Skip to content
אתר זה לא תומך בגרסאות ישנות של אינטרנט אקספלורר
מומלץ להשתמש בדפדפן גוגל כרום או פיירפוקס מוזילה
(או באינטרנט אקספלורר / edge עדכני)
Enjoy Learning Sanskrit tips, tools, resources and more...

महानिर्वाण-तन्त्रम्       mahānirvāṇa-tantram - chapter-9

Use the following checkboxes to set the display options for this chapter (You can also control the display of each verse separately):
what would you like to see in each verse:
which language(s) would you like to see in the translations:
वर्णाश्रमाचारधर्माः कथितास्तव सुव्रते ।
संस्कारान् सर्ववर्णानां शृणुष्व गदतो मम ॥१॥
1. varṇāśramācāradharmāḥ kathitāstava suvrate ,
saṁskārān sarvavarṇānāṁ śṛṇuṣva gadato mama.
1. varṇa-āśrama-ācāra-dharmāḥ kathitāḥ tava su-vrate
saṃskārān sarva-varṇānām śṛṇuṣva gadataḥ mama
1. su-vrate tava varṇa-āśrama-ācāra-dharmāḥ kathitāḥ
mama gadataḥ sarva-varṇānām saṃskārān śṛṇuṣva
1. O woman of noble vows, the duties of the conduct prescribed for the varṇas and āśramas have been described to you. Listen now as I speak about the purificatory rites of all the varṇas.
संस्कारेण विना देवि देहशुद्धिर्न जायते ।
नासंस्कृतोऽधिकारी स्याद् दैवे पैत्रे च कर्मणि ॥२॥
2. saṁskāreṇa vinā devi dehaśuddhirna jāyate ,
nāsaṁskṛto'dhikārī syād daive paitre ca karmaṇi.
2. saṃskāreṇa vinā devi dehaśuddhiḥ na jāyate na
asaṃskṛtaḥ adhikārī syāt daive paitre ca karmaṇi
2. devi saṃskāreṇa vinā dehaśuddhiḥ na jāyate
asaṃskṛtaḥ daive paitre ca karmaṇi adhikārī na syāt
2. O Devi, without purificatory rites, bodily purity is not attained, and one who is unpurified is not eligible for rituals dedicated to the gods and ancestors.
अतो विप्रादिभिर्वर्णैः स्वस्ववर्णोक्तसंस्क्रिया ।
कर्तव्या सर्वथा यत्नैरिहामुत्र हितेप्सुभिः ॥३॥
3. ato viprādibhirvarṇaiḥ svasvavarṇoktasaṁskriyā ,
kartavyā sarvathā yatnairihāmutra hitepsubhiḥ.
3. ataḥ viprādibhiḥ varṇaiḥ sva-sva-varṇa-ukta-saṃskriyā
kartavyā sarvathā yatnaiḥ iha amutra hita-īpsubhiḥ
3. ataḥ iha amutra hita-īpsubhiḥ viprādibhiḥ varṇaiḥ
sva-sva-varṇa-ukta-saṃskriyā sarvathā yatnaiḥ kartavyā
3. Therefore, those who desire well-being in this world and the next should always diligently perform the purificatory rites prescribed for their respective social classes, beginning with brahmins.
जीवसेकः पुंसवनं सीमन्तोन्नयनं तथा ।
जातनाम्नी निष्क्रमणमन्नाशनमतः परम् ।
चूडोपनयनोद्वाहाः संस्काराः कथिता दश ॥४॥
4. jīvasekaḥ puṁsavanaṁ sīmantonnayanaṁ tathā ,
jātanāmnī niṣkramaṇamannāśanamataḥ param ,
cūḍopanayanodvāhāḥ saṁskārāḥ kathitā daśa.
4. jīvasekaḥ puṃsavanaṃ sīmantonnayanaṃ
tathā jātanāmnī niṣkramaṇam
annāśanam ataḥ param
cūḍopanayanodhvāḥ saṃskārāḥ kathitā daśa
4. jīvasekaḥ puṃsavanaṃ sīmantonnayanaṃ
tathā jātanāmnī niṣkramaṇam
annāśanam ataḥ param
cūḍopanayanodhvāḥ daśa saṃskārāḥ kathitā
4. Jīvaseka, puṃsavana, sīmantonnayana, jātakarma, nāmakaraṇa, niṣkramaṇa, annaprāśana, and after that, cūḍākarma, upanayana, and vivāha - these ten purificatory rites have been described.
शूद्राणां शूद्रभिन्नानामुपवीतं न विद्यते ।
तेषां नवैव संस्कारा द्विजातीनां दश स्मृताः ॥५॥
5. śūdrāṇāṁ śūdrabhinnānāmupavītaṁ na vidyate ,
teṣāṁ navaiva saṁskārā dvijātīnāṁ daśa smṛtāḥ.
5. śūdrāṇāṃ śūdrabhinnānām upavītaṃ na vidyate
teṣāṃ navaiva saṃskārā dvijātīnāṃ daśa smṛtāḥ
5. śūdrāṇāṃ śūdrabhinnānām upavītaṃ na vidyate
teṣāṃ nava eva saṃskārāḥ dvijātīnāṃ daśa smṛtāḥ
5. For śūdras and those other than śūdras, the sacred thread does not exist. For them, nine purificatory rites are known, while for the twice-born, there are ten.
नित्यानि सर्वकर्माणि तथा नैमित्तिकानि च ।
काम्यान्यपि वरारोहे कुर्याच्चाम्भववर्त्मना ॥६॥
6. nityāni sarvakarmāṇi tathā naimittikāni ca ,
kāmyānyapi varārohe kuryāccāmbhavavartmanā.
6. nityāni sarvakarmāṇi tathā naimittikāni ca
kāmyāni api varārohe kuryāt ca śāmbhava-vartmanā
6. varārohe nityāni sarvakarmāṇi tathā naimittikāni
ca kāmyāni api śāmbhava-vartmanā kuryāt ca
6. O beautiful-eyed one, one should perform all daily duties, occasional rites, and even desired rituals according to the path of Shambhu.
यानि यानि विधानानि येषु येषु च कर्मसु ।
पुरैव ब्रह्मरूपेण तान्युक्तानि मया प्रिये ॥७॥
7. yāni yāni vidhānāni yeṣu yeṣu ca karmasu ,
puraiva brahmarūpeṇa tānyuktāni mayā priye.
7. yāni yāni vidhānāni yeṣu yeṣu ca karmasu purā
eva brahma-rūpeṇa tāni uktāni mayā priye
7. priye yeṣu yeṣu ca karmasu yāni yāni vidhānāni
tāni purā eva brahma-rūpeṇa mayā uktāni
7. O dear one, whatever injunctions and whatever rituals exist, all of those have already been declared by me in the form of brahman.
संस्कारेषु च सर्वेषु तथैवान्येषु कर्मसु ।
विप्रादिवर्णभेदेन क्रमान्मन्त्राश्च दर्शिताः ॥८॥
8. saṁskāreṣu ca sarveṣu tathaivānyeṣu karmasu ,
viprādivarṇabhedena kramānmantrāśca darśitāḥ.
8. saṃskāreṣu ca sarveṣu tathā eva anyeṣu karmasu
vipra ādi varṇa bhedena kramāt mantrāḥ ca darśitāḥ
8. ca sarveṣu saṃskāreṣu tathā eva anyeṣu karmasu
vipra ādi varṇa bhedena kramāt mantrāḥ ca darśitāḥ
8. And in all saṃskāras as well as in other rites, the mantras have been shown in order according to the distinctions of social classes beginning with the brahmin.
सत्यत्रेताद्वापरेषु तत्तत्कर्मसु कालिके ।
प्रणवाद्यांस्तु तान् मन्त्रान् प्रयोगेषु नियोजयेत् ॥९॥
9. satyatretādvāpareṣu tattatkarmasu kālike ,
praṇavādyāṁstu tān mantrān prayogeṣu niyojayet.
9. satya-tretā-dvāpareṣu tat-tat-karmasu kālike
praṇava-ādyān tu tān mantrān prayogeṣu niyojayet
9. kālike satyatretādvāpareṣu tattatkarmasu
praṇavādyān tu tān mantrān prayogeṣu niyojayet
9. O Kālikā, in the Satya, Tretā, and Dvāpara ages, one should employ those very mantras, beginning with Praṇava, in their respective rituals and applications.
कलौ तु परमेशानि तैरेव मनुभिर्नराः ।
मायाद्यैः सर्वकर्माणि कुर्युः शङ्करशासनात् ॥१०॥
10. kalau tu parameśāni taireva manubhirnarāḥ ,
māyādyaiḥ sarvakarmāṇi kuryuḥ śaṅkaraśāsanāt.
10. kalau tu parameśāni taiḥ eva manubhiḥ narāḥ
māyā-ādyaiḥ sarva-karmāṇi kuryuḥ śaṅkara-śāsanāt
10. parameśāni kalau tu narāḥ māyādyaiḥ taireva
manubhiḥ śaṅkaraśāsanāt sarvakarmāṇi kuryuḥ
10. O Parameśānī, in the Kali age, however, people should perform all rituals using those very mantras prefixed with Māyā (Bījā), in accordance with the command of Śaṅkara.
निगमागमतन्त्रेषु वेदेषु संहितासु च ।
सर्वे मन्त्रा मयैवोक्ताः प्रयोगो युगभेदतः ॥११॥
11. nigamāgamatantreṣu vedeṣu saṁhitāsu ca ,
sarve mantrā mayaivoktāḥ prayogo yugabhedataḥ.
11. nigamāgamatantreṣu vedeṣu saṃhitāsu ca sarve
mantrā mayā eva uktāḥ prayogaḥ yugaभेदataḥ
11. nigamāgamatantreṣu vedeṣu saṃhitāsu ca sarve mantrāḥ mayā eva uktāḥ,
prayogaḥ yuga-bhedataḥ (bhavati).
11. In the nigamas, āgamas, tantras, Vedas, and saṃhitās, all mantras have been spoken by me alone, while their application depends on the differences of the ages.
कलावन्नगतप्राणाः मानवा हीनतेजसः ।
तेषां हिताय कल्याणि कुलधर्मो निरूपितः ॥१२॥
12. kalāvannagataprāṇāḥ mānavā hīnatejasaḥ ,
teṣāṁ hitāya kalyāṇi kuladharmo nirūpitaḥ.
12. kalāvanaganatprāṇāḥ mānavāḥ hīnatejasaḥ
teṣām hitāya kalyāṇi kuladharmaḥ nirūpitaḥ
12. he kalyāṇi,
kalau anagnatprāṇāḥ hīnatejasaḥ mānavāḥ,
teṣām hitāya kuladharmaḥ nirūpitaḥ.
12. O auspicious one, in the Kali age, human beings have weakened life-force and diminished splendor - for their well-being, the kuladharma has been set forth.
कलिदुर्बलजीवानां प्रयासाशक्तचेतसाम् ।
संस्कारादिक्रियास्तेषां संक्षेपेणापि वच्मि ते ॥१३॥
13. kalidurbalajīvānāṁ prayāsāśaktacetasām ,
saṁskārādikriyāsteṣāṁ saṁkṣepeṇāpi vacmi te.
13. kali-durbala-jīvānām prayāsāśakta-cetasām
saṃskārādi-kriyās teṣām saṃkṣepeṇa api vacmi te
13. kali-durbala-jīvānām prayāsāśakta-cetasām
teṣām saṃskārādi-kriyāḥ saṃkṣepeṇa api te vacmi
13. For those people of the Kali age who are weak and whose minds are incapable of great effort, I will briefly describe to you their saṃskāras and other rituals.
सर्वेषां शुभकार्याणामादिभूता कुशण्डिका ।
तस्मादादौ प्रवक्ष्यामि शृणु तां देववन्दिते ॥१४॥
14. sarveṣāṁ śubhakāryāṇāmādibhūtā kuśaṇḍikā ,
tasmādādau pravakṣyāmi śṛṇu tāṁ devavandite.
14. sarveṣām śubhakāryāṇām ādibhūtā kuśaṇḍikā
tasmāt ādau pravakṣyāmi śṛṇu tām devavandite
14. sarveṣām śubhakāryāṇām ādibhūtā kuśaṇḍikā
tasmāt ādau pravakṣyāmi devavandite tām śṛṇu
14. O you who are worshipped by the gods, the kuśaṇḍikā ritual is the primal origin of all auspicious ceremonies. Therefore, I will speak of it first - listen to it.
रम्ये परिष्कृते देशे तुषाङ्गारादिवर्जिते ।
हस्तमात्रप्रमाणेन स्थण्डिलं रचयेत् सुधीः ॥१५॥
15. ramye pariṣkṛte deśe tuṣāṅgārādivarjite ,
hastamātrapramāṇena sthaṇḍilaṁ racayet sudhīḥ.
15. ramye pariṣkṛte deśe tuṣāṅgārādivarjite
hastamātramramāṇena sthaṇḍilaṃ racayet sudhīḥ
15. sudhīḥ ramye pariṣkṛte tuṣāṅgārādivarjite
deśe hastamātrapramāṇena sthaṇḍilam racayet
15. A wise person should construct an altar (sthaṇḍila) measuring a cubit in a pleasant, purified place that is free from husks, charcoal, and other impurities.
तिस्रो रेखा विधातव्या प्रागग्रास्तत्र मण्डले ।
कूर्चेनाभ्युक्ष्य ताः सर्वा वह्निना वह्निमाहरेत् ॥१६॥
16. tisro rekhā vidhātavyā prāgagrāstatra maṇḍale ,
kūrcenābhyukṣya tāḥ sarvā vahninā vahnimāharet.
16. tisro rekhā vidhātavyā prāgagrās tatra maṇḍale
kūrcenābhyukṣya tāḥ sarvā vahninā vāhnim āharet
16. tatra maṇḍale tisro rekhāḥ prāgagrāḥ vidhātavyāḥ,
tāḥ sarvāḥ kūrcena abhyukṣya,
vahninā vahnim āharet
16. Three lines pointing towards the east should be drawn there within the maṇḍala. Having sprinkled all of them with a kuśa-grass brush, one should bring the fire into the fire.
आनीय वह्निं तत्पार्श्वे
स्थापयेद्वाग्भवं स्मरन् ॥१७॥
17. ānīya vahniṁ tatpārśve
sthāpayedvāgbhavaṁ smaran.
17. ānīya vahniṃ tatpārśve
sthāpayed vāgbhavaṃ smaran
17. vahniṃ ānīya,
vāgbhavaṃ smaran,
tatpārśve sthāpayet
17. Having brought the fire, and remembering the vāgbhava mantra, one should place it nearby.
ततस्तस्मात् ज्वलद्दारु गृहीत्वा दक्षपाणिना ।
ह्री/ क्रव्यादेभ्यो नमः स्वाहा क्रव्यादांशं परित्यजेत् ॥१८॥
18. tatastasmāt jvaladdāru gṛhītvā dakṣapāṇinā ,
hrī/ kravyādebhyo namaḥ svāhā kravyādāṁśaṁ parityajet.
18. tatas tasmāt jvalad dāru gṛhīvā dakṣa pāṇinā hrīṃ
kravyādebhyao namaḥ svāhā kravyādāṃśaṃ parityajet
18. tataḥ tasmāt jvalat dāru dakṣa-pāṇinā gṛhītvā hrīṃ
kravyādebhyaḥ namaḥ svāhā kravyāda-aṃśaṃ parityajet
18. Then, having taken a blazing piece of wood from that fire with his right hand, chanting hrīṃ, salutations and svāhā to the flesh-eating beings, he should cast away the portion belonging to those flesh-eating beings.
इत्थं प्रतिष्ठितं वह्निं पाणिभ्यामात्मसम्मुखम् ।
उद्धृत्य तासु रेखासु मायाद्यां व्याहृतिं स्मरन् ॥१९॥
19. itthaṁ pratiṣṭhitaṁ vahniṁ pāṇibhyāmātmasammukham ,
uddhṛtya tāsu rekhāsu māyādyāṁ vyāhṛtiṁ smaran.
19. itthaṃ pratiṣṭhitaṃ vahnim pāṇibhyām ātma-sammukham
uddhṛtya tāsu rekhāsu māyādyām vyāhṛtiṃ smaran
19. itthaṃ pratiṣṭhitaṃ vahniṃ pāṇibhyām ātma-sammukham
uddhṛtya māyādyām vyāhṛtiṃ smaran tāsu rekhāsu (sthāpayet)
19. Having thus lifted up the consecrated fire with both hands towards himself, and remembering the māyā mantra and the vyāhṛtis, he should place it upon those lines.
संस्थाप्य तृणदारुभ्यां प्रबलीकृत्य पावकम् ।
समिधे द्वे घृताक्ते च हुत्वा तस्मिन् हुताशने ।
स्वकर्मविहितं नाम कृत्वा ध्यायेद्धनञ्जयम् ॥२०॥
20. saṁsthāpya tṛṇadārubhyāṁ prabalīkṛtya pāvakam ,
samidhe dve ghṛtākte ca hutvā tasmin hutāśane ,
svakarmavihitaṁ nāma kṛtvā dhyāyeddhanañjayam.
20. saṃsthāpya tṛṇadārubhyāṃ prabalīkṛtya
pāvakam samidhe dve ghṛtākte ca
hutvā tasmin hutāśane svakarmavihitaṃ
nāma kṛtvā dhyāyeddhanañjayam
20. tṛṇadārubhyāṃ pāvakaṃ saṃsthāpya
prabalīkṛtya tasmin hutāśane ghṛtākte
dve samidhe ca hutvā svakarmavihitaṃ
nāma kṛtvā dhanañjayam dhyāyet
20. (Having placed) the fire with grass and pieces of wood, and having made it strong, he should offer two pieces of wood anointed with clarified butter into that fire. Having performed the naming ceremony prescribed by his own karma (previously done action), he should meditate on Dhanañjaya.
बालार्कारुणसङ्काशं सप्तजिह्वं द्विमस्तकम् ।
अजारूढं शक्तिधरं जटामुकुटमण्डितम् ॥२१॥
21. bālārkāruṇasaṅkāśaṁ saptajihvaṁ dvimastakam ,
ajārūḍhaṁ śaktidharaṁ jaṭāmukuṭamaṇḍitam.
21. bālārkāruṇasaṅkāśaṃ saptajihvaṃ dvimastakam
ajārūḍhaṃ śaktidharaṃ jaṭāmukuṭamaṇḍitam
21. bālārkāruṇasaṅkāśaṃ saptajihvaṃ dvimastakam ajārūḍhaṃ
śaktidharaṃ jaṭāmukuṭamaṇḍitam (tam dhyāyet)
21. (He should meditate upon him as) resembling the red morning sun, having seven tongues, two heads, mounted on a goat, holding a spear, and adorned with a matted crown.
ध्यात्वैवं
प्राञ्जलिर्भूत्वाऽवाहयेद्धव्यवाहनम् ॥२२॥
22. dhyātvaivaṁ
prāñjalirbhūtvā'vāhayeddhavyavāhanam.
22. dhyātvā evam prāñjaliḥ
bhūtvā āvāhayet havyavāhanam
22. evam dhyātvā prāñjaliḥ
bhūtvā havyavāhanam āvāhayet
22. Having meditated in this manner and with joined palms, he should invoke Havyavāhana (the bearer of oblations).
मायामेह्येहि पदतः सर्वामर वदेत् प्रिये ।
हव्यवाहपदान्ते च मुनिभिः स्वगणैः सह ।
अध्वरं रक्ष रक्षेति नमः स्वाहा ततो वदेत् ॥२३॥
23. māyāmehyehi padataḥ sarvāmara vadet priye ,
havyavāhapadānte ca munibhiḥ svagaṇaiḥ saha ,
adhvaraṁ rakṣa rakṣeti namaḥ svāhā tato vadet.
