्बं दधद्व्योम्नि मशकानामिवोच्चयम् ॥ २४ ॥
puramaṇḍaladaityāgnisuranāgavivasvatām ,
nikurambaṃ dadhadvyomni maśakānāmivoccayam 24
24. puramaṇḍaladaiyāgnisuranāgavivasvatām
nikurambam dadhat vyomni maśakānām iva uccayam
24. (implied subject) dadhat vyomni puramaṇḍaladaiyāgnisuranāgavivasvatām
nikurambam iva maśakānām uccayam
24. It bears in the sky a multitude of the cities and regions of the Daityas, Agnis, Suras, Nāgas, and Vivasvats, resembling a swarm of mosquitoes.
नश्यन्नगवराभोगैर्भागैर्भग्नसुरालयैः ।
आवर्तघर्घरारावैर्जलमूर्ध्वमधोनलम् ॥ २५ ॥
naśyannagavarābhogairbhāgairbhagnasurālayaiḥ ,
āvartaghargharārāvairjalamūrdhvamadhonalam 25
25. nasyat nagavara-ābhogaiḥ bhāgaiḥ bhagna-sura-ālayaiḥ
āvarta-gharghara-āravaiḥ jalam ūrdhvam adhaḥ analam
25. jalam ūrdhvam adhaḥ analam nasyat nagavara-ābhogaiḥ
bhāgaiḥ bhagna-sura-ālayaiḥ āvarta-gharghara-āravaiḥ
25. The water, surging upwards and downwards, became boundless, accompanied by the vanishing vast regions of great mountains whose parts shattered the abodes of the gods, and by the gurgling roars of whirlpools.
कुर्वज्जलाद्रिनिष्पेषैर्दिक्पालपुरकुट्टनम् ।
निपतद्देवदैत्येन्द्रसिद्धगन्धर्वपत्तनम् ॥ २६ ॥
kurvajjalādriniṣpeṣairdikpālapurakuṭṭanam ,
nipataddevadaityendrasiddhagandharvapattanam 26
26. kurvat jala-adri-niṣpeṣaiḥ dikpāla-pura-kuṭṭanam
nipatad deva-daitya-indra-siddha-gandharva-pattanam
26. kurvat dikpāla-pura-kuṭṭanam jala-adri-niṣpeṣaiḥ
nipatad deva-daitya-indra-siddha-gandharva-pattanam
26. The deluge, by crushing water-mountains, was shattering the cities of the guardians of the directions, and causing the collapse of the settlements of gods, chief demons, Siddhas, and Gandharvas.
कुट्टनं पर्वतादीनां प्रशान्ताङ्गाररूपिणाम् ।
वातैः कुर्वत्पदार्थानामसारं रजसामिव ॥ २७ ॥
kuṭṭanaṃ parvatādīnāṃ praśāntāṅgārarūpiṇām ,
vātaiḥ kurvatpadārthānāmasāraṃ rajasāmiva 27
27. kuṭṭanam parvata-ādīnām praśānta-aṅgāra-rūpiṇām
vātaiḥ kurvat padārthānām asāram rajasām iva
27. kurvat kuṭṭanam parvata-ādīnām praśānta-aṅgāra-rūpiṇām
vātaiḥ kurvat asāram padārthānām rajasām iva
27. The deluge, with winds, was pulverizing mountains and other formations, which had taken on the appearance of extinguished embers, reducing all substances to insubstantial dust.
पुराण्यमरदैत्यानां भ्रमद्भित्तीनि शातयत् ।
रत्नैः खणखणायन्ति पयांसीव पयस्वताम् ॥ २८ ॥
purāṇyamaradaityānāṃ bhramadbhittīni śātayat ,
ratnaiḥ khaṇakhaṇāyanti payāṃsīva payasvatām 28
28. purāṇi amara-daityānām bhramat-bhittīni śātayat
ratnaiḥ khaṇakhaṇāyanti payāṃsi iva payasvatām
28. śātayat purāṇi amara-daityānām bhramat-bhittīni
ratnaiḥ khaṇakhaṇāyanti payāṃsi iva payasvatām
28. The deluge was destroying the cities of gods and demons, whose walls were spinning, and clinking with jewels, it was like the waters of the oceans.