23. māyām ehi ehi padataḥ sarvāmara
vadet priye havyavāhapada ante ca
munibhiḥ sagaṇaiḥ saha adhvaram rakṣa
rakṣa iti namaḥ svāhā tataḥ vadet
23. priye mām ehi ehi padataḥ sarvāmara vadet,
havyavāhapadānte ca munibhiḥ sagaṇaiḥ saha adhvaram rakṣa rakṣa iti namaḥ svāhā tataḥ vadet
23. O dear one, uttering the māyā mantra (māyā: ehi ehi padataḥ sarvāmara), and at the end of the invocation of Havyavāhana, along with the sages and their attendants, one should say: Protect, protect the sacrifice, obeisance, svāhā.
इत्यावाह्य हव्यवाहमयं ते योनिरुच्चरन् ।
यथोपचारैः सम्पूज्य सप्त जिह्वाः प्रपूजयेत् ॥२४॥
24. ityāvāhya havyavāhamayaṁ te yoniruccaran ,
yathopacāraiḥ sampūjya sapta jihvāḥ prapūjayet.
24. iti āvāhya havyavāham ayam te yoniḥ uccaran
yathā-upacāraiḥ sampūjya sapta jihvāḥ prapūjayet
24. iti havyavāham āvāhya ayam te yoniḥ uccaran
yathā-upacāraiḥ sampūjya sapta jihvāḥ prapūjayet
24. Having thus invoked Havyavāhana (the bearer of oblations) and reciting the verse starting with ayam te yoniḥ, one should worship him with appropriate offerings and then worship the seven tongues.
काली कराली च मनोजवा च सुलोहिता चैव सुधूम्रवर्णा ।
स्फुलिङ्गिनी विश्वनिरूपिणी च लेलायमानेति च सप्त जिह्वाः ॥२५॥
25. kālī karālī ca manojavā ca sulohitā caiva sudhūmravarṇā ,
sphuliṅginī viśvanirūpiṇī ca lelāyamāneti ca sapta jihvāḥ.
25. kālī karālī ca manojavā ca sulohitā ca eva sudhūmravarṇā
sphuliṅginī viśvanirūpiṇī ca lelāyamānā iti ca sapta jihvāḥ
25. kālī karālī ca manojavā ca sulohitā ca eva sudhūmravarṇā
sphuliṅginī viśvanirūpiṇī ca lelāyamānā iti ca sapta jihvāḥ
25. Kālī, Karālī, Manojavā, Sulohitā, Sudhūmravarṇā, Sphuliṅginī, Viśvanirūpiṇī, and Lelāyamānā - these are the seven tongues.
ततोऽग्नेः पूर्वमारभ्य सह कीलालपाणिना ।
उत्तरान्तं महेशानि त्रिधा प्रोक्षणमाचरेत् ॥२६॥
26. tato'gneḥ pūrvamārabhya saha kīlālapāṇinā ,
uttarāntaṁ maheśāni tridhā prokṣaṇamācaret.
26. tataḥ agneḥ pūrvam ārabhya saha kīlālapāṇinā
uttara-antam maheśāni tridhā prokṣaṇam ācaret
26. maheśāni tataḥ agneḥ pūrvam ārabhya uttara-antam
saha kīlālapāṇinā tridhā prokṣaṇam ācaret
26. O Maheśānī, beginning from the east of the fire up to the north, along with the lord of the flesh-eating beings (kīlālapāṇi), one should perform the sprinkling threefold.
तथैव याम्यमारभ्य कौबेरान्तं हुताशितुः ।
त्रिधा पर्युक्षणं कुर्यात्ततो यज्ञीयवस्तुनः ॥२७॥
27. tathaiva yāmyamārabhya kauberāntaṁ hutāśituḥ ,
tridhā paryukṣaṇaṁ kuryāttato yajñīyavastunaḥ.
27. tathā eva yāmyam ārabhya kaubera-antam hutāśituḥ
tridhā paryukṣanam kuryāt tataḥ yajñīya-vastunaḥ
27. tathā eva hutāśituḥ yāmyam ārabhya kaubera-antam
tridhā paryukṣanam kuryāt tataḥ yajñīya-vastunaḥ
27. Likewise, starting from the southern direction of the fire up to the northern (kubera) direction, one should perform the circular sprinkling threefold, and then of the sacrificial items.
परिस्तरेत्ततो दर्भैः पूर्वस्मादुत्तरावधि ।
उदक्संस्थैरुत्तराग्रैः प्रागग्रैरन्यदिक्स्थितैः ॥२८॥
28. paristarettato darbhaiḥ pūrvasmāduttarāvadhi ,
udaksaṁsthairuttarāgraiḥ prāgagrairanyadiksthitaiḥ.
28. paristaret tataḥ darbhaiḥ pūrvasmāt uttara-avadhi
udak-saṃsthaiḥ uttara-agraiḥ prāk-agraiḥ anya-dik-sthitaiḥ
28. tataḥ pūrvasmāt uttara-avadhi udak-saṃsthaiḥ uttara-agraiḥ
anya-dik-sthitaiḥ prāk-agraiḥ darbhaiḥ paristaret
28. Then, starting from the east up to the north, he should spread sacred kuśa grass, with the blades facing north for those positioned in the northern direction, and with the blades facing east for those situated in the other directions.
अग्निं दक्षिणतः कृत्वा गत्वा ब्रह्मासनान्तिकम् ।
वामाङ्गुष्ठकनिष्ठाभ्यां ब्रह्मणः कल्पितासनात् ॥२९॥
29. agniṁ dakṣiṇataḥ kṛtvā gatvā brahmāsanāntikam ,
vāmāṅguṣṭhakaniṣṭhābhyāṁ brahmaṇaḥ kalpitāsanāt.
29. agniḥ dakṣiṇataḥ kṛtvā gatvā brahma-āsana-antikam
vāma-aṅguṣṭha-kaniṣṭhābhyām brahmaṇaḥ kalpita-āsanāt
29. agniṃ dakṣiṇataḥ kṛtvā brahmaṇaḥ kalpitāsanāt
brahma-āsana-antikam gatvā vāma-aṅguṣṭha-kaniṣṭhābhyām
29. Having kept the fire to his right, and having gone near the seat of Brahma from the prepared seat of Brahma, (he should act) with his left thumb and little finger.
गृहीत्वा कुशपत्रैकं ह्री/ निरस्तः परावसुः ।
इत्युक्त्वाग्नेर्दक्षिणस्यां निक्षिपेदुत्करादिना ॥३०॥
30. gṛhītvā kuśapatraikaṁ hrī/ nirastaḥ parāvasuḥ ,
ityuktvāgnerdakṣiṇasyāṁ nikṣipedutkarādinā.
30. gṛhītvā kuśapatraikam hrīḥ nirastaḥ parāvasuḥ
iti uktvā agneḥ dakṣiṇasyām nikṣipet utkarādinā
30. gṛhītvā kuśapatraikam,
hrīḥ nirastaḥ parāvasuḥ iti uktvā,
agneḥ dakṣiṇasyām utkarādinā nikṣipet
30. Taking a blade of kuśa grass and saying: 'Hrīḥ, Parāvasu is cast out,' he should throw it to the south of the fire along with the refuse.
सीद यज्ञपते ब्रह्मन्निदं ते कल्पितासनम् ।
सीदामीति वदन् ब्रह्मा विशेत्तत्रोत्तरामुखः ॥३१॥
31. sīda yajñapate brahmannidaṁ te kalpitāsanam ,
sīdāmīti vadan brahmā viśettatrottarāmukhaḥ.
31. sīda yajñapate brahman idam te kalpitāsanam
sīdāmi iti vadan brahmā viśet tatra uttarāmukhaḥ
31. yajñapate brahman,
idam te kalpitāsanam sīda,
sīdāmi iti vadan,
brahmā uttarāmukhaḥ tatra viśet
31. O Lord of the sacrifice, O Brahman, take this seat prepared for you. Saying 'I take my seat,' the priest (brahmā), facing north, should enter that place.
सम्पूज्य गन्धपुष्पाद्यैर्ब्रह्माणं
प्रार्थयेदिदम् ॥३२॥
32. sampūjya gandhapuṣpādyairbrahmāṇaṁ
prārthayedidam.
32. sampūjya gandhapuṣpādyaiḥ
brahmāṇaṃ prārthayet idam
32. sampūjya gandhapuṣpādyaiḥ
brahmāṇaṃ prārthayet idam
32. Having worshipped Brahma with fragrant flowers and other offerings, he should offer this prayer.
गोपाय यज्ञं यज्ञेश यज्ञं पाहि बृहस्तपते ।
माञ्च यज्ञपतिं पाहि कर्मसाक्षिन्नमोऽस्तु ते ॥३३॥
33. gopāya yajñaṁ yajñeśa yajñaṁ pāhi bṛhastapate ,
māñca yajñapatiṁ pāhi karmasākṣinnamo'stu te.
33. gopāya yajñam yajñeśa yajña pāhi bṛhaspate mā
ca yajñapatim pāhi karmasākṣin namaḥ astu te
33. yajñeśa bṛhaspate yajñam gopāya,
yajña pāhi,
yajñapatim mā ca pāhi,
karmasākṣin te namaḥ astu
33. O lord of the sacrifice, O Bṛhaspati, protect the yagya, protect the sacrifice, protect me, the patron of the sacrifice as well. O witness of actions, obeisance be to you.
गोपयामि वदेत् ब्रह्मा ब्रह्माभावे स्वयं वदेत् ।
तत्र दर्भमयं विप्रं कल्पयेत् यज्ञसिद्धये ॥३४॥
34. gopayāmi vadet brahmā brahmābhāve svayaṁ vadet ,
tatra darbhamayaṁ vipraṁ kalpayet yajñasiddhaye.
34. gopayāmi vadet brahmā brahmābhāve svayaṃ vadet
tatra darbhamayaṃ vipraṃ kalpayet yajñasiddhaye
34. brahmā gopayāmi vadet brahmābhāve svayaṃ vadet
tatra yajñasiddhaye darbhamayaṃ vipraṃ kalpayet
34. The priest acting as Brahma should say: 'I protect.' In the absence of Brahma, the practitioner himself should speak. There, for the success of the yagya, he should fashion a brahmin made of kuśa grass.
ततो ब्रह्मन्निहागच्चागच्चेत्यावाह्य साधकः ।
पाद्यादिभिश्च सम्पूज्य यावद् यज्ञसमापनम् ।
तावद्भवद्भिः स्थातव्यमिति प्रार्थ्य नमेत्ततः ॥३५॥
35. tato brahmannihāgaccāgaccetyāvāhya sādhakaḥ ,
pādyādibhiśca sampūjya yāvad yajñasamāpanam ,
tāvadbhavadbhiḥ sthātavyamiti prārthya namettataḥ.
35. tato brahmannihāgaccāgaccetyāvāhya
sādhakaḥ pādyādibhiśca sampūjya
yāvad yajñasamāpanam tāvadbhavadbhiḥ
sthātavyamiti prārthya namettataḥ
35. tataḥ sādhakaḥ brahman iha āgaccha
āgaccha iti āvāhya pādyādibhiḥ ca sampūjya
yāvat yajñasamāpanam tāvat bhavadbhiḥ
sthātavyam iti prārthya tataḥ namet
35. Then, having invoked him by saying 'O Brahman, come here, come here,' and having honored him with water for washing the feet and other offerings, the practitioner should offer this prayer: 'Please remain here until the completion of the yagya,' and then he should bow.
सोदकेन करेणाग्नेरीशानाद् ब्रह्मणोऽन्तिकम् ।
त्रिधा पर्युक्ष्य वह्निञ्च त्रिः प्रोक्ष्य तदनन्तरम् ॥३६॥
36. sodakena kareṇāgnerīśānād brahmaṇo'ntikam ,
tridhā paryukṣya vahniñca triḥ prokṣya tadanantaram.
36. sodakena kareṇa agneḥ īśānāt brahmaṇaḥ antikam tridhā
paryukṣya vahnim ca triḥ prokṣya tad-anantaram
36. sodakena kareṇa agneḥ īśānāt brahmaṇaḥ antikam tridhā
paryukṣya vahnim ca triḥ prokṣya tad-anantaram
36. With a wet hand, from the northeast of the fire up to the proximity of the seat of Brahma, he should sprinkle threefold, and then he should sprinkle the fire threefold afterwards.
आगत्य वर्त्मना तेन सूपविश्य निजासने ।
स्थण्डिलस्योत्तरे दर्भानुदगग्रान् परिस्तरेत् ॥३७॥
37. āgatya vartmanā tena sūpaviśya nijāsane ,
sthaṇḍilasyottare darbhānudagagrān paristaret.
37. āgatya vartmanā tena su-upaviśya nija-āsane
sthaṇḍilasya uttare darbhān udak-agrān paristaret
37. tena vartmanā āgatya nija-āsane su-upaviśya
sthaṇḍilasya uttare darbhān udak-agrān paristaret
37. Having come by that path and having sat down comfortably on his own seat, he should spread kuśa grass with the blades facing north to the north of the sacrificial altar.
तेषु यज्ञीयवस्तूनि सर्वाण्यासादयेत् सुधीः ।
सोदकं प्रोक्षणीपात्रमाज्यस्थालीसमित्कुशान् ॥३८॥
38. teṣu yajñīyavastūni sarvāṇyāsādayet sudhīḥ ,
sodakaṁ prokṣaṇīpātramājyasthālīsamitkuśān.
38. teṣu yajñīyavastūni sarvāṇi āsādayet sudhīḥ
soodakam prokṣaṇīpātram ājyasthālīsamitkuśān
38. sudhīḥ teṣu sarvāṇi yajñīyavastūni āsādayet
soodakam prokṣaṇīpātram ājyasthālīsamitkuśān
38. The wise practitioner should place all the requisite items for the yagya upon them, including the vessel for sprinkling water along with water, the ghee pot, the sacrificial sticks, and the kuśa grass.
आसाद्य स्रुक्स्रुवादीनि ह्रा/ ह्री/ ह्रूमिति मन्त्रकैः ।
दिव्यदृष्ट्या प्रोक्षणेन संस्कृत्य तदनन्तरम् ॥३९॥
39. āsādya sruksruvādīni hrā/ hrī/ hrūmiti mantrakaiḥ ,
divyadṛṣṭyā prokṣaṇena saṁskṛtya tadanantaram.
39. āsādya sruksruvādeeni hrā hrī hrūmiti mantrakaiḥ
divyadṛṣṭyā prokṣaṇena saṃskṛtya tadanantaram
39. sruksruvādeeni āsādya hrā hrī hrūmiti mantrakaiḥ
divyadṛṣṭyā prokṣaṇena ca saṃskṛtya tadanantaram
39. Having placed the ladles like the sruk and sruva and other items, and having consecrated them thereafter through divine vision and sprinkling using the mantras hrā, hrī, and hrū,
पृथिव्यां दक्षिणं जानु पातयित्वा स्रुवे स्रुचा ।
घृतमादाय मतिमांश्चिन्तयन् हितमात्मनः ।
ह्री/ विष्णवे द्विठान्तेन प्रदद्यादाहुतित्रयम् ॥४०॥
40. pṛthivyāṁ dakṣiṇaṁ jānu pātayitvā sruve srucā ,
ghṛtamādāya matimāṁścintayan hitamātmanaḥ ,
hrī/ viṣṇave dviṭhāntena pradadyādāhutitrayam.
40. pṛthivyām dakṣiṇam jānu pātayitvā
sruve srucā ghṛtam ādāya matimān
cintayan hitam ātmanaḥ hrīṃ viṣṇave
dviṭāntena pradadyāt āhuti trayam
40. matimān pṛthivyām dakṣiṇam jānu
pātayitvā sruve srucā ghṛtam ādāya
ātmanaḥ hitam cintayan dviṭāntena
hrīm viṣṇave āhuti-trayam pradadyāt
40. Kneeling with his right knee touching the ground, and taking ghee with the sruva ladle and the sruk, the wise practitioner, reflecting on his own well-being, should offer three oblations to Vishnu ending with the word dviṭ.
तथैव घृतमादाय ध्यायन् देवं प्रजापतिम् ।
वायव्यादग्निकोणान्तं जुहुयादाज्यधारया ॥४१॥
41. tathaiva ghṛtamādāya dhyāyan devaṁ prajāpatim ,
vāyavyādagnikoṇāntaṁ juhuyādājyadhārayā.
41. tathā eva ghṛtam ādāya dhyāyan devam prajāpatim
vāyavyāt agni-koṇa-antam juhuyāt ājya-dhārayā
41. tathā eva ghṛtam ādāya prajāpatim devam dhyāyan
vāyavyāt agni-koṇa-antam ājya-dhārayā juhuyāt
41. In the same manner, taking ghee and meditating on the divine Prajāpati, he should make an offering in a continuous stream of ghee from the northwest corner to the southeast corner of the fire.
पुनराज्यं समादाय ध्यायन्देवं पुरन्दरम् ।
नैरृतादीशकोणान्तं जुहुयादाज्यधारया ॥४२॥
42. punarājyaṁ samādāya dhyāyandevaṁ purandaram ,
nairṛtādīśakoṇāntaṁ juhuyādājyadhārayā.
42. punaḥ ājyam samādāya dhyāyan devam purandaram
nairṛtāt īśa-koṇa-antam juhuyāt ājya-dhārayā
42. punaḥ ājyam samādāya purandaram devam dhyāyan
nairṛtāt īśa-koṇa-antam ājya-dhārayā juhuyāt
42. Again, taking ghee and meditating on the divine Purandara, he should make an offering in a continuous stream of ghee from the southwest corner to the northeast corner.
ततोऽग्नेरुत्तरे याम्ये मध्ये च परमेश्वरि ।
अग्निं सोमं अग्नीषोमौ समुल्लिख्य यथाक्रमात् ॥४३॥
43. tato'gneruttare yāmye madhye ca parameśvari ,
agniṁ somaṁ agnīṣomau samullikhya yathākramāt.
43. tataḥ agneḥ uttare yāmye madhye ca parameśvari
agnim somam agnīṣomau samullikhya yathākramāt
43. parameśvari tataḥ agneḥ uttare yāmye madhye ca
agnim somam agnīṣomau yathākramāt samullikhya
43. Then, O supreme goddess, having outlined Agni to the north of the fire, Soma to the south, and Agnīṣoma in the middle, in their respective order,
सचतुर्थीनमोऽन्तेन मायाद्येनाहुतित्रयम् ।
हुत्वा विधेयकर्मोक्तं होमं कुर्याद्विचक्षणः ॥४४॥
44. sacaturthīnamo'ntena māyādyenāhutitrayam ,
hutvā vidheyakarmoktaṁ homaṁ kuryādvicakṣaṇaḥ.
44. sa-caturthi-namas-antena māyā-ādyena ahuti-trayam
hutvā vidheya-karma-uktam homam kuryāt vicakṣaṇaḥ
44. vicakṣaṇaḥ sa-caturthi-namas-antena māyā-ādyena
ahuti-trayam hutvā vidheya-karma-uktam homam kuryāt
44. The wise practitioner, having offered three oblations accompanied by the fourth case and the word namaḥ, beginning with the māyā mantra, should perform the homa according to the prescribed ritual.
आहुतित्रयदानान्तं
धाराहोमं प्रचक्षते ॥४५॥
45. āhutitrayadānāntaṁ
dhārāhomaṁ pracakṣate.
45. ahuti-traya-dāna-antam
dhāra-homam pracakṣate
45. āhuti-traya-dāna-antam
dhāra-homam pracakṣate
45. (They) designate the fire oblation consisting of a continuous stream of ghee as ending with the offering of the three oblations.
यदुद्दिश्याहुतिं दद्यात् देयोद्देशोऽपि तत्कृते ।
समाप्य प्रकृतं कर्म स्विष्टकृद्धोममाचरेत् ॥४६॥
46. yaduddiśyāhutiṁ dadyāt deyoddeśo'pi tatkṛte ,
samāpya prakṛtaṁ karma sviṣṭakṛddhomamācaret.
46. yat uddiśya āhutim dadyāt deya-uddeśaḥ api tat-kṛte
samāpya prakṛtam karma sviṣṭakṛt-homam ācaret
46. yat uddiśya āhutim dadyāt deya-uddeśaḥ api tat-kṛte
prakṛtam karma samāpya sviṣṭakṛd-homam ācaret
46. One should make the oblation directed towards whomever the offering is intended, and for that purpose, having completed the ritual at hand, one should perform the sviṣṭakṛt fire ritual.
प्रायश्चित्तात्मको होमः कलौ नास्ति वरानने ।
स्विष्टिकृता व्याहृतिभिः प्रायश्चित्तं विधीयते ॥४७॥
47. prāyaścittātmako homaḥ kalau nāsti varānane ,
sviṣṭikṛtā vyāhṛtibhiḥ prāyaścittaṁ vidhīyate.
47. prāyaścittātmakaḥ homaḥ kalau na asti varānane
sviṣṭikṛtā vyāhṛtibhiḥ prāyaścittam vidhīyate
47. varānane kalau prāyaścittātmakaḥ homaḥ na asti
sviṣṭikṛtā vyāhṛtibhiḥ prāyaścittam vidhīyate
47. O beautiful-faced one, in the age of Kali there is no fire ritual (homa) consisting of expiation, (instead) expiation is prescribed by means of the sviṣṭikṛt (offering) and the vyāhṛtis.
पूर्ववद्धविरादाय ब्रह्माणं मनसा स्मरन् ।
अस्मिन् कर्मणि देवेश प्रमादाद्भ्रमतोऽपि वा ॥४८॥
48. pūrvavaddhavirādāya brahmāṇaṁ manasā smaran ,
asmin karmaṇi deveśa pramādādbhramato'pi vā.
48. pūrvavat havir ādāya brahmāṇaṃ manasā smaran
asmin karmaṇi deveśa pramādāt bhramataḥ api vā
48. deveśa pūrvavat havir ādāya brahmāṇaṃ manasā
smaran asmin karmaṇi pramādāt bhramataḥ api vā
48. O lord of the gods, taking the oblation as before and remembering Brahmā in your mind, whatever error or wandering of mind occurs in this rite through carelessness or confusion,
न्यूनाधिकं कृतं यच्च सर्वं स्विष्टकृतं कुरु ।
मायाद्येनामुना देवि स्वाहान्तेनाहुतिं हुनेत् ॥४९॥
49. nyūnādhikaṁ kṛtaṁ yacca sarvaṁ sviṣṭakṛtaṁ kuru ,
māyādyenāmunā devi svāhāntenāhutiṁ hunet.
49. nyūnādhikaṃ kṛtaṃ yat ca sarvaṃ sviṣṭakṛtam kuru
māyādyena amunā devi svāhāntenā hutim hunet
49. devi yat nyūnādhikaṃ kṛtaṃ ca sarvaṃ sviṣṭakṛtaṃ
kuru amunā māyādyena svāhāntena āhutiṃ hunet
49. (make) everything that has been done in deficit or in excess complete and well-offered, O goddess, and one should offer the oblation with that mantra beginning with māyā and ending with svāhā.
त्वमग्ने सर्वलोकानां पावनः स्विष्टकृत् प्रभुः ।
यज्ञसाक्षी क्षेमकर्ता सर्वान् कामान् प्रपूरय ।
अनेन हवनं कुर्यात् मायया वह्निजायया ॥५०॥
50. tvamagne sarvalokānāṁ pāvanaḥ sviṣṭakṛt prabhuḥ ,
yajñasākṣī kṣemakartā sarvān kāmān prapūraya ,
anena havanaṁ kuryāt māyayā vahnijāyayā.
50. tvam agne sarva-lokānām pāvanaḥ
sviṣṭakṛt prabhuḥ yajña-sākṣī kṣema-kartā
sarvān kāmān prapūraya anena
havanam kuryāt māyayā vahnijāyayā
50. sarva-lokānām agne tvam pāvanaḥ
sviṣṭakṛt prabhuḥ yajña-sākṣī kṣema-kartā
sarvān kāmān prapūraya anena
māyayā vahnijāyayā havanam kuryāt
50. O Agni, you are the purifier of all worlds, the one who makes the yagya well-offered, the lord, the witness of yagyas, and the creator of security, fulfill all desires, and one should perform the havana with this, using the mantra beginning with māyā and ending with svāhā.
इत्थं स्विष्टकृतं होमं समाप्य क्रतुसाधकः ।
कर्मणोऽस्य परब्रह्मन्नयुक्तं विहितञ्च यत् ॥५१॥
51. itthaṁ sviṣṭakṛtaṁ homaṁ samāpya kratusādhakaḥ ,
karmaṇo'sya parabrahmannayuktaṁ vihitañca yat.
51. itthaṃ sviṣṭakṛtam homam samāpya kratu-sādhakaḥ
karmaṇaḥ asya parabrahman ayuktam vihitam ca yat
51. kratu-sādhakaḥ ittham sviṣṭakṛtam homam samāpya asya
karmaṇaḥ parabrahman yat ayuktam vihitam ca (tat sarvam)
51. Having thus concluded the fire offering that ensures proper performance, O supreme absolute, whatever in this ritual has been done improperly or properly,
तच्चान्त्यै यज्ञसम्पत्त्यै व्याहृत्या हूयते विभो ।
मायादिवह्निजायान्तैर्भूर्भुवः स्वरिति त्रिभिः ॥५२॥
52. taccāntyai yajñasampattyai vyāhṛtyā hūyate vibho ,
māyādivahnijāyāntairbhūrbhuvaḥ svariti tribhiḥ.
52. tat ca antyai yajñasampatyai vyāhṛtyā hūyate vibho
māyādivahnijāyāntaiḥ bhūḥ bhuvaḥ svaḥ iti tribhiḥ
52. vibho tat ca antyai yajñasampatyai bhūḥ bhuvaḥ svaḥ
iti tribhiḥ vyāhṛtyā māyādivahnijāyāntaiḥ hūyate
52. and for the ultimate perfection of the yagya, O all-pervading lord, the offering is made with the three vyāhṛtis, namely bhūḥ, bhuvaḥ, and svaḥ, using the mantra beginning with māyā and ending with svāhā.
आहुतित्रितयं दद्यात् त्रितयेन तथैव च ।
हुत्वाग्नौ यजमानेन दद्यात् पूर्णाहुतिं बुधः ॥५३॥
53. āhutitritayaṁ dadyāt tritayena tathaiva ca ,
hutvāgnau yajamānena dadyāt pūrṇāhutiṁ budhaḥ.
53. āhutitritayam dadāt tritayena tathā eva ca
hutvā agnau yajamānena dadāt pūrṇāhutiṃ budhaḥ
53. budhaḥ tathā ca āhutitritayam tritayena
hutvā agnau yajamānena pūrṇāhutiṃ dadyāt
53. the wise practitioner should offer a triple oblation, and likewise, having made offerings in the fire, the yajamāna should present the final pūrṇāhuti oblation using the triple repetition.
स्वयं चेत् कर्मकर्ता स्यात् स्वयमेवाहुतिं क्षिपेत् ।
अभिषेकविधानादावेवमेव विधिः स्मृतः ॥५४॥
54. svayaṁ cet karmakartā syāt svayamevāhutiṁ kṣipet ,
abhiṣekavidhānādāvevameva vidhiḥ smṛtaḥ.
54. svayam cet karmakartā syāt svayam eva āhutiṃ
kṣipet abhiṣekavidhānādau evam eva vidhiḥ smṛtaḥ
54. cet svayam karmakartā syāt svayam eva āhutiṃ
kṣipet abhiṣekavidhānādau evaṃ eva vidhiḥ smṛtaḥ
54. If the practitioner himself performs the ritual, he should cast the oblation himself, and this exact procedure is prescribed even at the beginning of the abhiṣeka ceremony.
आदौ मायां समुच्चार्य ततो यज्ञपते वदेत् ।
पूर्णो भवतु यज्ञो मे हृष्यन्तु यज्ञदेवताः ।
फलानि सम्यक् यच्चन्तु वह्निकान्तावधिर्मनुः ॥५५॥
55. ādau māyāṁ samuccārya tato yajñapate vadet ,
pūrṇo bhavatu yajño me hṛṣyantu yajñadevatāḥ ,
phalāni samyak yaccantu vahnikāntāvadhirmanuḥ.
55. ādau māyām samuccārya tataḥ yajñapate
vadet pūrṇaḥ bhavatu yajñaḥ me
hṛṣyantu yajñadevatāḥ phalāni samyak
yaccantu vahnikāntāvadhirmanuḥ
55. ādau māyāṃ samuccārya tataḥ yajñapate vadet - pūrṇaḥ bhavatu yajñaḥ me,
hṛṣyantu yajñadevatāḥ,
phalāni samyak yaccantu vahnikāntāvadhir manuḥ
55. Having first uttered the māyā mantra, one should then address the lord of the yagya by saying: May my yagya be fulfilled, and may the deities of the yagya rejoice, and let them bestow the fruits properly - this mantra extends up to vahnikāntā (ending with svāhā).
मन्त्रेणानेन मतिमानुत्थाय सुसमाहितः ।
फलताम्बूलसहिताहुतिं दद्याद्धुताशने ॥५६॥
56. mantreṇānena matimānutthāya susamāhitaḥ ,
phalatāmbūlasahitāhutiṁ dadyāddhutāśane.
56. mantreṇa anena matimān utthāya susamāhitaḥ
phala tāmbūla sahita āhutiṃ daddhāt hutāśane
56. matimān susamāhitaḥ anena mantreṇa utthāya
phalatāmbūlasahitāhutiṃ hutāśane daddhāt
56. The wise and fully concentrated practitioner, having arisen with this mantra, should offer into the fire an oblation accompanied by fruit and betel leaves.
दत्तपूर्णाहुतिर्विद्वान् शान्तिकर्म समाचरेत् ।
प्रोक्षणीपात्रतोयेन कुशैः सम्मार्जयेच्चिरः ॥५७॥
57. dattapūrṇāhutirvidvān śāntikarma samācaret ,
prokṣaṇīpātratoyena kuśaiḥ sammārjayecciraḥ.
57. datta pūrṇa āhutiḥ vidvān śānti karma samācaret
prokṣaṇī pātra toyeṇa kuśaiḥ sammārjayet ca śiraḥ
57. datta pūrṇa āhutiḥ vidvān śānti karma samācaret
kuśaiḥ prokṣaṇī pātra toyeṇa ca śiraḥ sammārjayet
57. Having offered the pūrṇāhuti oblation, the learned practitioner should perform the rite for peace and well-being, and sprinkle his head with the water from the prokṣaṇī vessel using kuśa grass.
आपः सुमित्रियाः सन्तु भवन्त्वोषधयो मम ।
आपो रक्षन्तु मां नित्यमापो नारायणः स्वयम् ॥५८॥
58. āpaḥ sumitriyāḥ santu bhavantvoṣadhayo mama ,
āpo rakṣantu māṁ nityamāpo nārāyaṇaḥ svayam.
58. āpaḥ sumitriyāḥ santu bhavantu oṣadhayaḥ mama
āpaḥ rakṣantu mām nityam āpaḥ nārāyaṇaḥ svayam
58. āpaḥ sumitriyāḥ santu mama oṣadhayaḥ bhavantu
nityam āpaḥ mām rakṣantu āpaḥ svayam nārāyaṇaḥ
58. May the waters be auspicious to us, may our plants flourish, may the waters ever protect me, for the waters themselves are Nārāyaṇa.
आपो हि ष्ठा मयोभुवस्ता न ऊर्जे दधातनः ।
इत्याभ्यां मार्जनं कृत्वा भूमौ बिन्दून् विनिक्षिपेत् ॥५९॥
59. āpo hi ṣṭhā mayobhuvastā na ūrje dadhātanaḥ ,
ityābhyāṁ mārjanaṁ kṛtvā bhūmau bindūn vinikṣipet.
59. āpaḥ hi sthā mayobhuvaḥ tā naḥ ūrje dadhātanaḥ
iti ābhyām mārjanam kṛtvā bhūmau bindūn vinikṣipet
59. āpaḥ hi sthā mayobhuvaḥ tāḥ naḥ ūrje dadhātanaḥ
iti ābhyām mārjanam kṛtvā bhūmau bindūn vinikṣipet
59. You are indeed waters that bring bliss, bestow upon us energy, - having performed the sprinkling using these two verses, one should drop water droplets onto the ground.
ये द्विषन्ति च मां नित्यं यांश्च द्विष्मो नरान् वयम् ।
आपो दुर्भित्रियास्तेषां सन्तु भक्षन्तु तानपि ॥६०॥
60. ye dviṣanti ca māṁ nityaṁ yāṁśca dviṣmo narān vayam ,
āpo durbhitriyāsteṣāṁ santu bhakṣantu tānapi.
60. ye dviṣanti ca mām nityaṃ yān ca dviṣmaḥ narān vayam
āpaḥ durbhitriyāḥ teṣām santu bhakṣantu tān api
60. ye narāḥ nityaṃ mām ca dviṣanti,
vayam ca yān dviṣmaḥ,
teṣām āpaḥ durbhitriyāḥ santu,
tān api bhakṣantu
60. May those men who constantly hate me, and whom we hate, find the waters to be hostile to them, and may the waters consume them as well.
अनेनेशानदिग्भागे बिन्दून् प्रक्षिप्य तान् कुशान् ।
हित्वा कृताञ्जलिर्भूत्वा प्रार्थयेद्धव्यवाहनम् ॥६१॥
61. aneneśānadigbhāge bindūn prakṣipya tān kuśān ,
hitvā kṛtāñjalirbhūtvā prārthayeddhavyavāhanam.
61. anena īśāna-dig-bhāge bindūn prakṣipya tān kuśān
hitvā kṛta-añjaliḥ bhūtvā prārthayet havyavāhanam
61. anena īśāna-dig-bhāge bindūn prakṣipya,
kuśān hitvā,
kṛta-añjaliḥ bhūtvā,
havyavāhanam prārthayet
61. With this, having sprinkled water droplets in the northeast direction, having discarded the kuśa grass, and having folded his hands in salutation, he should pray to Agni (havyavāhana).
बुद्धिं विद्यां बलं मेधां प्रज्ञां श्रद्धं यशः श्रियम् ।
आरोग्यं तेज आयुष्यं देहि मे हव्यवाहन ॥६२॥
62. buddhiṁ vidyāṁ balaṁ medhāṁ prajñāṁ śraddhaṁ yaśaḥ śriyam ,
ārogyaṁ teja āyuṣyaṁ dehi me havyavāhana.
62. buddhim vidyām balam medhām prajñām śraddhām yaśaḥ
śriyam ārogyam tejaḥ āyuṣyam dehi me havyavāhana
62. havyavāhana me buddhim vidyām balam medhām prajñām
śraddhām yaśaḥ śriyam ārogyam tejaḥ āyuṣyam dehi
62. O Agni (bearer of oblations), grant me intellect, knowledge, strength, retention power, wisdom, faith, fame, prosperity, health, radiance, and longevity.
इति प्रार्थ्य वीतिहोत्रं
विसृजेदमुना शिवे ॥६३॥
63. iti prārthya vītihotraṁ
visṛjedamunā śive.
63. iti prārthya vīтиhotram
visṛjet amunā śive
63. iti prārthya amunā śive
vīтиhotram visṛjet
63. Having prayed in this manner, he should lovingly dismiss Agni (vītihotra) with this.
यज्ञ यज्ञपतिं गच्च यज्ञं गच्च हुताशन ।
स्वां योनिं गच्च यज्ञेश पूरयास्मन्मनोरथम् ॥६४॥
64. yajña yajñapatiṁ gacca yajñaṁ gacca hutāśana ,
svāṁ yoniṁ gacca yajñeśa pūrayāsmanmanoratham.
64. yajña yajñapatim gaccha yajñam gaccha hutāśana
svām yonim gaccha yajñeśa pūraya asmat manoratham
64. yajñeśa yajña yajñapatim hutāśana svām yonim
gaccha yajñam gaccha asmat manoratham pūraya
64. O lord of yagya, O yagya, O master of yagya, O fire (hutāśana), go to your own source, go to yagya, and fulfill our desire.
अग्ने क्षमस्व स्वाहेति मन्त्रेणाग्नेरुदग्दिशि ।
दत्वा दध्नाऽहुतिं वह्निं दक्षिणस्यां विचालयेत् ॥६५॥
65. agne kṣamasva svāheti mantreṇāgnerudagdiśi ,
datvā dadhnā'hutiṁ vahniṁ dakṣiṇasyāṁ vicālayet.
65. agne kṣamasva svāhā iti mantreṇa agneḥ udak diśi
datvā dadhnā āhutiṃ vahnim dakṣiṇasyām vicālayet
65. agneḥ udak diśi agne kṣamasva svāhā iti mantreṇa
dadhnā āhutiṃ datvā vahnim dakṣiṇasyām vicālayet
65. Offering an oblation of curd with the mantra - O Agni, forgive me, svāhā - to the north of the fire, one should move the fire towards the south.
ब्रह्मणे दक्षिणां दत्त्वा भक्त्या नत्वा विसर्जयेत् ।
ततस्तु तिलकं कुर्यात् स्रुवसंलग्नभस्मना ॥६६॥
66. brahmaṇe dakṣiṇāṁ dattvā bhaktyā natvā visarjayet ,
tatastu tilakaṁ kuryāt sruvasaṁlagnabhasmanā.
66. brahmaṇe dakṣiṇām dattvā bhaktyā natvā visarjayet
tataḥ tu tilakam kuryāt sruva-saṃlagna-bhasmanā
66. brahmaṇe dakṣiṇām dattvā bhaktyā natvā visarjayet
tataḥ tu sruva-saṃlagna-bhasmanā tilakam kuryāt
66. Having given the sacrificial fee (dakṣiṇā) to the priest representing Brahman, and having bowed to him with devotion, one should dismiss him. Thereafter, one should apply a tilaka using the ash clinging to the sruva ladle.
मायां कामं समुच्चार्य सर्वशान्तिकरो भव ।
ललाटे तिलकं कुर्यात् मन्त्रेणानेन याज्ञिकः ॥६७॥
67. māyāṁ kāmaṁ samuccārya sarvaśāntikaro bhava ,
lalāṭe tilakaṁ kuryāt mantreṇānena yājñikaḥ.
67. māyām kāmam samuccārya sarvaśāntikaraḥ bhava
lalāṭe tilakam kuryāt mantreṇa anena yājñikaḥ
67. yājñikaḥ māyām kāmam samuccārya anena mantreṇa
lalāṭe tilakam kuryāt sarva-śānti-karaḥ bhava
67. O practitioner, having uttered māyā and kāma, make a tilaka on your forehead with this mantra and become the bringer of all peace.
शान्तिरस्तु शिवं चास्तु वासवाग्निप्रसादतः ।
मरुतां ब्रह्मणश्चैव वसुरुद्रप्रजापतेः ॥६८॥
68. śāntirastu śivaṁ cāstu vāsavāgniprasādataḥ ,
marutāṁ brahmaṇaścaiva vasurudraprajāpateḥ.
68. śāntiḥ astu śivam ca astu vāsavāgniprasādataḥ
marutām brahmaṇaḥ ca eva vasurudraprajapateḥ
68. vāsavāgniprasādataḥ marutām brahmaṇaḥ ca eva
vasurudraprajapateḥ śāntiḥ astu śivam ca astu
68. May there be peace, and may there be auspiciousness, through the grace of Vāsava, Agni, the Maruts, Brahman, the Vasus, Rudra, and Prajāpati.
अनेन मनुना पुष्पं धारयेन्मस्तकोपरि ।
स्वशक्त्या दक्षिणां दद्यात् होमप्रकृतकर्मणोः ॥६९॥
69. anena manunā puṣpaṁ dhārayenmastakopari ,
svaśaktyā dakṣiṇāṁ dadyāt homaprakṛtakarmaṇoḥ.