पूर्णाम्बरं पतल्लोकलोकसप्तकमन्दिरैः ।
चक्रावृत्त्या भ्रमद्रूपैरमरैः सागरैरिव ॥ २९ ॥
pūrṇāmbaraṃ patallokalokasaptakamandiraiḥ ,
cakrāvṛttyā bhramadrūpairamaraiḥ sāgarairiva 29
29. pūrṇāmbaram patat-loka-loka-saptaka-mandiraiḥ
cakra-āvṛttyā bhramat-rūpaiḥ amaraiḥ sāgaraiḥ iva
29. pūrṇāmbaram patat-loka-loka-saptaka-mandiraiḥ
cakra-āvṛttyā bhramat-rūpaiḥ amaraiḥ sāgaraiḥ iva
29. The entire sky was filled with the abodes of the seven worlds, falling realm by realm; with immortals whose forms were whirling in a cyclic rotation, as if by oceans.
डीनोड्डीनैः परिवृतं विचलद्वातवेल्लितैः ।
दग्धादग्धैः पदार्थैः खे शीर्णपर्णगणैरिव ॥ ३० ॥
ḍīnoḍḍīnaiḥ parivṛtaṃ vicaladvātavellitaiḥ ,
dagdhādagdhaiḥ padārthaiḥ khe śīrṇaparṇagaṇairiva 30
30. dīna-udḍīnaiḥ parivṛtam vicalat-vāta-vellitaiḥ
dagdha-adagdhaiḥ padārthaiḥ khe śīrṇa-parṇa-gaṇaiḥ iva
30. khe dīna-udḍīnaiḥ vicalat-vāta-vellitaiḥ dagdha-adagdhaiḥ
padārthaiḥ śīrṇa-parṇa-gaṇaiḥ iva parivṛtam
30. (The sky was) encompassed by objects, some burnt and some unburnt, (which were) flying up and down and swaying in the moving wind, just like heaps of withered leaves in the sky.
हेमस्फटिकवैदूर्यसुसारमणिमन्दिरैः ।
दिवः पतद्भिराकीर्णमुद्यज्झणझणस्वनैः ॥ ३१ ॥
hemasphaṭikavaidūryasusāramaṇimandiraiḥ ,
divaḥ patadbhirākīrṇamudyajjhaṇajhaṇasvanaiḥ 31
31. hema-sphaṭika-vaidūrya-susāra-maṇi-mandiraiḥ
divaḥ patadbhiḥ ākīrṇam udyat-jhaṇa-jhaṇa-svanaiḥ
31. divaḥ udyat-jhaṇa-jhaṇa-svanaiḥ patadbhiḥ
hema-sphaṭika-vaidūrya-susāra-maṇi-mandiraiḥ ākīrṇam
31. (The sky was) filled and scattered by abodes made of gold, crystal, lapis lazuli, and excellent gems, which were falling from the sky with a rising jingling sound.
उत्पेतुर्धूमभस्माब्दाः पेतुर्वारा पुरोत्कराः ।
उन्ममज्जुस्तरङ्गौघा ममज्जुर्भूतलाद्रयः ॥ ३२ ॥
utpeturdhūmabhasmābdāḥ peturvārā purotkarāḥ ,
unmamajjustaraṅgaughā mamajjurbhūtalādrayaḥ 32
32. utpetuḥ dhūma-bhasma-abdāḥ petuḥ vārāḥ purā-utkarāḥ
unmamajjuḥ taraṅga-oghāḥ mamajjuḥ bhūtala-adrayaḥ
32. dhūma-bhasma-abdāḥ utpetuḥ vārāḥ purā-utkarāḥ petuḥ
taraṅga-oghāḥ unmamajjuḥ bhūtala-adrayaḥ mamajjuḥ
32. Clouds of smoke and ashes rose up; ancient torrents of water fell down. Floods of waves surged up, and mountains on the earth's surface sank down.
आवर्तघर्घरारावा मिथो विदलनोद्यताः ।
जुघूर्णुरर्णवाकीर्णपर्णवत्प्रौढपर्वताः ॥ ३३ ॥
āvartaghargharārāvā mitho vidalanodyatāḥ ,
jughūrṇurarṇavākīrṇaparṇavatprauḍhaparvatāḥ 33
33. āvarta-ghargharā-rāvāḥ mithaḥ vidalana-udyatāḥ
juguhūrṇuḥ arṇava-ākīrṇa-parṇavat prauḍha-parvatāḥ
33. prauḍha-parvatāḥ āvarta-ghargharā-rāvāḥ mithaḥ
vidalana-udyatāḥ arṇava-ākīrṇa-parṇavat juguhūrṇuḥ
33. The mighty mountains, whose roars resembled the gurgling sound of whirlpools, intent on tearing each other apart, reeled like leaves scattered by the ocean.
क्रन्दच्छिष्टामरगणं चलत्सज्जीवभूतकम् ।
भ्रमत्केतुशतोत्पातं दुष्प्रेक्ष्यमभवज्जगत् ॥ ३४ ॥
krandacchiṣṭāmaragaṇaṃ calatsajjīvabhūtakam ,
bhramatketuśatotpātaṃ duṣprekṣyamabhavajjagat 34
34. krandat-śiṣṭa-amara-gaṇam calat-sat-jīva-bhūtakam
bhramat-ketu-śata-utpātam duṣprekṣyam abhavat jagat
34. jagat krandat-śiṣṭa-amara-gaṇam calat-sat-jīva-bhūtakam
bhramat-ketu-śata-utpātam duṣprekṣyam abhavat
34. The world became a terrifying sight, with the hosts of gods weeping and distressed, living beings moving about restlessly, and hundreds of ominous comets (ketu) swirling.
मृतार्धमृतया भूतसंतत्यानिललोलया ।
अभून्नीरन्ध्रमाकाशं जीर्णपर्णसवर्णया ॥ ३५ ॥
mṛtārdhamṛtayā bhūtasaṃtatyānilalolayā ,
abhūnnīrandhramākāśaṃ jīrṇaparṇasavarṇayā 35
35. mṛta-ardha-mṛtayā bhūta-santatyā anila-lolayā
abhūt nīrandhram ākāśam jīrṇa-parṇa-savarṇayā
35. ākāśam mṛta-ardha-mṛtayā anila-lolayā
jīrṇa-parṇa-savarṇayā bhūta-santatyā nīrandhram abhūt
35. The sky became completely filled (nīrandhram) by the multitude of dead and half-dead creatures, which, tossed by the wind (anila), resembled withered leaves.
जगदासीत्पतच्छृङ्गस्थूलधारौधनिर्भरम् ।
वहद्वहद्गिरिपुरवातपूर्णसरिच्छतम् ॥ ३६ ॥
jagadāsītpatacchṛṅgasthūladhāraudhanirbharam ,
vahadvahadgiripuravātapūrṇasaricchatam 36
36. jagat āsīt patat-śṛṅga-sthūla-dhārā-ogha-nirbharam
vahat-vahat-giri-pura-vāta-pūrṇa-sarit-śatam
36. jagat patat-śṛṅga-sthūla-dhārā-ogha-nirbharam
vahat-vahat-giri-pura-vāta-pūrṇa-sarit-śatam āsīt
36. The world (jagat) was overwhelmed by torrents of thick streams pouring from falling peaks. It was also characterized by hundreds of flowing rivers that carried along mountains, cities, and the very air (vāta) itself.