69. anena manunā puṣpam dhārayet mastakopari
svaśaktyā dakṣiṇām dādyāt homaprakṛtakarmaṇaḥ
69. anena manunā mastakopari puṣpam dhārayet
svaśaktyā dakṣiṇām homaprakṛtakarmaṇaḥ dādyāt
69. With this mantra, one should place a flower on top of the head, and according to one's capacity, give the sacrificial fee for the ritual acts of the fire offering.
इति ते कथिता देवि सर्वकर्मकुशण्डिका ।
प्रयोज्या शुभकर्मादौ यत्नतः कुलसाधकैः ॥७०॥
70. iti te kathitā devi sarvakarmakuśaṇḍikā ,
prayojyā śubhakarmādau yatnataḥ kulasādhakaiḥ.
70. iti te kathitā devi sarvakarmakuṣaṇḍikā
prayojyā śubhakarmādau yatnataḥ kulasādhakaiḥ
70. devi te sarvakarmakuṣaṇḍikā iti kathitā
śubhakarmādau kulasādhakaiḥ yatnataḥ prayojyā
70. O goddess, thus has the ritual manual for all actions been described to you. It should be diligently performed by practitioners of the lineage at the beginning of auspicious undertakings.
प्रकृते कर्मणि शिवे चरुर्येषां कुलागमः ।
सिद्ध्यर्थं कर्मणान्तेषां चरुकर्म निगद्यते ॥७१॥
71. prakṛte karmaṇi śive caruryeṣāṁ kulāgamaḥ ,
siddhyarthaṁ karmaṇānteṣāṁ carukarma nigadyate.
71. prakṛte karmaṇi śive carur yeṣām kulāgamaḥ
siddhyarthaṃ karmaṇāṃ teṣāṃ carukarma nigadyate
71. śive prakṛte karmaṇi yeṣām kulāgamaḥ caruḥ
teṣām karmaṇaḥ siddhyarthaṃ carukarma nigadyate
71. In the ongoing auspicious ritual, for those whose tradition includes the oblation (caru), that oblation ritual is prescribed for the successful completion of their rites.
चरुस्थाली प्रकर्तव्या
ताम्री वा मृत्तिकोद्भवा ॥७२॥
72. carusthālī prakartavyā
tāmrī vā mṛttikodbhavā.
72. carusthālī prakartavyā
tāmrī vā mṛttikodbhavā
72. carusthālī tāmrī vā
mṛttikodbhavā prakartavyā
72. (The) oblation pot (carusthālī) should be made of copper or born of earth (clay).
कुशण्डिकोक्तविधिना द्रव्यसंस्करणावधि ।
कृत्वा कर्म चरुस्थालीमानयेदात्मसम्मुखे ॥७३॥
73. kuśaṇḍikoktavidhinā dravyasaṁskaraṇāvadhi ,
kṛtvā karma carusthālīmānayedātmasammukhe.
73. kuśaṇḍikoktavidhinā dravyasaṃskaraṇāvadhi
kṛtvā karma carusthālīm ānayed ātmasammukhe
73. kuśaṇḍikoktavidhinā dravyasaṃskaraṇāvadhi
karma kṛtvā carusthālīm ātmasammukhe ānayet
73. Having performed the ritual acts up to the consecration of the materials according to the prescribed method of the kuśaṇḍikā, one should bring the oblation pot before oneself.
अक्षतामब्रणां दृष्ट्वा प्रादेशपरिमाणकम् ।
पवित्रकुशमेकञ्च स्थालीमध्ये नियोजयेत् ॥७४॥
74. akṣatāmabraṇāṁ dṛṣṭvā prādeśaparimāṇakam ,
pavitrakuśamekañca sthālīmadhye niyojayet.
74. akṣatām abraṇām dṛṣṭvā prādeśaparimāṇakam
pavitrakuśam ekañca sthālīmadhye niyojayet
74. dṛṣṭvā akṣatām abraṇām prādeśaparimāṇakam
ekaṃ pavitrakuśaṃ ca sthālīmadhye niyojayet
74. Having seen unbroken and unblemished grains, measuring a prādeśa (span of the thumb and index finger), one should place a single sacred kuśa grass blade inside the pot.
आनीय तण्डुलांस्तत्र संस्थाप्य स्थण्डिलान्तिके ।
यस्मिन् कर्मणि ये देवाः पूजनीयाः सुरार्चिते ॥७५॥
75. ānīya taṇḍulāṁstatra saṁsthāpya sthaṇḍilāntike ,
yasmin karmaṇi ye devāḥ pūjanīyāḥ surārcite.
75. ānīya taṇḍulān tatra saṃsthāpya sthaṇḍilāntike
yasmin karmaṇi ye devāḥ pūjanīyāḥ surārcite
75. tatra taṇḍulān ānīya sthaṇḍilāntike saṃsthāpya,
yasmin karmaṇi ye devāḥ surārcite pūjanīyāḥ
75. Having brought the rice grains there and placed them near the altar, (he should worship) whatever deities are to be worshipped in that particular ritual, which is honored by the gods.
तत्तन्नाम चतुर्थ्यन्तमुक्त्वा त्वाजुष्टमीरयन् ।
गृह्णामि निर्वपामीति प्रोक्षामीति क्रमाद्वदन् ॥७६॥
76. tattannāma caturthyantamuktvā tvājuṣṭamīrayan ,
gṛhṇāmi nirvapāmīti prokṣāmīti kramādvadan.
76. tat-tat-nāma caturthī-antam uktvā tvā-juṣṭam īrayan
gṛhṇāmi nirvapāmi iti prokṣāmi iti kramāt vadan
76. tat-tat-nāma caturthī-antam uktvā,
tvā-juṣṭam īrayan,
gṛhṇāmi nirvapāmi iti prokṣāmi iti kramāt vadan
76. (Uttering) the respective name in the dative case and reciting the phrase tvājuṣṭam, speaking sequentially the words I take you, I offer you, and I sprinkle you,
गृहीत्वा निर्वपेत् स्थाल्यां प्रोक्षयेज्जलबिन्दुना ।
प्रत्येकञ्चतुरो मुष्टीन् देवमुद्दिश्य तण्डुलान् ॥७७॥
77. gṛhītvā nirvapet sthālyāṁ prokṣayejjalabindunā ,
pratyekañcaturo muṣṭīn devamuddiśya taṇḍulān.
77. gṛhītvā nirvapet sthālyām prokṣayet jala-bindunā
pratyekam ca caturo muṣṭīn devam uddiśya taṇḍulān
77. devam uddiśya,
taṇḍulān,
pratyekam caturah muṣṭīn gṛhītvā sthālyām nirvapet,
jala-bindunā prokṣayet
77. having taken four handfuls of rice grains for each deity respectively, he should place them into the oblation pot and sprinkle them with a drop of water.
ततो दुग्धं सिताञ्चैव दत्वा पाकविधानतः ।
सुपचेत् संस्कृते वह्नौ सावधानेन सुव्रते ॥७८॥
78. tato dugdhaṁ sitāñcaiva datvā pākavidhānataḥ ,
supacet saṁskṛte vahnau sāvadhānena suvrate.
78. tataḥ dugdham sitā ca eva datvā pāka-vidhānataḥ
su-pacet saṃskṛte vahnau sāvadhānena su-vrate
78. suvrate tataḥ dugdham sitām ca eva datvā
pāka-vidhānataḥ saṃskṛte vahnau sāvadhānena supacet
78. O virtuous one, then adding milk and sugar according to the rules of cooking, one should cook it well over a consecrated fire with careful attention.
सुपक्वं कोमलं ज्ञात्वा
दद्यात् तत्र घृतस्रुवम् ॥७९॥
79. supakvaṁ komalaṁ jñātvā
dadyāt tatra ghṛtasruvam.
79. su-pakvam komalam jñātvā
dadyāt tatra ghṛta-sruvam
79. tat komalam supakvam jñātvā
tatra ghṛtasruvam dadyāt
79. Knowing it to be well-cooked and tender, one should offer a ladleful of ghee into it.
अग्नेरुत्तरतः पात्रं विनिधाय कुशोपरि ।
पुनस्त्रिधा घृतं दत्त्वा स्थालीमाच्चादयेत् कुशैः ॥८०॥
80. agneruttarataḥ pātraṁ vinidhāya kuśopari ,
punastridhā ghṛtaṁ dattvā sthālīmāccādayet kuśaiḥ.
80. agner uttarataḥ pātram vinidhāy kuśopari punar
tridhā ghṛtam dattvā sthālīm ācchādayet kuśaiḥ
80. uttarataḥ agneḥ kuśopari pātram vinidhāya punar
tridhā ghṛtam dattvā kuśaiḥ sthālīm ācchādayet
80. To the north of the fire, having placed the vessel upon kuśa grass, and having poured ghee into it three times, one should cover the pot with kuśa grass.
ततः सृवे चरुस्थाल्या घृताधारणपूर्वकम् ।
किञ्चिच्चरुं समादाय जानुहोमं समाचरेत् ॥८१॥
81. tataḥ sṛve carusthālyā ghṛtādhāraṇapūrvakam ,
kiñciccaruṁ samādāya jānuhomaṁ samācaret.
81. tataḥ sruve carusthālyā ghṛtādhāraṇapūrvakam
kiñcit carum samādāya jānuhomam samācaret
81. tataḥ sruve carusthālyā ghṛtādhāraṇapūrvakam
kiñcit carum samādāya jānuhomam samācaret
81. Then, with a sruva ladle, preceding it with the retention of ghee from the oblation pot, taking a little bit of the oblation, he should perform the jānuhoma ritual.
धाराहोमं ततः कृत्वा प्रधानीभूतकर्मणि ।
यत्र ये विहिता देवास्तन्मन्त्रैराहुतीर्हुनेत् ॥८२॥
82. dhārāhomaṁ tataḥ kṛtvā pradhānībhūtakarmaṇi ,
yatra ye vihitā devāstanmantrairāhutīrhunet.
82. dhārāhomam tataḥ kṛtvā pradhānībhūtakarmaṇi
yatra ye vihitā devāḥ tatmantraiḥ āhutīḥ hunet
82. tataḥ pradhānībhūta-karmaṇi dhārā-homam kṛtvā
yatra ye devāḥ vihitāḥ tat-mantraiḥ āhutīḥ hunet
82. After performing the continuous stream oblation (dhārāhoma) regarding the principal rite, one should offer oblations with their respective mantras to whatever deities are established there.
समाप्य प्रकृतं होमं स्विष्टिकृद्धोमपूर्वकम् ।
प्रायश्चित्तात्मकं हुत्वा कुर्यात् कर्मसमापनम् ॥८३॥
83. samāpya prakṛtaṁ homaṁ sviṣṭikṛddhomapūrvakam ,
prāyaścittātmakaṁ hutvā kuryāt karmasamāpanam.
83. samāpya prakṛtaṃ homam sviṣṭikṛdhomapūrvakam
prāyaścittātmakam hutvā kuryāt karmasamāpanam
83. prakṛtaṃ homam sviṣṭikṛd-homapūrvakam samāpya
prāyaścittātmakaṃ hutvā karma-samāpanam kuryāt
83. Having concluded the ongoing fire ritual preceded by the sviṣṭikṛt offering, and having performed the expiatory rite, he should complete the ritual work.
संस्कारेषु प्रतिष्ठासु विधिरेषः प्रकीर्तितः ।
विधेयः शुभकर्मादौ कर्मसंसिद्धिहेतवे ॥८४॥
84. saṁskāreṣu pratiṣṭhāsu vidhireṣaḥ prakīrtitaḥ ,
vidheyaḥ śubhakarmādau karmasaṁsiddhihetave.
84. saṃskāreṣu pratiṣṭhāsu vidhiḥ eṣaḥ prakīrtitaḥ
vidheyaḥ śubhakarmādau karmasaṃsiddhihetave
84. eṣaḥ vidhiḥ saṃskāreṣu pratiṣṭhāsu prakīrtitaḥ
(ca) śubhakarmādau karmasaṃsiddhihetave vidheyaḥ
84. This procedure has been declared for saṃskāras and pratiṣṭhās, and it should be performed at the beginning of auspicious rites for the sake of achieving success in karma.
अथोच्यते महामाये गर्भाधानादिकाः क्रियाः ।
तत्रादावृतुसंस्कारः कथ्यते क्रमतः शृणु ॥८५॥
85. athocyate mahāmāye garbhādhānādikāḥ kriyāḥ ,
tatrādāvṛtusaṁskāraḥ kathyate kramataḥ śṛṇu.
85. atha ucyate mahāmāye garbhādhānādikāḥ kriyāḥ
tatra ādau ṛtusaṃskāraḥ kathyate kramataḥ śṛṇu
85. mahāmāye,
atha garbhādhānādikāḥ kriyāḥ ucyate,
tatra ādau ṛtusaṃskāraḥ kramataḥ kathyate,
śṛṇu
85. O Mahāmāyā, the rites beginning with garbhādhāna are now spoken of. Among them, the ṛtusaṃskāra is first described in order - listen.
कृतनित्यक्रियः शुद्धः पञ्च देवान् समर्चयेत् ।
ब्रह्मा दुर्गा गणेशश्च ग्रहा दिक्पतयस्तथा ॥८६॥
86. kṛtanityakriyaḥ śuddhaḥ pañca devān samarcayet ,
brahmā durgā gaṇeśaśca grahā dikpatayastathā.
86. kṛtanityakriyaḥ śuddhaḥ pañca devān samarcayet
brahmā durgā gaṇeśaḥ ca grahā dikpatayaḥ tathā
86. śuddhaḥ kṛtanityakriyaḥ pañca devān - brahmā durgā
gaṇeśaḥ ca grahāḥ tathā dikpatayaḥ samarcayet
86. Being pure and having completed his daily duties, he should worship the five deities - Brahmā, Durgā, Gaṇeśa, the planets, and the guardians of the directions.
स्थण्डिलस्येन्द्रदिग्भागे घटेष्वेतान् प्रपूजयेत् ।
ततस्तु मातृकाः पूज्या गौर्याद्याः षोडश क्रमात् ॥८७॥
87. sthaṇḍilasyendradigbhāge ghaṭeṣvetān prapūjayet ,
tatastu mātṛkāḥ pūjyā gauryādyāḥ ṣoḍaśa kramāt.
87. thaṇḍilasya indradigbhāge ghaṭeṣu etān prapūjayet
tataḥ tu mātṛkāḥ pūjyāḥ gauryādyāḥ ṣoḍaśa kramāt
87. etān thaṇḍilasya indradigbhāge ghaṭeṣu prapūjayet
tataḥ tu gauryādyāḥ ṣoḍaśa mātṛkāḥ kramāt pūjyāḥ
87. He should worship them in water-pots on the eastern side of the sacrificial altar. Then, furthermore, the sixteen mother-goddesses beginning with Gaurī should be worshipped in due order.
गौरी पद्मा शची मेधा सावित्री विजया जया ।
देवसेना स्वधा स्वाहा शान्तिः पुष्टिर्धृतिः क्षमा ।
आत्मनो देवता चैव तथैव कुलदेवता ॥८८॥
88. gaurī padmā śacī medhā sāvitrī vijayā jayā ,
devasenā svadhā svāhā śāntiḥ puṣṭirdhṛtiḥ kṣamā ,
ātmano devatā caiva tathaiva kuladevatā.
88. gaurī padmā śacī medhā sāvitrī
vijayā jayā devasenā svadhā svāhā
śāntiḥ puṣṭir dhṛtiḥ kṣamā ātmanaḥ
devatā ca eva tathā eva kuladevatā
88. gaurī padmā śacī medhā sāvitrī
vijayā jayā devasenā svadhā svāhā
śāntiḥ puṣṭiḥ dhṛtiḥ kṣamā ca eva
ātmanaḥ devatā tathā eva kuladevatā
88. Gaurī, Padmā, Śacī, Medhā, Sāvitrī, Vijayā, Jayā, Devasenā, Svadhā, Svāhā, Śānti, Puṣṭi, Dhṛti, and Kṣamā, as well as one's personal deity and family deity,
आयान्तु मातरः सर्वास्त्रिदशानन्दकारिकाः ।
विवाहव्रतयज्ञानां सर्वाभीष्टं प्रकल्प्यताम् ॥८९॥
89. āyāntu mātaraḥ sarvāstridaśānandakārikāḥ ,
vivāhavratayajñānāṁ sarvābhīṣṭaṁ prakalpyatām.
89. āyāntu mātaraḥ sarvāḥ tridaśānandakārikāḥ
vivāhavratayajñānām sarvābhīṣṭam prakalpyatām
89. sarvāḥ tridaśānandakārikāḥ mātaraḥ āyāntu,
vivāhavratayajñānām sarvābhīṣṭam prakalpyatām
89. (may) all the mothers, who bring joy to the gods, come, and let every desired objective concerning marriages, vows, and yagyas be fulfilled.
यानशक्तिसमारूढाः स्ॐयमूर्तिधराः सदा ।
आयान्तु मातरः सर्वा यज्ञोत्सवसमृद्धये ॥९०॥
90. yānaśaktisamārūḍhāḥ soṁyamūrtidharāḥ sadā ,
āyāntu mātaraḥ sarvā yajñotsavasamṛddhaye.
90. yāna-śakti-samārūḍhāḥ saumya-mūrti-dharāḥ sadā
āyāntu mātaraḥ sarvāḥ yajña-utsava-samṛddhaye
90. sarvāḥ mātaraḥ yāna-śakti-samārūḍhāḥ
saumya-mūrti-dharāḥ sadā āyāntu yajña-utsava-samṛddhaye
90. (May) all the mothers, mounted on their vehicles and bearing gentle forms, always come for the prosperity of the yagya festival.
इत्यावाह्य मातृगणान् स्वशक्त्या परिपूज्य च ।
देहल्यां नाभिमात्रायां प्रादेशपरिमाणतः ।
सप्त वा पञ्च वा बिन्दून् दद्यात् सिन्दूरचन्दनैः ॥९१॥
91. ityāvāhya mātṛgaṇān svaśaktyā paripūjya ca ,
dehalyāṁ nābhimātrāyāṁ prādeśaparimāṇataḥ ,
sapta vā pañca vā bindūn dadyāt sindūracandanaiḥ.
91. iti āvāhya mātṛ-gaṇān sva-śaktyā
paripūjya ca dehalyām nābhi-mātrāyām
prādeśa-parimānataḥ sapta vā pañca
vā bindūn dadyāt sindūra-candanaiḥ
91. iti mātṛ-gaṇān āvāhya sva-śaktyā
paripūjya ca dehalyām nābhi-mātrāyām
prādeśa-parimānataḥ sapta vā pañca
vā bindūn sindūra-candanaiḥ dadyāt
91. Having thus invoked the groups of mothers and worshipped them according to his capacity, he should place seven or five dots of vermilion and sandal paste on the threshold at navel height, measuring a span.
प्रत्येकबिन्दुं मतिमान् कामं मायां रमां स्मरन् ।
घृतधारामविच्चिन्नां दत्त्वा तत्र वसुं यजेत् ॥९२॥
92. pratyekabinduṁ matimān kāmaṁ māyāṁ ramāṁ smaran ,
ghṛtadhārāmaviccinnāṁ dattvā tatra vasuṁ yajet.
92. pratyekabindum matimān kāmam māyām ramām smaran
ghṛtadhārām avicchinnām dattvā tatra vasum yajet
92. matimān pratyekabindum kāmam māyām ramām smaran
ghṛtadhārām avicchinnām dattvā tatra vasum yajet
92. The wise practitioner, remembering Kāma, Māyā, and Ramā upon each dot, should pour an unbroken stream of ghee and worship Vasu there.
वसुधारां प्रकल्प्यैवं मयोक्तेनैव वर्त्मना ।
विरच्य स्थण्डिलं धीरो वह्निस्थापनपूर्वकम् ।
होमद्रव्याणि संस्कृत्य पचेच्चरुमनुत्तमम् ॥९३॥
93. vasudhārāṁ prakalpyaivaṁ mayoktenaiva vartmanā ,
viracya sthaṇḍilaṁ dhīro vahnisthāpanapūrvakam ,
homadravyāṇi saṁskṛtya paceccarumanuttamam.
93. vasudhārām prakalpyā evam mayā uktena
eva vartmanā viracya sthaṇḍilam
dhīraḥ vahnisthāpanapūrvakam homadravyāṇi
saṃskṛtya pacet carum anuttamam
93. evam mayoktenaiva vartmanā vasudhārām
prakalpyaphalatvāt sthaṇḍilam viracya
vahnisthāpanapūrvakam homadravyāṇi
saṃskṛtya dhīraḥ anuttamam carum pacet
93. Having thus established the vasudhārā stream in the manner declared by me, and having constructed the sacrificial altar along with the preliminary installation of the consecrated fire, the steadfast practitioner should prepare the oblations and cook the supreme caru offering.
प्राजापत्यश्चरुश्चात्र वायुनामा हुताशनः ।
समाप्य धाराहोमान्तं कृत्यमार्तवमारभेत् ॥९४॥
94. prājāpatyaścaruścātra vāyunāmā hutāśanaḥ ,
samāpya dhārāhomāntaṁ kṛtyamārtavamārabhet.
94. prājāpatyaḥ caruḥ ca atra vāyunāmā hutāśanaḥ
samāpya dhārāhomāntam kṛtyam ārtavam ārabhet
94. atra prājāpatyaḥ caruḥ ca hutāśanaḥ vāyunāmā
dhārāhomāntam kṛtyam samāpya ārtavam ārabhet
94. Here, the prājāpatya caru offering and the fire known by the name vāyu are present. After completing the rites ending with the dhārāhoma, he should begin the ārtava rite.
ह्री/ प्रजापतये स्वाहा चरुणैवाहुतित्रयम् ।
प्रदायैकाहुतिं दद्यादिमं मन्त्रमुदीरयन् ॥९५॥
95. hrī/ prajāpataye svāhā caruṇaivāhutitrayam ,
pradāyaikāhutiṁ dadyādimaṁ mantramudīrayan.
95. hrī prajāpataye svāhā caruṇā eva āhutitrayam
pradāya ekaāhutim dadyāt imam mantram udīrayan
95. prajāpataye 'caruṇā' eva 'hrī' iti 'svāhā' iti
āhutitrayam pradāya ekāhutim imam mantram udīrayan dadyāt
95. Offering three oblations of the caru with the mantra beginning with hrī and ending with svāhā to Prajāpati, he should present a single oblation while reciting this mantra.
विष्णुर्योनिं कल्पयतु त्वष्टा रूपाणि पिंशतु ।
आंसिञ्चतु प्रजापतिर्धाता गर्भं दधातु ते ॥९६॥
96. viṣṇuryoniṁ kalpayatu tvaṣṭā rūpāṇi piṁśatu ,
āṁsiñcatu prajāpatirdhātā garbhaṁ dadhātu te.
96. viṣṇuḥ yoniṃ kalpayatu tvaṣṭā rūpāṇi piṃśatu
ā siñcatu prajāpatiḥ dhātā garbhaṃ dadhātu te
96. viṣṇuḥ yoniṃ kalpayatu tvaṣṭā rūpāṇi piṃśatu
ā siñcatu prajāpatiḥ dhātā garbhaṃ dadhātu te
96. (May) Viṣṇu prepare the womb, Tvaṣṭṛ shape the forms, Prajāpati infuse the vital fluid, and Dhātṛ place the embryo in you.
आज्येन चरुणा वापि साज्येन चरुणापि वा ।
सूर्यं प्रजापतिं विष्णुं ध्यायन्नाहुतिमुत्सृजेत् ॥९७॥
97. ājyena caruṇā vāpi sājyena caruṇāpi vā ,
sūryaṁ prajāpatiṁ viṣṇuṁ dhyāyannāhutimutsṛjet.
97. ājyena caruṇā vā api saājyena caruṇā api vā
sūryam prajāpatiṃ viṣṇum dhyāyan āhutim utsṛjet
97. ājyena caruṇā vā api saājyena caruṇā api vā
sūryam prajāpatiṃ viṣṇum dhyāyan āhutim utsṛjet
97. With clarified butter, with caru, or even with butter-mixed caru, he should offer the oblation while meditating on Sūrya, Prajāpati, and Viṣṇu.
गर्भं धेहि शिनीवाली गर्भं धेहि सरस्वती ।
गर्भं ते अश्विनौ देवावाधत्तां पुष्करस्रजौ ॥९८॥
98. garbhaṁ dhehi śinīvālī garbhaṁ dhehi sarasvatī ,
garbhaṁ te aśvinau devāvādhattāṁ puṣkarasrajau.
98. garbhaṃ dhehi śinīvālī garbhaṃ dhehi sarasvatī
garbhaṃ te aśvinau devā ādhattāṃ puṣkarasrajau
98. śinīvāli garbhaṃ dhehi sarasvati garbhaṃ dhehi
puṣkarasrajau aśvinau devau te garbhaṃ ādhattāṃ
98. O Sinīvālī, bestow the embryo, O Sarasvatī, bestow the embryo, and may the divine Aśvins, adorned with lotus garlands, place the embryo in you.
ध्यात्वा देवीं शिनीवालीं सरस्वत्यश्विनौ तथा ।
स्वाहान्तमनुनाऽनेन दद्यादाहुतिमुत्तमाम् ॥९९॥
99. dhyātvā devīṁ śinīvālīṁ sarasvatyaśvinau tathā ,
svāhāntamanunā'nena dadyādāhutimuttamām.
99. dhyātvā devīṃ śinīvālīṃ sarasvaty-aśvinau tathā
svāhānta-manunā anena dadyāt āhutim uttamām
99. devīṃ śinīvālīṃ sarasvati aśvinau tathā dhyātvā
anena svāhānta-manunā uttamām āhutim dadyāt
99. Having thus meditated on the goddesses Sinīvālī and Sarasvatī, as well as the Aśvins, he should offer the supreme oblation with this mantra ending with the word svāhā.
ततः कामं बधूं मायां रमां कूर्चं समुच्चरन् ।
अमुष्यै पुत्रकामायै गर्भमाधेहि सद्विठम् ।
उक्त्वा ध्यात्वा रविं विष्णुं जुहुयात् संस्कृतेऽनले ॥१००॥
100. tataḥ kāmaṁ badhūṁ māyāṁ ramāṁ kūrcaṁ samuccaran ,
amuṣyai putrakāmāyai garbhamādhehi sadviṭham ,
uktvā dhyātvā raviṁ viṣṇuṁ juhuyāt saṁskṛte'nale.
100. tataḥ kāmaṃ badhūṃ māyāṃ ramāṃ kūrcam
samuccaran amuṣyai putrakāmāyai
garbham ādhehi sadviṭham uktvā dhyātvā
raviṃ viṣṇuṃ juhuyāt saṃskṛte anale
100. tataḥ kāmaṃ badhūṃ māyāṃ ramāṃ kūrcam
samuccaran putrakāmāyai amuṣyai
garbham ādhehi sadviṭham uktvā raviṃ
viṣṇuṃ dhyātvā saṃskṛte anale juhuyāt
100. Then, uttering Kāma, Badhū, Māyā, Ramā, and Kūrca, and saying: Place the embryo for this woman desiring a son, together with sadviṭha, he should meditate on Sūrya and Viṣṇu, and offer the oblation into the consecrated fire.
यथेयं पृथिवी देवी ह्युत्ताना गर्भमादधे ।
तथा त्वं गर्भमाधेहि दशमे मासि सूतये ।
स्वाहान्तेनाऽमुना विष्णुं ध्यायन्नाहुतिमाहरेत् ॥१०१॥
101. yatheyaṁ pṛthivī devī hyuttānā garbhamādadhe ,
tathā tvaṁ garbhamādhehi daśame māsi sūtaye ,
svāhāntenā'munā viṣṇuṁ dhyāyannāhutimāharet.
101. yathā iyam pṛthivī devī hi uttānā
garbham ādadhe tathā tvaṃ garbham
ādhehi daśame māsi sūtaye svāhā-antena
amunā viṣṇuṃ dhyāyan āhutim āharet
101. yathā iyam devī pṛthivī hi uttānā
garbham ādadhe tathā tvaṃ daśame māsi
sūtaye garbham ādhehi amunā
svāhā-antena viṣṇuṃ dhyāyan āhutim āharet
101. Just as this divine earth, lying face upward, conceived an embryo, so do you bestow the embryo in the tenth month for delivery. Meditating on Viṣṇu, he should present the oblation with this mantra ending with the word svāhā.
पुनराज्यं समादाय ध्यात्वा विष्णुं परात्परम् ।
विष्णो ज्येष्ठेन रूपेण नार्यामस्यां वरीयसम् ।
सुतमाधेहि ठद्वन्द्वमुक्त्वा वह्नौ हविस्त्यजेत् ॥१०२॥
102. punarājyaṁ samādāya dhyātvā viṣṇuṁ parātparam ,
viṣṇo jyeṣṭhena rūpeṇa nāryāmasyāṁ varīyasam ,
sutamādhehi ṭhadvandvamuktvā vahnau havistyajet.
102. punar ājyam samādāya dhyātvā viṣṇum
parātparam viṣṇo jyeṣṭhena rūpeṇa
nāryām asyām varīyasam sutam ādhehi
ṭha-dvandvam uktvā vahnau havis tyajet
102. punar ājyam samādāya parātparam viṣṇum
dhyātvā viṣṇo jyeṣṭhena rūpeṇa
asyām nāryām varīyasam sutam ādhehi
ṭha-dvandvam uktvā vahnau havis tyajet
102. Taking clarified butter once again and meditating on the supreme absolute Viṣṇu, he should offer the oblation into the fire, having uttered the mantra beginning with viṣṇo jyeṣṭhena rūpeṇa... placing a superior son in this woman, and adding the double ṭha at the end.
कामेन पुटितां मायां मायया पुटितां वधूम् ।
पुनः कामञ्च मायाञ्च पठित्वाऽस्याः शिरः स्पृशेत् ॥१०३॥
103. kāmena puṭitāṁ māyāṁ māyayā puṭitāṁ vadhūm ,
punaḥ kāmañca māyāñca paṭhitvā'syāḥ śiraḥ spṛśet.
103. kāmena puṭitām māyām māyayā puṭitām vadhūm
punar kāmañca māyāñca paṭhitvāsyāḥ śiraḥ spṛśet
103. kāmena puṭitām māyām māyayā puṭitām vadhūm punar
kāmam ca māyām ca paṭhitvā asyāḥ śiraḥ spṛśet
103. Having recited Māyā entwined with Kāma, and Badhū entwined with Māyā, and once again reciting both Kāma and Māyā, he should touch her head.
पतिपुत्रवतीभिश्च नारीभिः परिवेष्टितः ।
शिरश्चालभ्य हस्ताभ्यां बध्वाः क्रोडाञ्चले पतिः ॥१०४॥
104. patiputravatībhiśca nārībhiḥ pariveṣṭitaḥ ,
śiraścālabhya hastābhyāṁ badhvāḥ kroḍāñcale patiḥ.
104. pati-putravatībhiḥ ca nārībhiḥ pariveṣṭitaḥ śiraḥ
ca ālabhya hastābhyām badhvāḥ kroḍāñcale patiḥ
104. patiḥ pati-putravatībhiḥ nārībhiḥ ca pariveṣṭitaḥ
hastābhyām badhvāḥ śiraḥ ca ālabhya kroḍāñcale (sthitaḥ)
104. Surrounded by women who have husbands and sons, the husband should touch the head of the wife with both hands, placing them at the fold of her lap.
विष्णुं दुर्गां विधिं सूर्यं ध्यात्वा दद्यात् फलत्रयम् ।
ततः स्विष्टिकृतं हुत्वा प्रायश्चित्त्या समापयेत् ॥१०५॥
105. viṣṇuṁ durgāṁ vidhiṁ sūryaṁ dhyātvā dadyāt phalatrayam ,
tataḥ sviṣṭikṛtaṁ hutvā prāyaścittyā samāpayet.
105. viṣṇum durgām vidhim sūryam dhyātvā dadyāt phalatrayam
tataḥ sviṣṭikṛtam hutvā prāyaścittyā samāpayet
105. viṣṇum durgām vidhim sūryam ca dhyātvā phalatrayam
dadyāt tataḥ sviṣṭikṛtam hutvā prāyaścittyā samāpayet
105. Having meditated on Viṣṇu, Durgā, Vidhi, and Sūrya, he should present the three fruits. Then, having offered the sviṣṭikṛt oblation, he should conclude with the expiatory rites.
यद्वा प्रदोषसमये गौरीशङ्करपूजनात् ।
भास्करार्घ्यप्रदानाच्च दम्पत्योः शोधनं भवेत् ॥१०६॥
106. yadvā pradoṣasamaye gaurīśaṅkarapūjanāt ,
bhāskarārghyapradānācca dampatyoḥ śodhanaṁ bhavet.
106. yat vā pradoṣa samaye gaurī śaṅkara pūjanāt bhāskara
arghya pradānāt ca dampatyoḥ śodhanam bhavet
106. yad vā pradoṣa-samaye gaurī-śaṅkara-pūjanāt
bhāskara-arghya-pradānāt ca dampatyoḥ śodhanam bhavet
106. Alternatively, purification of the couple takes place through the worship of Gaurī and Śaṅkara during the twilight period, and through the offering of arghya to Bhāskara.
आर्तवं कथितं कर्म
गर्भाधानमथो शृणु ॥१०७॥
107. ārtavaṁ kathitaṁ karma
garbhādhānamatho śṛṇu.
107. ārtavam kathitam karma
garbhādhānam atha u śṛṇu
107. ārtavam kathitam karma
garbhādhānam atho śṛṇu
107. The ritual regarding ārtava has been stated - now listen to garbhādhāna.
तद्रात्रावन्यरात्रौ वा युग्मायां निशि भार्यया ।
सदनाभ्यन्तरं गत्वा ध्यात्वा देवं प्रजापतिम् ॥१०८॥
108. tadrātrāvanyarātrau vā yugmāyāṁ niśi bhāryayā ,
sadanābhyantaraṁ gatvā dhyātvā devaṁ prajāpatim.
108. tat rātrau anya rātrau vā yugmāyām niśi bhāryayā
sadana abhyantaram gatvā dhyātvā devam prajāpatim
108. tat rātrau anya rātrau vā yugmāyām niśi bhāryayā
sadana abhyantaram gatvā prajāpatim devam dhyātvā
108. On that night or on another even night, entering the inner apartment with his wife, and having meditated on the divine Prajāpati,
स्पृशन् पत्नीं पठेद्भर्ता मायाबीजपुरःसरम् ।
आवयोः सुप्रजायै त्वं शय्ये शुभकरी भव ॥१०९॥
109. spṛśan patnīṁ paṭhedbhartā māyābījapuraḥsaram ,
āvayoḥ suprajāyai tvaṁ śayye śubhakarī bhava.
109. spṛśan patnīm paṭhet bhartā māyābījapuraḥsaram
āvayoḥ suprajāyai tvam śayye śubhakari bhava
109. bhartā patnīm spṛśan māyābījapuraḥsaram paṭhet
tvam śayye āvayoḥ suprajāyai śubhakari bhava
109. (the husband), touching the wife and preceding it with the māyā-bīja, should recite: O bed, be auspicious for us for the sake of excellent progeny.
आरुह्य भार्यया शय्यां प्राङ्मुखो वाप्युदङ्मुखः ।
उपविश्य स्त्रियं पश्यन् हस्तमाधाय मस्तके ।
वामेन पाणिनाऽलिङ्ग्य स्थाने स्थाने मनुं जपेत् ॥११०॥
110. āruhya bhāryayā śayyāṁ prāṅmukho vāpyudaṅmukhaḥ ,
upaviśya striyaṁ paśyan hastamādhāya mastake ,
vāmena pāṇinā'liṅgya sthāne sthāne manuṁ japet.
110. āruhya bhāryayā śayyāṃ prāṅmukho vā
api udaṅmukhaḥ upaviśya striyaṃ paśyan
hastam ādhāya mastake vāmena pāṇinā
āliṅgya sthāne sthāne manuṃ japet
110. bhāryayā śayyāṃ āruhya prāṅmukhaḥ vā
udaṅmukhaḥ upaviśya striyaṃ paśyan
mastake hastam ādhāya vāmena pāṇinā
āliṅgya sthāne sthāne manuṃ japet
110. (Mounting) the bed with his wife, facing either east or north, and sitting down while looking at the woman, he should place his hand on her head, embrace her with his left hand, and recite the mantra at various spots.
शीर्षे कामं शतं जप्त्वा चिवुके वाग्भवं शतम् ।
कण्ठे रमां विंशतिधा स्तनद्वन्द्वे शतं शतम् ॥१११॥
111. śīrṣe kāmaṁ śataṁ japtvā civuke vāgbhavaṁ śatam ,
kaṇṭhe ramāṁ viṁśatidhā stanadvandve śataṁ śatam.
111. śīrṣe kāmaṃ śataṃ japtvā civuke vāgbhavaṃ śatam
kaṇṭhe ramāṃ viṃśatidhā stanadvandve śataṃ śatam
111. śīrṣe kāmaṃ śataṃ japtvā civuke vāgbhavaṃ śatam,
kaṇṭhe ramāṃ viṃśatidhā,
stanadvandve śataṃ śatam (japtvā)
111. Having recited the kāma-bīja one hundred times on the head, the vāgbhava-bīja one hundred times on the chin, the ramā-bīja twenty times on the throat, and one hundred times on each of the two breasts,
हृदये दशधा मायां नाभौ तां पञ्चविंशतिम् ।
जप्त्वा योनौ करं दत्त्वा कामेन सह वाग्भवम् ॥११२॥
112. hṛdaye daśadhā māyāṁ nābhau tāṁ pañcaviṁśatim ,
japtvā yonau karaṁ dattvā kāmena saha vāgbhavam.
112. hṛdaye daśadhā māyāṃ nābhau tāṃ pañcaviṃśatim
japtvā yonau karaṃ dattvā kāmena saha vāgbhavam
112. hṛdaye māyāṃ daśadhā nābhau tāṃ pañcaviṃśatim
japtvā yonau karaṃ dattvā kāmena saha vāgbhavam
112. Having recited māyā ten times on the heart, and twenty-five times on the navel, and having placed his hand on the yoni, he should recite vāgbhava together with kāma.
शतमष्टोत्तरं जप्त्वा लिङ्गेऽप्येवं समाचरन् ।
विकाश्य मायया योनिं स्त्रियं गच्चेत् सुताप्तये ॥११३॥
113. śatamaṣṭottaraṁ japtvā liṅge'pyevaṁ samācaran ,
vikāśya māyayā yoniṁ striyaṁ gaccet sutāptaye.
113. śatam aṣṭottaraṃ japtvā liṅge api evam samācaran
vikāśya māyayā yoniṃ striyam gaccet sutāptaye
113. aṣṭottaraṃ śataṃ japtvā liṅge api evaṃ samācaran
māyayā yoniṃ vikāśya sutāptaye striyaṃ gacchet
113. Having recited one hundred and eight times on the linga, doing likewise, and having opened the yoni with māyā, he should approach the woman in order to obtain a son.
रेतःसम्पातसमये ध्यात्वा विश्वकृतं पतिः ।
नाभेरधस्तात् चित्कुण्डे रक्तिकायां प्रपातयेत् ॥११४॥
114. retaḥsampātasamaye dhyātvā viśvakṛtaṁ patiḥ ,
nābheradhastāt citkuṇḍe raktikāyāṁ prapātayet.
114. retaḥ-sampāta-samaye dhyātvā viśvakṛtam patiḥ
nābher adhastāt cit-kuṇḍe raktikāyāṃ prapātayet
114. patiḥ retaḥ-sampāta-samaye viśvakṛtam dhyātvā
nābheḥ adhastāt cit-kuṇḍe raktikāyāṃ prapātayet
114. At the moment of emission, having meditated on Viśvakṛt, the husband should cause the seed to fall below the navel, into the fire pit of consciousness, upon the red field.