शाम्यच्छमशमाशब्दशतशाखहुताशनम् ।
चलाब्धिवलनान्दोललोलशैललसत्तटम् ॥ ३७ ॥
śāmyacchamaśamāśabdaśataśākhahutāśanam ,
calābdhivalanāndolalolaśailalasattaṭam 37
37. śāmyacchamaśamāśabdaśataśākhahutāśanam
calābdhivalanāndolalolaśailalasattaṭam
37. śāmyacchamaśamāśabdaśataśākhahutāśanam
calābdhivalanāndolalolaśailalasattaṭam
37. It is characterized by a hundred-branched fire, whose sounds are those of subsiding tranquility and quietude. Its brilliant shores are comprised of trembling mountains, agitated by the rolling and swaying of the restless ocean.
तृणराशिसरिन्यायमिश्रद्वीपार्णवोत्कटम् ।
अत्यन्तदूरचिद्व्योमक्षणज्वालासहावनम् ॥ ३८ ॥
tṛṇarāśisarinyāyamiśradvīpārṇavotkaṭam ,
atyantadūracidvyomakṣaṇajvālāsahāvanam 38
38. tṛṇarāśisarinnyāyamiśradvīpārṇavotkaṭam
atyantadūraciḍvyomakṣaṇajvālāsahāvanam
38. tṛṇarāśisarinnyāyamiśradvīpārṇavotkaṭam
atyantadūraciḍvyomakṣaṇajvālāsahāvanam
38. It is formidable with its mingled islands and oceans, resembling a river flowing through a heap of grass; and it is the preserver of instantaneous flames within the exceedingly distant space of consciousness (cit-vyoma).
वर्षशाम्यद्हुताशोत्थभस्मामोदपतत्सुरम् ।
भूतपूर्वजगद्भूतं परिविस्मृतसर्गकम् ॥ ३९ ॥
varṣaśāmyadhutāśotthabhasmāmodapatatsuram ,
bhūtapūrvajagadbhūtaṃ parivismṛtasargakam 39
39. varṣaśāmyaddhutāśotthabasmāmodapatatsuram
bhūtapūrvajagaddbhūtam parivismṛtasargakam
39. varṣaśāmyaddhutāśotthabasmāmodapatatsuram
bhūtapūrvajagaddbhūtam parivismṛtasargakam
39. That (reality) where gods are falling due to the fragrance of ash, arising from a fire that has subsided for ages; it is the former world-entity, where creation is now completely forgotten.
निरर्गलोल्लसन्नादं सर्गलोपशमक्रमम् ।
सर्गलोपोल्लसच्छेषं सर्गलोपविवर्जितम् ॥ ४० ॥
nirargalollasannādaṃ sargalopaśamakramam ,
sargalopollasaccheṣaṃ sargalopavivarjitam 40
40. nirargalollasannādam sargalopaśamakramam
sargalopollasaccheṣam sargalopavivarjitam
40. nirargalollasannādam sargalopaśamakramam
sargalopollasaccheṣam sargalopavivarjitam
40. That (reality) whose unrestrained sound resonates; whose process is the cessation of creation and dissolution; whose remainder shines forth after creation and dissolution; and which is devoid of both creation and dissolution.
अनारतविपर्यासकारिमारुतनिर्वृतम् ।
बीजराशिरिवाजस्रं पूर्यमाणं पुनःपुनः ॥ ४१ ॥
anārataviparyāsakārimārutanirvṛtam ,
bījarāśirivājasraṃ pūryamāṇaṃ punaḥpunaḥ 41
41. anārataviparyāsakārimārutanirvṛtam
bījarāśiḥ iva ajasram pūryamāṇam punaḥ punaḥ
41. tat anārataviparyāsakārimārutanirvṛtam
bījarāśiḥ iva ajasram punaḥ punaḥ pūryamāṇam
41. It is perpetually filled again and again, like a heap of seeds, made settled by the winds that cause incessant reversals.