शुक्रसेकान्तरे विद्वानिमं
मन्त्रमुदीरयेत् ॥११५॥
115. śukrasekāntare vidvānimaṁ
mantramudīrayet.
115. śukra-sekāntare vidvān
imaṃ mantram udīrayet
115. vidvān śukra-sekāntare
imaṃ mantram udīrayet
115. During the interval of the emission of semen, the wise man should recite this mantra.
यथाऽग्निना सगर्भा भूर्द्यौर्यथा वज्रधारिणा ।
वायुना दिग्गर्भवती तथा गर्भवती भव ॥११६॥
116. yathā'gninā sagarbhā bhūrdyauryathā vajradhāriṇā ,
vāyunā diggarbhavatī tathā garbhavatī bhava.
116. yathā agninā sagarbhā bhūḥ dyauḥ yathā vajradhāriṇā
vāyunā diśi garbhavatī tathā garbhavatī bhava
116. agninā yathā bhūḥ sagarbhā,
vajradhāriṇā vāyunā yathā dyauḥ,
diśi tathā garbhavatī bhava
116. Just as the earth is pregnant with fire, and just as the sky is pregnant with the wind-bearer (Indra) through the wind, so may you be pregnant.
जाते गर्भे ऋतौ तस्मिन्नन्यस्मिन् वा महेश्वरि ।
तृतीये गर्भमासे तु चरेत् पुंसवनं गृही ॥११७॥
117. jāte garbhe ṛtau tasminnanyasmin vā maheśvari ,
tṛtīye garbhamāse tu caret puṁsavanaṁ gṛhī.
117. jāte garbhe ṛtau tasmin anyasmin vā maheśvari
tṛtīye garbhamāse tu caret puṃsavanaṃ gṛhī
117. maheśvari,
tasmin anyasmin vā ṛtau jāte garbhe,
tṛtīye garbhamāse tu gṛhī puṃsavanaṃ caret
117. O Maheśvarī, when the embryo has formed in that or another menstrual season, in the third month of pregnancy indeed the householder should perform the puṃsavana rite.
कृतनित्यक्रियो भर्ता पञ्च देवान् समर्चयेत् ।
गौर्यादिमातृकाश्चैव वसोर्धारां प्रकल्पयेत् ॥११८॥
118. kṛtanityakriyo bhartā pañca devān samarcayet ,
gauryādimātṛkāścaiva vasordhārāṁ prakalpayet.
118. kṛtanityakriyo bhartā pañca devān samarcayet
gauryādimātṛkāś ca eva vasordhārām prakalpayet
118. kṛtanityakriyaḥ bhartā pañca devān samarcayet
gauryādimātṛkāḥ ca eva vasordhārām prakalpayet
118. Having completed his daily rituals, the husband should worship the five deities, as well as Gaurī and the other mothers, and prepare the stream of offerings.
वृद्धिश्राद्धं ततः कृत्वा पूर्वोक्तविधिना सुधीः ।
धाराहोमान्तमापाद्य कुर्यात् पुंसवनक्रियाम् ॥११९॥
119. vṛddhiśrāddhaṁ tataḥ kṛtvā pūrvoktavidhinā sudhīḥ ,
dhārāhomāntamāpādya kuryāt puṁsavanakriyām.
119. vṛddhiśrāddhaṃ tataḥ kṛtvā pūrvoktavidhinā sudhīḥ
dhārāhomāntam āpādya kuryāt puṃsavanakriyām
119. tataḥ sudhīḥ vṛddhiśrāddham kṛtvā pūrvoktavidhinā
dhārāhomāntam āpādya puṃsavanakriyām kuryāt
119. Then, having performed the vṛddhi-śrāddha according to the previously stated prescription, and concluding it with the dhārā-homa, the wise man should perform the puṃsavana rite.
प्राजापत्यश्चरुस्तत्र
चन्द्रनामा हुताशनः ॥१२०॥
120. prājāpatyaścarustatra
candranāmā hutāśanaḥ.
120. prājāpatyaḥ caruḥ tatra
candranāmā hutāśanaḥ
120. tatra prājāpatyaḥ caruḥ
candranāmā hutāśanaḥ
120. There, the oblation (caru) dedicated to Prajāpati, along with the fire named Candra, (is to be offered).
गव्ये दध्नि यवञ्चैकं द्वौ माषावपि निक्षिपेत् ।
पतिः पृच्चेत् स्त्रियं भद्रे किं त्वं पिवसि त्रिःकृतम् ॥१२१॥
121. gavye dadhni yavañcaikaṁ dvau māṣāvapi nikṣipet ,
patiḥ pṛccet striyaṁ bhadre kiṁ tvaṁ pivasi triḥkṛtam.
121. gavye dadhni yavaḥ ca ekaṃ dvau māṣau api nikṣipet
patiḥ pṛccet striyam bhadre kim tvam pivasi triḥkṛtam
121. patiḥ gavye dadhni ekaṃ yavam ca dvau māṣau api nikṣipet
bhadre striyam pṛccet tvam kim triḥkṛtam pivasi
121. In cow's curd, the husband should drop one barley grain and two beans. Addressing the woman, he should ask: O auspicious one, what are you drinking for the third time?
ततः सीमन्तिनी ब्रूयात् मायापुंसवनं त्रिधा ।
प्रसृतींस्त्रीन् पिवेन्नारी यवमाषयुतं दधि ॥१२२॥
122. tataḥ sīmantinī brūyāt māyāpuṁsavanaṁ tridhā ,
prasṛtīṁstrīn pivennārī yavamāṣayutaṁ dadhi.
122. tataḥ sīmantinī brūyāt māyāpuṃsavanaṃ tridhā
prasṛtīḥ trīn piben nārī yavamāṣayutaṃ dadhi
122. tataḥ sīmantinī māyāpuṃsavanaṃ tridhā brūyāt
nārī yavamāṣayutaṃ dadhi trīn prasṛtīḥ pibet
122. Then the woman with parted hair should speak the māyā and puṃsavana formulas three times, and she should drink three handfuls of curd mixed with barley and beans.
जीवत्सुताभिर्वनितां यागस्थानं समानयेत् ।
संस्थाप्य वामभागे तां चरुहोमं समाचरेत् ॥१२३॥
123. jīvatsutābhirvanitāṁ yāgasthānaṁ samānayet ,
saṁsthāpya vāmabhāge tāṁ caruhomaṁ samācaret.
123. jīvatsutābhiḥ vanitām yāgasthānam samānayet
saṃsthāpya vāmabhāge tām caruhomam samācaret
123. jīvatsutābhiḥ vanitām yāgasthānam samānayet
vāmabhāge tām saṃsthāpya caruhomam samācaret
123. He should bring the woman to the sacrificial place, accompanied by women who have living sons. Having seated her on his left side, he should perform the oblation fire ritual.
पूर्ववच्चरुमादाय मायां कूर्चं समुच्चरन् ।
ये गर्भविघ्नकर्तारो ये च गर्भविनाशकाः ॥१२४॥
124. pūrvavaccarumādāya māyāṁ kūrcaṁ samuccaran ,
ye garbhavighnakartāro ye ca garbhavināśakāḥ.
124. pūrvavat ca carum ādāya māyām kūrcam samuccaran
ye garbhavighnakartāraḥ ye ca garbhavināśakāḥ
124. pūrvavat ca carum ādāya māyām kūrcam samuccaran
ye garbhavighnakartāraḥ ye ca garbhavināśakāḥ
124. Just as before, taking the caru oblation and reciting the māyā and kūrcam mantras, (he addresses those) who are obstacles to the embryo and who are destroyers of the embryo,
भूताः प्रेताः पिशाचाश्च वेताला वालघातकाः ।
तान् सर्वान् नाशय द्वन्द्वं गर्भरक्षां कुरु द्विठः ॥१२५॥
125. bhūtāḥ pretāḥ piśācāśca vetālā vālaghātakāḥ ,
tān sarvān nāśaya dvandvaṁ garbharakṣāṁ kuru dviṭhaḥ.
125. bhūtāḥ pretāḥ piśācāḥ ca vetālāḥ bālaghātakāḥ tān
sarvān nāśaya dvandvam garbharakṣām kuru dviṭhaḥ
125. bhūtāḥ pretāḥ piśācāḥ ca vetālāḥ bālaghātakāḥ tān
sarvān nāśaya dvandvam garbharakṣām kuru dviṭhaḥ
125. (bhūtās, pretas, piśācas, vetālas, and infant-slayers - destroy all of them completely, and protect the embryo, O dviṭhaḥ!)
मन्त्रेणानेन रक्षोघ्नं चिन्तयित्वा हुताशनम् ।
रुद्रं प्रजापतिं ध्यायन् ध्यायन् प्रदद्यात् द्वादशाहुतीः ॥१२६॥
126. mantreṇānena rakṣoghnaṁ cintayitvā hutāśanam ,
rudraṁ prajāpatiṁ dhyāyan dhyāyan pradadyāt dvādaśāhutīḥ.
126. mantreṇa anena rakṣoghnam cintayitvā hutāśanam rudram
prajāpatim dhyāyan dhyāyan pradadyāt dvādaśāhutīḥ
126. anena mantreṇa rakṣoghnam hutāśanam cintayitvā rudram
prajāpatim dhyāyan dhyāyan dvādaśa āhutīḥ pradadyāt
126. With this mantra, meditating upon the fire as the destroyer of demons, and contemplating Rudra and Prajāpati, he should offer twelve oblations.
ततो माया चन्द्रमसे स्वाहेत्याहुतिपञ्चकम् ।
दत्त्वा भार्याहृदि स्पृष्ट्वा मायां लक्ष्मीं शतं जपेत् ॥१२७॥
127. tato māyā candramase svāhetyāhutipañcakam ,
dattvā bhāryāhṛdi spṛṣṭvā māyāṁ lakṣmīṁ śataṁ japet.
127. tatas māyā candramase svāhā iti āhuti-pañcakam
dattvā bhāryā-hṛdi spṛṣṭvā māyām lakṣmīm śatam japet
127. tatas māyā candramase svāhā iti āhuti-pañcakam
dattvā bhāryā-hṛdi spṛṣṭvā māyām lakṣmīm śatam japet
127. Then, having offered five oblations with the formula 'māyā candramase svāhā', and having touched his wife's heart, he should silently repeat the māyā and lakṣmī mantras one hundred times.
ततः स्विष्टिकृतं हुत्वा प्रायश्चित्त्या समापयेत् ।
ततस्तु पञ्चमे मासि दद्यात् पञ्चामृतं स्त्रियै ॥१२८॥
128. tataḥ sviṣṭikṛtaṁ hutvā prāyaścittyā samāpayet ,
tatastu pañcame māsi dadyāt pañcāmṛtaṁ striyai.
128. tataḥ sviṣṭikṛtam hutvā prāyaścittyā samāpayet
tataḥ tu paṅcame māsi dadyāt pañcāmṛtam striyai
128. tataḥ sviṣṭikṛtam hutvā prāyaścittyā samāpayet
tataḥ tu pañcame māsi striyai pañcāmṛtam dadyāt
128. Then, having offered the sviṣṭikṛt oblation, he should conclude with the prāyaścitta. Furthermore, in the fifth month, he should give pañcāmṛta to the woman.
शर्करा मधु दुग्धञ्च घृतं दधि समांशकम् ।
पञ्चामृतमिदं प्रोक्तं देहशुद्धौ विधीयते ॥१२९॥
129. śarkarā madhu dugdhañca ghṛtaṁ dadhi samāṁśakam ,
pañcāmṛtamidaṁ proktaṁ dehaśuddhau vidhīyate.
129. śarkarā madhu dugdham ca ghṛtam dadhi samāṁśakam
pañcāmṛtam idam proktam dehaśuddhau vidhīyate
129. śarkarā madhu dugdham ca ghṛtam dadhi samāṁśakam
idam pañcāmṛtam proktam dehaśuddhau vidhīyate
129. Sugar, honey, milk, ghee, and curd in equal portions - this is called pañcāmṛta, and it is prescribed for the purification of the body.
वाग्भवं मदनं लक्ष्मीं मायां कूर्चं पुरन्दरम् ।
पञ्चद्रव्योपरि शिवे प्रजप्य पञ्च पञ्चधा ।
एकीकृत्याऽमृतान्यत्र प्राशयेद्दयितां पतिः ॥१३०॥
130. vāgbhavaṁ madanaṁ lakṣmīṁ māyāṁ kūrcaṁ purandaram ,
pañcadravyopari śive prajapya pañca pañcadhā ,
ekīkṛtyā'mṛtānyatra prāśayeddayitāṁ patiḥ.
130. vāgbhavam madanam lakṣmīm māyām
kūrcam purandaram pañcadravyopari śive
prajapya pañca pañcadhā ekīkṛtya
amṛtāni atra prāśayet dayitām patiḥ
130. patiḥ vāgbhavam madanam lakṣmīm
māyām kūrcam purandaram pañcadravyopari
śive pañca pañcadhā prajapya
amṛtāni ekīkṛtya atra dayitām prāśayet
130. Having silently repeated the mantras vāgbhava, madana, lakṣmī, māyā, kūrca, and purandara five times each over the five substances addressed to Śiva, the husband should unite those consecrated elements here and make his beloved wife consume them.
सीमन्तोन्नयनं कुर्यान्मासि षष्ठेऽष्टमेऽपि वा ।
यावन्न जायतेऽपत्यं तावत् सीमन्तनक्रिया ॥१३१॥
131. sīmantonnayanaṁ kuryānmāsi ṣaṣṭhe'ṣṭame'pi vā ,
yāvanna jāyate'patyaṁ tāvat sīmantanakriyā.
131. sīmantonnayanam kuryāt māsi ṣaṣṭhe aṣṭame api
vā yāvat na jāyate apatyam tāvat sīmantanakriyā
131. sīmantonnayanam ṣaṣṭhe aṣṭame api vā māsi kuryāt
yāvat apatyam na jāyate tāvat sīmantanakriyā (bhavati)
131. He should perform the sīmantonnayana ritual in either the sixth or the eighth month. As long as offspring is not born, the sīmantana rite should be continued.
पूर्वोक्तधाराहोमान्तं कर्म कृत्वा स्त्रिया सह ।
उपविश्याऽसने प्राज्ञः प्रदद्यादाहुतित्रयम् ।
विष्णवे भास्वते धात्रे वह्निजायां समुच्चरन् ॥१३२॥
132. pūrvoktadhārāhomāntaṁ karma kṛtvā striyā saha ,
upaviśyā'sane prājñaḥ pradadyādāhutitrayam ,
viṣṇave bhāsvate dhātre vahnijāyāṁ samuccaran.
132. pūrvoktadārahomāntaṃ karma kṛtvā
striyā saha upaviśya āsane prājñaḥ
pradadyāt āhutitrayam viṣṇave
bhāsvate dhātre vahnijāyām samuccaran
132. prājñaḥ pūrvoktadārahomāntaṃ karma
kṛtvā striyā saha āsane upaviśya
vahnijāyām samuccaran viṣṇave
bhāsvate dhātre āhutitrayam pradadyāt
132. Having performed the rites ending with the previously mentioned stream-oblation together with his wife, and having seated himself on a seat, the wise man should offer three oblations, uttering the oblation formula to Viṣṇu, Bhāsvat, and Dhātṛ.
ततश्चन्द्रमसं ध्यात्वा शिवनाग्नि हुताशने ।
सप्तधा हवनं कुर्यात् सोममुद्दिश्य मानवः ॥१३३॥
133. tataścandramasaṁ dhyātvā śivanāgni hutāśane ,
saptadhā havanaṁ kuryāt somamuddiśya mānavaḥ.
133. tataḥ candramasam dhyātvā śivanāgni hutāśane
saptadhā havanam kuryāt somam uddiśya mānavaḥ
133. tataḥ mānavaḥ śivanāgni hutāśane candramasam
dhyātvā somam uddiśya saptadhā havanam kuryāt
133. Then, having meditated upon the moon in the fire of Śiva and Agni (the blazing fire), the man should perform the oblation seven times, directing it towards Soma.
अश्विनौ वासवं विष्णुं शिवं दुर्गां प्रजापतिम् ।
ध्यात्वा प्रत्येकतो दद्यादाहुतीः पञ्चधा शिवे ॥१३४॥
134. aśvinau vāsavaṁ viṣṇuṁ śivaṁ durgāṁ prajāpatim ,
dhyātvā pratyekato dadyādāhutīḥ pañcadhā śive.
134. aśvinau vāsavaṃ viṣṇuṃ śivaṃ durgāṃ prajāpatim
dhyātvā pratyekato dadyāt āhutīḥ pañcadhā śive
134. aśvinau vāsavaṃ viṣṇuṃ śivaṃ durgāṃ prajāpatim
dhyātvā pratyekataḥ āhutīḥ pañcadhā śive dadyāt
134. Meditating upon the Aśvins, Vāsava, Viṣṇu, Śiva, Durgā, and Prajāpati individually, the husband should offer five oblations for each into the fire of Śiva.
स्वर्णकङ्कतिकां भर्ता गृहीत्वा दक्षिणे करे ।
सीमन्ताद्वद्धकेशान्तः केशपाशे निवेशयेत् ॥१३५॥
135. svarṇakaṅkatikāṁ bhartā gṛhītvā dakṣiṇe kare ,
sīmantādvaddhakeśāntaḥ keśapāśe niveśayet.
135. suvarṇakaṅkatikāṃ bhartā gṛhītvā dakṣiṇe kare
sīmantād baddhakeśāntaḥ keśapāśe niveśayet
135. bhartā dakṣiṇe kare suvarṇakaṅkatikāṃ gṛhītvā
sīmantāt baddhakeśāntaḥ keśapāśe niveśayet
135. Taking a golden comb in his right hand, the husband should insert it into the mass of hair from the parting line down to the tied hair ends.
शिवं विष्णुं विधिं
ध्यायन् मायाबीजं समुच्चरन् ॥१३६॥
136. śivaṁ viṣṇuṁ vidhiṁ dhyāyan
māyābījaṁ samuccaran.
136. śivam viṣṇum vidhim dhyāyan
māyābījam samuccaran
136. śivam viṣṇum vidhim dhyāyan
māyābījam samuccaran
136. Meditating on Śiva, Viṣṇu, and Vidhi (Brahmā), and repeatedly chanting the māyā-bīja syllable,
भार्ये कल्याणि सुभगे दशमे मासि सुव्रते ।
सुप्रसूता भव प्रीता प्रसादाद्विश्वकर्मणः ॥१३७॥
137. bhārye kalyāṇi subhage daśame māsi suvrate ,
suprasūtā bhava prītā prasādādviśvakarmaṇaḥ.
137. bhārye kalyāṇi subhage dhasame masi subrate
suprasūtā bhava prītā prasādād viśvakarmaṇaḥ
137. subhage kalyāṇi subrate bhārye viśvakarmaṇaḥ
prasādāt prītā suprasūtā daśame māsi bhava
137. O auspicious, fortunate, and observant wife, by the grace of Viśvakarman, be pleased and successfully give birth in the tenth month.
आयुष्मती कङ्कतिका वर्चस्वी ते शुभं कुरु ।
ततः समापयेत् कर्म स्विष्टिकृद्धवनादिभिः ॥१३८॥
138. āyuṣmatī kaṅkatikā varcasvī te śubhaṁ kuru ,
tataḥ samāpayet karma sviṣṭikṛddhavanādibhiḥ.
138. āyuṣmatī kaṅkatikā varcasvī te śubhaṃ kuru
tataḥ samāpayet karma sviṣṭikṛddhavanādibhiḥ
138. āyuṣmatī varcasvī kaṅkatikā te śubhaṃ kuru
tataḥ sviṣṭikṛdhavanādibhiḥ karma samāpayet
138. O long-lived and radiant Kaṅkatikā, perform well-being for him. Thereafter, one should conclude the ritual with the sviṣṭikṛt offering and other fires.