उल्मुकान्योन्यनिष्पेषवह्निचूर्णसुवर्णजैः ।
रजोभिर्विवृतैर्हेमकुट्टिमाकाशकोटरम् ॥ ४२ ॥
ulmukānyonyaniṣpeṣavahnicūrṇasuvarṇajaiḥ ,
rajobhirvivṛtairhemakuṭṭimākāśakoṭaram 42
42. ulmukānyonyaniṣpeṣavahnicūrṇasuvarnajaiḥ
rajobhiḥ vivṛtaiḥ hemakuṭṭimākāśakoṭaram
42. ulmukānyonyaniṣpeṣavahnicūrṇasuvarnajaiḥ
vivṛtaiḥ rajobhiḥ hemakuṭṭimākāśakoṭaram
42. The cavity of space, like a golden pavement, becomes visible through spread golden fire-dust, generated from the mutual grinding of firebrands.
भूमण्डलबृहत्खण्डैर्भ्रष्टैः सद्वीपसागरैः ।
पूर्णसप्तमपातालं लुठत्पातालमण्डलैः ॥ ४३ ॥
bhūmaṇḍalabṛhatkhaṇḍairbhraṣṭaiḥ sadvīpasāgaraiḥ ,
pūrṇasaptamapātālaṃ luṭhatpātālamaṇḍalaiḥ 43
43. bhūmaṇḍalabṛhatkhaṇḍaiḥ bhraṣṭaiḥ sadvīpasāgaraiḥ
pūrṇasaptamapātālam luṭhatpātālamaṇḍalaiḥ
43. bhraṣṭaiḥ sadvīpasāgaraiḥ bhūmaṇḍalabṛhatkhaṇḍaiḥ
luṭhatpātālamaṇḍalaiḥ (tat) pūrṇasaptamapātālam
43. The seventh netherworld is completely filled by large, fallen fragments of the earth-sphere, along with their islands and oceans, and by rolling netherworld-regions.
आसप्तमसुतालान्तमामहीतलपर्वतम् ।
आव्योमैकार्णवीभूतं पूर्णं प्रलयवायुभिः ॥ ४४ ॥
āsaptamasutālāntamāmahītalaparvatam ,
āvyomaikārṇavībhūtaṃ pūrṇaṃ pralayavāyubhiḥ 44
44. āsaptamasutālāntam āmahītalaparvatam
āvyomaikārṇavībhūtam pūrṇam pralayavāyubhiḥ
44. (tat) āsaptamasutālāntam āmahītalaparvatam
āvyomaikārṇavībhūtam pralayavāyubhiḥ pūrṇam
44. Extending up to the end of the seventh Sutala (netherworld) and up to the mountains of the earth's surface, it becomes a single ocean up to the sky, full of the winds of dissolution.
एकार्णवोऽथ ववृधे शनै शीघ्रं सरिच्छतैः ।
भुवने जलकल्लोलैः कोपो मूर्खाशये यथा ॥ ४५ ॥
ekārṇavo'tha vavṛdhe śanai śīghraṃ saricchataiḥ ,
bhuvane jalakallolaiḥ kopo mūrkhāśaye yathā 45
45. ekārṇavaḥ atha vavṛdhe śanaiḥ śīghram sarit-śataiḥ
bhuvane jala-kallolaiḥ kopaḥ mūrkha-āśaye yathā
45. atha ekārṇavaḥ sarit-śataiḥ jala-kallolaiḥ bhuvane śanaiḥ
śīghram vavṛdhe; yathā mūrkha-āśaye kopaḥ (vavṛdhe)
45. Then the primal ocean (ekārṇava) grew, both gradually and swiftly, with hundreds of rivers and surging water waves covering the world, just as anger swells in the mind of a foolish person.