जातमात्रं सुतं दृष्ट्वा दत्त्वा स्वर्णं गृहान्तरे ।
पूर्वोक्तविधिना धीरो धाराहोमं समापयेत् ॥१३९॥
139. jātamātraṁ sutaṁ dṛṣṭvā dattvā svarṇaṁ gṛhāntare ,
pūrvoktavidhinā dhīro dhārāhomaṁ samāpayet.
139. jātamātram sutaṃ dṛṣṭvā dattvā svarṇaṃ gṛhāntare
pūrvoktavidhinā dhīro dhārāhomaṃ samāpayet
139. dhīraḥ jātamātram sutaṃ dṛṣṭvā gṛhāntare svarṇaṃ
dattvā pūrvoktavidhinā dhārāhomaṃ samāpayet
139. Seeing the newborn son and placing gold inside the house, the wise person should conclude the dhārāhoma according to the previously stated procedure.
ततः पञ्चाहुतीर्दद्यात् अग्निमिन्द्रं प्रजापतिम् ।
विश्वान् देवांश्च ब्रह्माणमुद्दिश्य तदनन्तरम् ॥१४०॥
140. tataḥ pañcāhutīrdadyāt agnimindraṁ prajāpatim ,
viśvān devāṁśca brahmāṇamuddiśya tadanantaram.
140. tataḥ pañca āhūtīḥ dadyāt agnim indram prajāpatim
viśvān devān ca brahmaṇam uddiśya tat anantaram
140. tataḥ tadanantaram agnim indram prajāpatim viśvān
devān ca brahmaṇam uddiśya pañca āhūtīḥ dadyāt
140. Thereafter, addressing Agni, Indra, Prajāpati, the Viśvedevas, and Brahman, one should offer five oblations.
मधुसर्पिः कांस्यपात्रे समानीयाऽसमांशकम् ।
वाग्भवं शतधा जप्त्वा प्राशयेत्तनयं पिता ॥१४१॥
141. madhusarpiḥ kāṁsyapātre samānīyā'samāṁśakam ,
vāgbhavaṁ śatadhā japtvā prāśayettanayaṁ pitā.
141. madhu sarpiḥ kāṃsya pātre samānīya asama aṃśakam
vāgabhavam śatadhā japtvā prāśayet tanayam pitā
141. pitā madhu sarpiḥ kāṃsyapātre samānīya asamāṃśakam
vāgbhavam śatadhā japtvā tanayam prāśayet
141. Having brought together honey and clarified butter in equal parts inside a bronze vessel, and having recited the vāgbhava mantra a hundred times over it, the father should cause his son to taste it.
दक्षहस्तानामिकया मन्त्रमेनं समुच्चरन् ।
आयुर्वर्चो बलं मेधा वर्द्धतां ते सदा शिशो ॥१४२॥
142. dakṣahastānāmikayā mantramenaṁ samuccaran ,
āyurvarco balaṁ medhā varddhatāṁ te sadā śiśo.
142. dakṣahastānāmikayā mantram enam samuccaran
āyur varco balaṃ medhā vardhatāṃ te sadā śiśo
142. śiśo dakṣahastānāmikayā enam mantram samuccaran
āyuḥ varcaḥ balam medhā te sadā vardhatām
142. O child, reciting this mantra with the ring finger of the right hand, may your longevity, radiance, strength, and intellect always increase.
इत्यायुर्जननं कृत्वा गुप्तं नाम प्रकल्पयेत् ।
कृतोपनयने पुत्रे तेन नाम्ना समाह्वयेत् ॥१४३॥
143. ityāyurjananaṁ kṛtvā guptaṁ nāma prakalpayet ,
kṛtopanayane putre tena nāmnā samāhvayet.
143. iti āyurjananaṃ kṛtvā guptaṃ nāma prakalpayet
kṛtopanayane putre tena nāmnā samāhvayet
143. iti āyurjananam kṛtvā guptam nāma prakalpayet
putre kṛtopanayane tena nāmnā samāhvayet
143. Having thus performed the ceremony for generating longevity, one should assign a secret name. Once the son's upanayana ceremony has been performed, he should be addressed by that name.
प्रायश्चित्तादिकं कृत्वा जातकर्म समापयेत् ।
नालचेदं ततो धात्री कुर्यादुत्साहपूर्वकम् ॥१४४॥
144. prāyaścittādikaṁ kṛtvā jātakarma samāpayet ,
nālacedaṁ tato dhātrī kuryādutsāhapūrvakam.
144. prāyaścittādikaṃ kṛtvā jātakarma samāpayet
nālacchedaṃ tataḥ dhātrī kuryāt utsāhapūrvakam
144. prāyaścittādikaṃ kṛtvā jātakarma samāpayet
dhātrī tataḥ utsāhapūrvakam nālacchedaṃ kuryāt
144. Having performed the expiatory rites and other ceremonies, one should conclude the jātakarma ritual. Thereafter, the nurse should joyfully perform the cutting of the umbilical cord.
यावन्न चिद्यते नालं तावच्चौचं न वाधते ।
प्रागेव नाडिकाचेदाद्दैवीं पैत्रीं क्रियाञ्चरेत् ॥१४५॥
145. yāvanna cidyate nālaṁ tāvaccaucaṁ na vādhate ,
prāgeva nāḍikācedāddaivīṁ paitrīṁ kriyāñcaret.
145. yāvat na cidyate nālam tāvat śaucam na bādhate prāk
eva nāḍikācchedāt daivīm paitrīm kriyām ācaret
145. yāvat nālam na cidyate tāvat śaucam na bādhate
nāḍikācchedāt prāk eva daivīm paitrīm kriyām ācaret
145. As long as the umbilical cord is not cut, ritual impurity does not affect (the household). Before the cutting of the cord itself, one should perform divine and ancestral rites.
कुमार्याश्चापि कर्तव्यमेवमेवममन्त्रकम् ।
षष्ठे वा चाष्टमे मासि नाम कुर्यात् प्रकाशतः ॥१४६॥
146. kumāryāścāpi kartavyamevamevamamantrakam ,
ṣaṣṭhe vā cāṣṭame māsi nāma kuryāt prakāśataḥ.
146. kumāryāḥ ca api kartavyam evam evam amantrakam
ṣaṣṭhe vā ca aṣṭame māsi nāma kuryāt prakāśataḥ
146. evam evam amantrakam kumāryāḥ ca api kartavyam
ṣaṣṭhe vā aṣṭame ca māsi nāma prakāśataḥ kuryāt
146. In the very same manner, the ceremony should be performed for a female child as well, without mantras. In the sixth or eighth month, one should publicly give her a name.
स्नापयित्वा शिशुं माता परिधाप्याम्बरे शुभे ।
भर्तुः पार्श्वं समागत्य प्राङ्मुखं स्थापयेत् सुतम् ॥१४७॥
147. snāpayitvā śiśuṁ mātā paridhāpyāmbare śubhe ,
bhartuḥ pārśvaṁ samāgatya prāṅmukhaṁ sthāpayet sutam.
147. snāpayitvā śiśum mātā paridhāpya ambare śubhe
bhartuḥ pārśvam samāgatya prāṅmukham sthāpayet sutam
147. mātā śiśum snāpayitvā śubhe ambare paridhāpya
bhartuḥ pārśvam samāgatya prāṅmukham sutam sthāpayet
147. Having bathed the infant and dressed him in auspicious garments, the mother should approach the side of her husband and place the son facing eastward.
अभिषिञ्चेत् शिशोर्मूर्ध्नि सहिरण्यकुशोदकैः ।
जाह्नवी यमुना रेवा सुपवित्रा सरस्वती ॥१४८॥
148. abhiṣiñcet śiśormūrdhni sahiraṇyakuśodakaiḥ ,
jāhnavī yamunā revā supavitrā sarasvatī.
148. abhiṣiñcet śiśor mūrdhni sa-hiraṇya-kuśodakaiḥ
jāhnavī yamunā revā su-pavitrā sarasvatī
148. jāhnavī yamunā revā su-pavitrā sarasvatī ca
sa-hiraṇya-kuśodakaiḥ śiśoḥ mūrdhni abhiṣiñcet
148. Jāhnavī, Yamunā, Revā, and the exceedingly pure Sarasvatī, along with the oceans and lakes, should consecrate the head of the child with water containing gold and kuśa grass.
नर्मदा वरदा कुन्ती सागराश्च सरांसि च ।
एते त्वामभिषिञ्चन्तु धर्मकामार्थसिद्धये ॥१४९॥
149. narmadā varadā kuntī sāgarāśca sarāṁsi ca ,
ete tvāmabhiṣiñcantu dharmakāmārthasiddhaye.
149. narmadā varadā kuntī sāgarāś ca sarāṃsi ca ete
tvām abhiṣiñcantu dharma-kāma-artha-siddhaye
149. narmadā varadā kuntī sāgarāḥ ca sarāṃsi ca ete
tvām dharma-kāma-artha-siddhaye abhiṣiñcantu
149. May Narmadā, Varadā, Kuntī, along with the oceans and lakes, consecrate you for the attainment of dharma, desire, and wealth.
ह्री/ आपो हि ष्ठा मयोभुवस्ता
न ऊर्जे दधातन महे रणाय चक्षुषे ॥१५०॥
150. hrī/ āpo hi ṣṭhā mayobhuvastā na
ūrje dadhātana mahe raṇāya cakṣuṣe.
150. āpaḥ hi sthaḥ mayobhuvaḥ tāḥ naḥ
ūrje dadhātana mahē raṇāya cakṣuṣe
150. āpaḥ hi sthaḥ mayobhuvaḥ,
tāḥ naḥ ūrje dadhātana mahe raṇāya cakṣuṣe
150. You are waters, sources of well-being, bestowing energy upon us for sustenance and for supreme vision, and for joy.
ह्री/ यो वः शिवतमो रसस्तस्य
भाजयतेह न ऊशतीरिव मातरः ॥१५१॥
151. hrī/ yo vaḥ śivatamo rasastasya
bhājayateha na ūśatīriva mātaraḥ.
151. yaḥ vaḥ śivatamaḥ rasaḥ tasya
bhājayata iha naḥ ūśatīriva mātaraḥ
151. vaḥ yaḥ śivatamaḥ rasaḥ,
tasya naḥ iha bhājayata,
ūśatīḥ mātaraḥ iva
151. Make us partakers here of that most auspicious essence of yours, like loving mothers eager to nourish.
ह्री/ तस्मा अरं गमाम वो यस्य
क्षयाय जिन्वथ आपो जनयथा च नः ॥१५२॥
152. hrī/ tasmā araṁ gamāma vo yasya
kṣayāya jinvatha āpo janayathā ca naḥ.
152. hrī tasmai araṃ gamāma vaḥ yasya
kṣayāya jinvatha āpaḥ janayathā ca naḥ
152. hrī tasmai yasya kṣayāya jinvatha
vaḥ araṃ gamāma āpaḥ ca naḥ janayathā
152. O Hrī, we approach you suitably for that dwelling for which you gladden us, and do you, O waters, generate us.
अभिषिच्य त्रिभिर्मन्त्रैः पूर्ववद्वह्निसंस्क्रियाम् ।
कृत्वा सम्पाद्य धारान्तं दद्यात् पञ्चाहुतीः सुधीः ॥१५३॥
153. abhiṣicya tribhirmantraiḥ pūrvavadvahnisaṁskriyām ,
kṛtvā sampādya dhārāntaṁ dadyāt pañcāhutīḥ sudhīḥ.
153. abhiṣicya tribhiḥ mantraiḥ pūrvavat vahni-saṃskriyam
kṛtvā sampādya dhārāntam dadyāt pañca āhūtiḥ sudhīḥ
153. sudhīḥ tribhiḥ mantraiḥ abhiṣicya pūrvavat vahni-saṃskriyam
kṛtvā sampādya dhārāntam pañca āhūtiḥ dadyāt
153. Having consecrated him with three mantras in the previous manner and having performed the fire consecration ritual, the wise person should complete the stream-offering and offer five oblations.
अग्नये प्रथमां दत्त्वा वासवाय ततः परम् ।
ततः प्रजानाम्पतये विश्वदेवेभ्य एव च ।
ब्रह्मणे चाहुतिं दद्याद्वह्नौ पार्थिवसंज्ञके ॥१५४॥
154. agnaye prathamāṁ dattvā vāsavāya tataḥ param ,
tataḥ prajānāmpataye viśvadevebhya eva ca ,
brahmaṇe cāhutiṁ dadyādvahnau pārthivasaṁjñake.
154. agnaye prathamām dattvā vāsavāya
tataḥ param tataḥ prajānām pataye
viśvadevebhyaḥ eva ca brahmaṇe ca
āhutim dadyāt vahnau pārthiva saṃjñake
154. agnaye prathamām dattvā vāsavāya
tataḥ param tataḥ prajānām pataye
viśvadevebhyaḥ eva ca brahmaṇe ca
āhutim dadyāt pārthiva saṃjñake vahnau
154. Having offered the first oblation to Agni, then to Vāsava, thereafter to the lord of creatures, and also to the Viśvadevas, the wise person should offer an oblation to Brahman in the fire known as Pārthiva.
ततोऽङ्के पुत्रमादाय श्रावयेत् दक्षिणश्रुतौ ।
स्वल्पाक्षरं सुखोच्चार्यं शुभं नाम विचक्षणः ॥१५५॥
155. tato'ṅke putramādāya śrāvayet dakṣiṇaśrutau ,
svalpākṣaraṁ sukhoccāryaṁ śubhaṁ nāma vicakṣaṇaḥ.
155. tataḥ aṅke putram ādāya śrāvayet dakṣiṇa śrutau
svalpa akṣaram sukha uccāryam śubham nāma vicakṣaṇaḥ
155. vicakṣaṇaḥ tataḥ putram aṅke ādāya svalpākṣaram
sukhoccāryam śubham nāma dakṣiṇa śrutau śrāvayet
155. Then, having taken the son upon his lap, the wise person should whisper into his right ear an auspicious name that consists of few syllables and is easy to pronounce.
श्रावयित्वा त्रिधा नाम ब्राह्मणेभ्यो निवेद्य च ।
ततः समापयेत् कर्म कृत्वा स्विष्टिकृदादिकम् ॥१५६॥
156. śrāvayitvā tridhā nāma brāhmaṇebhyo nivedya ca ,
tataḥ samāpayet karma kṛtvā sviṣṭikṛdādikam.
156. śrāvayitvā tridhā nāma brāhmaṇebhyao nivedya
ca tataḥ samāpayet karma kṛtvā sviṣṭikṛdādikam
156. tridhā nāma śrāvayitvā brāhmaṇebhyao nivedya
ca tataḥ sviṣṭikṛdādikam karma kṛtvā samāpayet
156. Having caused the brahmins to hear the threefold name and having announced it to them, the wise person should thereafter conclude the ritual by performing the sviṣṭikṛt and other offerings.
कन्याया निष्क्रमो नास्ति बृद्धिश्राद्धं न विद्यते ।
नामान्नप्राशनं चूडां कुर्याद्धीमानमन्त्रकम् ॥१५७॥
157. kanyāyā niṣkramo nāsti bṛddhiśrāddhaṁ na vidyate ,
nāmānnaprāśanaṁ cūḍāṁ kuryāddhīmānamantrakam.
157. kanyāyā niṣkramo nāsti vṛddhiśrāddhaṃ na vidyate
nāmānnaprāśanaṃ cūḍāṃ kuryāddhīmānamantrakam
157. kanyāyāḥ niṣkramaḥ na asti vṛddhiśrāddham na vidyate
nāma annaprāśanam cūḍām ca dhīmān amantrakam kuryāt
157. There is no outing for a female child, nor does a vṛddhiśrāddha exist for her. The wise person should perform her naming ceremony, annaprāśana (first feeding of solid food), and cūḍākaraṇa (tonsure) without mantras.
चतुर्थे मासि षष्ठे वा
कुर्यान्निष्क्रमणं शिशोः ॥१५८॥
158. caturthe māsi ṣaṣṭhe vā
kuryānniṣkramaṇaṁ śiśoḥ.
158. caturthe māsi ṣaṣṭhe vā
kuryān niṣkramaṇaṃ śiśoḥ
158. śiśoḥ niṣkramaṇaṃ caturthe
māsi ṣaṣṭhe vā kuryāt
158. The wise person should perform the first outing of the child in the fourth or sixth month.
कृतनित्यक्रियस्तातः सम्पूज्य गणनायकम् ।
स्नापयित्वा तु तनयं वस्त्रालङ्कारभूषितम् ।
संस्थाप्य पुरतो विद्वानिमं मन्त्रमुदीरयेत् ॥१५९॥
159. kṛtanityakriyastātaḥ sampūjya gaṇanāyakam ,
snāpayitvā tu tanayaṁ vastrālaṅkārabhūṣitam ,
saṁsthāpya purato vidvānimaṁ mantramudīrayet.
159. kṛtanityakriyas tātaḥ sampūjya
gaṇanāyakam snāpayitvā tu tanayaṃ
vastrālaṅkārabhūṣitam saṃsthāpya
puratas vidvān imaṃ mantram udīrayet
159. kṛtanityakriyaḥ tātaḥ gaṇanāyakam
sampūjya tanayam vastrālaṅkārabhūṣitam
snāpayitvā purataḥ
saṃsthāpya vidvān imaṃ mantram udīrayet
159. Having performed his daily rites and having honored Gaṇanāyaka, the wise father should bathe his son, adorn him with garments and ornaments, place him in front of himself, and recite this mantra.
ब्रह्मा विष्णुः शिवो दुर्गा गणेशो भास्करस्तथा ।
इन्द्रो वायुः कुवेरश्च वरुणोऽग्निर्बृहस्पतिः ।
शिशोः शुभं प्रकुर्वन्तु रक्षन्तु पथि सर्वदा ॥१६०॥
160. brahmā viṣṇuḥ śivo durgā gaṇeśo bhāskarastathā ,
indro vāyuḥ kuveraśca varuṇo'gnirbṛhaspatiḥ ,
śiśoḥ śubhaṁ prakurvantu rakṣantu pathi sarvadā.
160. brahmā viṣṇuḥ śivaḥ durgā gaṇeśaḥ
bhāskaraḥ tathā indraḥ vāyuḥ kuveraḥ ca
varuṇaḥ agniḥ bṛhaspatiḥ śiśoḥ śubham
prakurvantu rakṣantu pathi sarvadā
160. brahmā viṣṇuḥ śivaḥ durgā gaṇeśaḥ
bhāskaraḥ tathā indraḥ vāyuḥ kuveraḥ ca
varuṇaḥ agniḥ bṛhaspatiḥ śiśoḥ śubham
prakurvantu rakṣantu pathi sarvadā
160. May Brahmā, Viṣṇu, Śiva, Durgā, Gaṇeśa, Bhāskara, Indra, Vāyu, Kuvera, Varuṇa, Agni, and Bṛhaspati bring well-being to the child and always protect him on his path.
इत्युक्त्वाऽङ्के समादाय गीतवाद्यपुरःसरम् ।
बहिर्निष्क्रामयेद्बालं सानन्दैः स्वजनैः सह ॥१६१॥
161. ityuktvā'ṅke samādāya gītavādyapuraḥsaram ,
bahirniṣkrāmayedbālaṁ sānandaiḥ svajanaiḥ saha.
161. iti uktvā aṅke samādāya gīta vādya puraḥsaram
bahiḥ niṣkrāmayet bālaṃ sānandaiḥ svajanaiḥ saha
161. iti uktvā aṅke samādāya gīta vādya puraḥsaram
sānandaiḥ svajanaiḥ saha bālaṃ bahiḥ niṣkrāmayet
161. Having spoken thus and having taken the child upon his lap amid music and instruments, he should lead the child outside along with his joyful family members.
गत्वाऽध्वनि कियद्दूरं
शिशुं सूर्यं निरीक्षयेत् ॥१६२॥
162. gatvā'dhvani kiyaddūraṁ
śiśuṁ sūryaṁ nirīkṣayet.