मुसलोपमया पूर्वं ततः स्तम्भनिभाङ्गया ।
ततस्तालद्रुमाकारधारयासारसारया ॥ ४६ ॥
musalopamayā pūrvaṃ tataḥ stambhanibhāṅgayā ,
tatastāladrumākāradhārayāsārasārayā 46
46. musala-upamayā pūrvam tataḥ stambha-nibha-aṅgayā
tataḥ tāla-druma-ākāra-dhārayā āsāra-sārayā
46. pūrvam musala-upamayā,
tataḥ stambha-nibha-aṅgayā,
tataḥ tāla-druma-ākāra-dhārayā,
āsāra-sārayā (vṛṣṭyā/dhārayā) (vavṛdhe)
46. At first, the deluge arrived with currents like a pestle; then, with forms resembling pillars; and subsequently, with streams shaped like palm trees, marked by a powerful and dense downpour.
ततो नदीप्रवाहोग्रजलपातैकपातया ।
सप्तद्वीपमहीपीठसममेदुरमेघया ॥ ४७ ॥
tato nadīpravāhograjalapātaikapātayā ,
saptadvīpamahīpīṭhasamamedurameghayā 47
47. tataḥ nadī-pravāha-ugra-jala-pāta-eka-pātayā
sapta-dvīpa-mahī-pīṭha-sama-medura-meghayā
47. tataḥ nadī-pravāha-ugra-jala-pāta-eka-pātayā (vṛṣṭyā),
sapta-dvīpa-mahī-pīṭha-sama-medura-meghayā (ca) (vavṛdhe)
47. Then, the water descended in a single, mighty deluge, fierce as a river's current; this happened by means of clouds (megha) that were swollen and dense like the vast expanse of the earth with its seven continents.
वह्निर्विदाहकृदृष्ट्या शममभ्याययौ तथा ।
शास्त्रसज्जनसंगत्या गाढमापत्पदं यथा ॥ ४८ ॥
vahnirvidāhakṛdṛṣṭyā śamamabhyāyayau tathā ,
śāstrasajjanasaṃgatyā gāḍhamāpatpadaṃ yathā 48
48. vahniḥ vidāha-kṛt dṛṣṭyā śamam abhyāyayau tathā
śāstra-sajjana-saṅgatyā gāḍham āpat-padam yathā
48. vidāha-kṛt vahniḥ dṛṣṭyā śamam abhyāyayau,
tathā yathā gāḍham āpat-padam śāstra-sajjana-saṅgatyā (śamam abhyāyayau)
48. The fire, which causes immense burning, eventually subsided due to the rain, just as deep misfortune (āpat) is dispelled by the association with scriptures and virtuous individuals.
ऊर्ध्वाधरस्थपरिवृत्तपदार्थजातमन्तःकणैः खणखणायितशैलमज्जम् ।
ब्रह्माण्डकोटरमभूद्विधुरं कुबाललीलाविलोलमिवबिल्वफलं विशुद्धम् ॥ ४९ ॥
ūrdhvādharasthaparivṛttapadārthajātamantaḥkaṇaiḥ khaṇakhaṇāyitaśailamajjam ,
brahmāṇḍakoṭaramabhūdvidhuraṃ kubālalīlāvilolamivabilvaphalaṃ viśuddham 49
49. ūrdhvādharasthaparivṛttapadārthajātam
antaḥkaṇaiḥ khaṇakhaṇāyitaśailamajjam
brahmāṇḍakoṭaram abhūt vidhuram
kubālalīlāvilolam iva bilvaphalam viśuddham
49. brahmāṇḍakoṭaram ūrdhvādharasthaparivṛttapadārthajātam
antaḥkaṇaiḥ
khaṇakhaṇāyitaśailamajjam vidhuram abhūt
kubālalīlāvilolam iva bilvaphalam viśuddham
49. The hollow of the cosmic egg (brahmāṇḍa), with its mountains submerged and rumbling due to internal particles, and the entire mass of objects within it, both above and below, overturned, became agitated and pure, like a wood apple (bilvaphala) playfully tossed about by a mischievous boy.