162. gatvā adhvani kiyat dūram
śiśum sūryam nirīkṣayet
162. adhvani kiyat dūram gatvā
śiśum sūryam nirīkṣayet
162. Having gone some distance on the road, he should cause the child to look at the sun.
ह्री/ तच्चक्षुर्देवहितं पुरस्ताच्च्रक्रमुच्चरत् ।
पश्येम शरदः शतं जीवेम शरदः शतम् ॥१६३॥
163. hrī/ taccakṣurdevahitaṁ purastāccrakramuccarat ,
paśyema śaradaḥ śataṁ jīvema śaradaḥ śatam.
163. hrī tat cakṣur devahitam purastāt śukram uccarat
paśyema śaradaḥ śatam jīvema śaradaḥ śatam
163. hrī tat devahitam cakṣuḥ purastāt śukram uccarat paśyema śaradaḥ śatam,
jīvema śaradaḥ śatam
163. O Hrī, may we see for a hundred autumns that divine eye, the brilliant one, rising in the east, and may we live for a hundred autumns.
इत्यादित्यं दर्शयित्वा समागत्य निजालयम् ।
अर्घ्यं दत्त्वा दिनेशाय स्वजनान् भोजयेत् पिता ॥१६४॥
164. ityādityaṁ darśayitvā samāgatya nijālayam ,
arghyaṁ dattvā dineśāya svajanān bhojayet pitā.
164. iti ādityam darśayitvā samāgattya nija-ālayam
arghyam dattvā dineśāya sva-janān bhojayet pitā
164. iti ādityam darśayitvā nija-ālayam samāgatya
arghyam dineśāya dattvā pitā sva-janān bhojayet
164. Having shown the sun in this manner and having returned to his own home, the father should offer an arghya to the sun god and feed his family members.
षष्ठे मासि कुमारस्य मासि वाप्यष्टमे शिवे ।
पितृभ्राता पिता वापि कुर्यादन्नाशनक्रियाम् ॥१६५॥
165. ṣaṣṭhe māsi kumārasya māsi vāpyaṣṭame śive ,
pitṛbhrātā pitā vāpi kuryādannāśanakriyām.
165. ṣaṣṭhe māsi kumārasya māsi vā api aṣṭame śive
pitṛ-bhrātā pitā vā api kuryāt annaśana-kriyām
165. śive māsi ṣaṣṭhe vā api aṣṭame kumārasya
pitṛ-bhrātā pitā vā api annaśana-kriyām kuryāt
165. In the auspicious sixth or eighth month of the child, either the paternal uncle or the father should perform the annaprāśana ceremony (first feeding of solid food).
पूर्ववद्देवपूजादि वह्निसंस्करणं तथा ।
एवं धारान्तकर्माणि सम्पाद्य विधिवत् पिता ॥१६६॥
166. pūrvavaddevapūjādi vahnisaṁskaraṇaṁ tathā ,
evaṁ dhārāntakarmāṇi sampādya vidhivat pitā.
166. pūrvavat devapūjādi vahnis,
aṃskaraṇaṃ tathā evam dhārāntakarmāṇi sampādya vidhivat pitā
166. pitā pūrvavat devapūjādi vahnis,
aṃskaraṇaṃ tathā evam dhārāntakarmāṇi sampādya vidhivat
166. Having performed the worship of the deities and the preparation of the fire just as before, and having likewise completed the dhārāntakarman rituals in the proper manner, the father
दद्यात् पञ्चाहुतीस्तत्र शुचिनाग्नि हुताशने ।
अग्निमुद्दिश्य प्रथमां द्वितीयां वासवं स्मरन् ॥१६७॥
167. dadyāt pañcāhutīstatra śucināgni hutāśane ,
agnimuddiśya prathamāṁ dvitīyāṁ vāsavaṁ smaran.
167. dadyāt pañcāhutīḥ tatra śucinā agni hutāśane
agnim uddiśya prathamām dvitīyām vāsavam smaran
167. tatra śucinā hutāśane agnim uddiśya pañcāhutīḥ
dadyāt prathamām dvitīyām vāsavam smaran
167. (should offer) five oblations there into the consecrated fire, being pure, offering the first to Agni and remembering Vāsava for the second.
ततः प्रजापतिं देवं विश्वान् देवान् ततः परम् ।
ब्रह्माणञ्च समुद्दिश्य पञ्चमीमाहुतिं त्यजेत् ॥१६८॥
168. tataḥ prajāpatiṁ devaṁ viśvān devān tataḥ param ,
brahmāṇañca samuddiśya pañcamīmāhutiṁ tyajet.
168. tataḥ prajāpatim devam viśvān devān tataḥ param
brahmāṇam ca samuddiśya pañcamīm āhutim tyajet
168. tataḥ prajāpatim devam viśvān devān tataḥ param
brahmāṇam ca samuddiśya pañcamīm āhutim tyajet
168. (Then the father should offer) the fifth oblation, directing it to the divine Prajāpati, the Viśvedevas, and beyond them, to Brahmā.
ततोऽग्नावन्नदां ध्यात्वा दत्तपञ्चाहुतिः पिता ।
तत्राथवा गृहेऽन्यस्मिन् वस्त्रालङ्कारशोभितम् ।
क्रोडे निधाय तनयं प्राशयेत् पायसामृतम् ॥१६९॥
169. tato'gnāvannadāṁ dhyātvā dattapañcāhutiḥ pitā ,
tatrāthavā gṛhe'nyasmin vastrālaṅkāraśobhitam ,
kroḍe nidhāya tanayaṁ prāśayet pāyasāmṛtam.
169. tataḥ agnau annadām dhyātvā datta-pañca-āhutiḥ
pitā tatra athavā gṛhe anyasmin
vastra-alaṅkāra-śobhitam kroḍe
nidhāya tanayam prāśayet pāyasa-amṛtam
169. tataḥ agnau annadām dhyātvā datta-pañca-āhutiḥ
pitā tatra athavā gṛhe anyasmin
vastra-alaṅkāra-śobhitam kroḍe
nidhāya tanayam pāyasa-amṛtam prāśayet
169. Then, having meditated upon the goddess Annadā in the fire, the father who has offered the five oblations should place the son - who is adorned with garments and ornaments - upon his lap, either there or in another house, and feed him sweet milk-rice as nectar.
पञ्चप्राणाहुतेर्मन्त्रैर्भोजयित्वा तु पञ्चधा ।
ततोऽन्नव्यञ्जनादीनां दत्त्वा किञ्चित् शिशोर्मुखे ॥१७०॥
170. pañcaprāṇāhutermantrairbhojayitvā tu pañcadhā ,
tato'nnavyañjanādīnāṁ dattvā kiñcit śiśormukhe.
170. pañcaprāṇāhutermantrairbhojayitvā tu pañcadhā
tato annavyañjanādīnāṃ dattvā kiñcit śiśormukhe
170. pañcadhā pañcaprāṇāhuter mantrais bhojayitvā tu,
tataḥ annavyañjanādīnām kiñcit dattvā śiśoḥ mukhe
170. (Having fed the child) five times with the mantras of the five prāṇa-oblations, and having then given a little of the food and side dishes into the mouth of the child,
शङ्खतूर्यादिघोषेण प्रायश्चित्त्या समापयेत् ।
इत्यन्नप्राशनं प्रोक्तं चूडाविधिमतः शृणु ॥१७१॥
171. śaṅkhatūryādighoṣeṇa prāyaścittyā samāpayet ,
ityannaprāśanaṁ proktaṁ cūḍāvidhimataḥ śṛṇu.
171. śaṅkha-tūryādighoṣeṇa prāyaścittya samāpayet
iti annaprāśanaṃ proktaṃ cūḍāvidhimataḥ śṛṇu
171. śaṅkha-tūryādi-ghoṣeṇa prāyaścittya samāpayet
iti annaprāśanaṃ proktam ataḥ cūḍāvidhim śṛṇu
171. he should conclude it amidst the sound of conches, musical instruments, and expiatory rites. Thus the annaprāśana ceremony has been described. Now listen to the rule regarding the cūḍā (tonsure) ceremony.
तृतीये पञ्चमे वर्षे कुलाचारानुसारतः ।
चूडाकर्म शिशोः कुर्याद्बालसंस्कारसिद्धये ॥१७२॥
172. tṛtīye pañcame varṣe kulācārānusārataḥ ,
cūḍākarma śiśoḥ kuryādbālasaṁskārasiddhaye.
172. tṛtīye pañcame varṣe kulācārānusārataḥ
cūḍākarma śiśoḥ kuryāt bāla-saṃskāra-siddhaye
172. tṛtīye pañcame vā varṣe kulācārānusārataḥ
śiśoḥ cūḍākarma bāla-saṃskāra-siddhaye kuryāt
172. In the third or fifth year, in accordance with family tradition, one should perform the tonsure ceremony for the child for the sake of the proper attainment of the childhood saṃskāras.
देवपूजादिधारान्तं कर्म निष्पाद्य साधकः ।
सत्याग्नेरुत्तरे देशे वृषगोमयपूरितम् ॥१७३॥
173. devapūjādidhārāntaṁ karma niṣpādya sādhakaḥ ,
satyāgneruttare deśe vṛṣagomayapūritam.
173. deva-pūjādi-dhārāntaṃ karma niṣpādya sādhakaḥ
satyāgner uttare deśe vṛṣa-gomaya-pūritam
173. sādhakaḥ deva-pūjādi-dhārāntaṃ karma niṣpādya
satyāgner uttare deśe vṛṣa-gomaya-pūritam
173. Having completed the rituals beginning with deity worship up to the dhārānta rites, the practitioner (should prepare) to the north of the satyāgni fire, a place smeared with bull and cow dung,
तिलगोधूमसंयुक्तं शरावं स्थापयेद् बुधः ।
कवोष्णं सलिलं चापि क्षुरमेकं सुशाणितम् ॥१७४॥
174. tilagodhūmasaṁyuktaṁ śarāvaṁ sthāpayed budhaḥ ,
kavoṣṇaṁ salilaṁ cāpi kṣuramekaṁ suśāṇitam.
174. tilagodhumasamyuktam śaravam sthapayed budhas
kavosnam salilam capi ksuramekam susanitam
174. budhaḥ tila-godhūma-saṃyuktaṃ śaravaṃ kavoṣṇaṃ
salilaṃ ca api ekaṃ suśāṇitaṃ kṣuram sthāpayet
174. The wise practitioner should place a shallow bowl filled with sesame seeds and wheat, along with lukewarm water and a well-sharpened razor.
आसाद्य तनयं तत्र जनकः स्वीयवामतः ।
संस्थाप्य जननीक्रोडे कवोष्णसलिलैश्च तैः ॥१७५॥
175. āsādya tanayaṁ tatra janakaḥ svīyavāmataḥ ,
saṁsthāpya jananīkroḍe kavoṣṇasalilaiśca taiḥ.
175. asadya tanayam tatra janakas sviyavamatah
samsthapya jananikrode kavosnasalilaisca taih
175. janakaḥ tatra svīyavāmataḥ tanayaṃ āsādya
jananīkroḍe saṃsthāpya taiḥ kavoṣṇasalilaiḥ ca
175. (Having approached) the son there from his own left side, the father should place him upon the lap of the mother, and (moisten his hair) with those lukewarm waters.
वारुणं दशधा जप्त्वा सम्मार्ज्य शिशुमूर्द्धजान् ।
मायया कुशपत्राभ्यां जुष्टिमेकां प्रकल्पयेत् ॥१७६॥
176. vāruṇaṁ daśadhā japtvā sammārjya śiśumūrddhajān ,
māyayā kuśapatrābhyāṁ juṣṭimekāṁ prakalpayet.
176. vāruṇaṃ daśadhā japtvā sammārajya śiśumūrdhajān
māyayā kuśapatrābhyāṃ juṣṭimekāṃ prakalpayet
176. vāruṇaṃ daśadhā japtvā śiśumūrdhajān sammārajya
māyayā kuśapatrābhyāṃ ekāṃ juṣṭim prakalpayet
176. Having recited the vāruṇa mantra ten times, and having gently touched the hair of the child with a couple of kuśa grass blades using the māyā mantra, he should prepare a single tuft.
मायां लक्ष्मीं त्रिधा जप्त्वा गृहीत्वा लौहजं क्षुरम् ।
चित्त्वा तु जुष्टिकामूलं मातृहस्ते निवेशयेत् ॥१७७॥
177. māyāṁ lakṣmīṁ tridhā japtvā gṛhītvā lauhajaṁ kṣuram ,
cittvā tu juṣṭikāmūlaṁ mātṛhaste niveśayet.
177. māyāṃ lakṣmīṃ tridhā japtvā gṛhītvā lauhajaṃ
kṣuram cittvā tu juṣṭikāmūlam mātṛhaste niveśayet
177. māyāṃ lakṣmīṃ tridhā japtvā lauhajaṃ kṣuram
gṛhītvā juṣṭikāmūlam cittvā tu mātṛhaste niveśayet
177. Having recited the māyā and lakṣmī mantras three times, and having taken up the iron razor, he should cut the base of the tuft and place it into the hands of the mother.
कुमारमाता हस्ताभ्यामादाय गोमयान्विते ।
शरावे स्थापयेत् जुष्टिं नापिताय पिता वदेत् ॥१७८॥
178. kumāramātā hastābhyāmādāya gomayānvite ,
śarāve sthāpayet juṣṭiṁ nāpitāya pitā vadet.
178. kumāramātā hastābhyām ādāya gomayānvite
śarāve sthāpayet juṣṭiṃ nāpitāya pitā vadet
178. kumāramātā hastābhyām ādāya gomayānvite
śarāve sthāpayet juṣṭiṃ nāpitāya pitā vadet
178. The mother of the child, taking it with both hands, should place it in a shallow bowl mixed with cow dung, and the father should speak to the barber.
क्षुरमुण्डिन् शिशोः क्षौरं सुखं साधय ठद्वयम् ।
पठित्वा नापितं पश्यन् सत्यनामनि पावके ।
प्रजापतिं समुद्दिश्य प्रदद्यादाहुतित्रयम् ॥१७९॥
179. kṣuramuṇḍin śiśoḥ kṣauraṁ sukhaṁ sādhaya ṭhadvayam ,
paṭhitvā nāpitaṁ paśyan satyanāmani pāvake ,
prajāpatiṁ samuddiśya pradadyādāhutitrayam.
179. kṣuramuṇḍin śiśoḥ kṣauraṃ sukhaṃ
sādhaya ṭadvayam paṭhitvā nāpitaṃ
paśyan satyanāmani pāvake prajāpatiṃ
samuddiśya pradadyād āhutitrayam
179. kṣuramuṇḍin śiśoḥ kṣauraṃ sukhaṃ
sādhaya iti dvayam paṭhitvā nāpitaṃ
paśyan satyanāmani pāvake prajāpatiṃ
samuddiśya āhuti-trayam pradadyāt
179. O barber, perform the auspicious tonsure of the child comfortably, saying these two words, and while looking at the barber and towards the fire known as satyanāman, he should offer three oblations directed to Prajāpati.
नापितेन कृतक्षौरं स्नापयित्वा शिशुं ततः ।
वस्त्रालङ्कारमाल्येन भूषयित्वाऽग्निसन्निधौ ॥१८०॥
180. nāpitena kṛtakṣauraṁ snāpayitvā śiśuṁ tataḥ ,
vastrālaṅkāramālyena bhūṣayitvā'gnisannidhau.
180. nāpitena kṛtakṣauram snāpayitvā śiśum tataḥ
vastrālaṅkāramālyena bhūṣayitvā agnisannidhau
180. nāpitena kṛtakṣauram tataḥ śiśum snāpayitvā
vastrālaṅkāramālyena bhūṣayitvā agnisannidhau
180. After the barber has performed the tonsure, he should bathe the child and adorn him with garments, ornaments, and garlands near the fire.
स्ववामभागे संस्थाप्य स्विष्टिकृद्धोममाचरेत् ।
प्रायश्चित्तं ततः कृत्वा दद्यात् पूर्णाहुतिं पिता ॥१८१॥
181. svavāmabhāge saṁsthāpya sviṣṭikṛddhomamācaret ,
prāyaścittaṁ tataḥ kṛtvā dadyāt pūrṇāhutiṁ pitā.
181. svavāmabhāge saṃsthāpya sviṣṭikṛdhomam ācaret
prāyaścittam tataḥ kṛtvā dadyāt pūrṇāhutim pitā
181. pitā svavāmabhāge saṃsthāpya sviṣṭikṛdhomam
ācaret tataḥ prāyaścittam kṛtvā pūrṇāhutim dadyāt
181. (having placed him) on his own left side, the father should perform the sviṣṭikṛt oblation. Having then performed the expiatory rite, he should offer the full oblation (pūrṇāhuti).
माया शिशो ते कुशलं कुरुतां विश्वकृद्विभुः ।
पठित्वैनं शिशोः कर्णे स्वर्णमय्या शलाकया ।
राजत्या लौहमय्या वा कर्णवेधं प्रकल्पयेत् ॥१८२॥
182. māyā śiśo te kuśalaṁ kurutāṁ viśvakṛdvibhuḥ ,
paṭhitvainaṁ śiśoḥ karṇe svarṇamayyā śalākayā ,
rājatyā lauhamayyā vā karṇavedhaṁ prakalpayet.
182. māyā śiśo te kuśalaṃ kurutāṃ viśvakṛd
vibhuḥ paṭhitvainaṃ śiśoḥ
karṇe svarṇamayyā śalākayā rajatyā
lauhamay្យā vā karṇavedhaṃ kalprayet
182. viśvakṛt vibhuḥ māyā śiśo te kuśalaṃ
kurutāṃ enaṃ paṭhitvā śiśoḥ karṇe
svarṇamayyā rajatyā vā lauhamay្យā
śalākayā karṇavedhaṃ prakalpayet
182. (May) the all-creating and all-pervading divine power grant well-being to you, child. After reciting this into the ear of the child, (the father) should perform the ear-piercing ceremony using a golden, silver, or iron needle.
आपोहिष्ठेति मन्त्रेण अभिषिच्य सुतं ततः ।
शान्त्यादिदक्षिणां कृत्वा चूडाकर्म समापयेत् ॥१८३॥
183. āpohiṣṭheti mantreṇa abhiṣicya sutaṁ tataḥ ,
śāntyādidakṣiṇāṁ kṛtvā cūḍākarma samāpayet.
183. āpo hiṣṭhety mantreṇa abhiṣicya sutaṃ tataḥ
śāntyādi-dakṣiṇāṃ kṛtvā cūḍākarma samāpayet
183. tataḥ āpaḥ hiṣṭha iti mantreṇa sutaṃ abhiṣicya
śāntyādi-dakṣiṇāṃ kṛtvā cūḍākarma samāpayet
183. Thereafter, having sprinkled the son with water while reciting the mantra beginning with apo hiṣṭha, and having performed the expiatory and other offerings along with the gifts, he should conclude the tonsure ceremony.
गर्भाधानादिचूडान्तं समानं सर्वजातिषु ।
शूद्रसामान्यजातीनां सर्वमेतदमन्त्रकम् ॥१८४॥
184. garbhādhānādicūḍāntaṁ samānaṁ sarvajātiṣu ,
śūdrasāmānyajātīnāṁ sarvametadamantrakam.
184. garbhādhānādi-cūḍāntam samānam sarva-jātiṣu
śūdra-sāmānya-jātīnām sarvam etat amantrakam
184. sarvam etat garbhādhānādi-cūḍāntam samānam
sarva-jātiṣu śūdra-sāmānya-jātīnām amantrakam
184. From the conception ceremony up to the tonsure, all of this is the same across all social classes (sarva-jāti), but for the sūdras and the general castes, all of it is performed without mantras.
जातकर्मादिचूडान्तं कुमार्याश्चाप्यमन्त्रकम् ।
कर्तव्यं पञ्चभिर्वर्णैरेकं निष्क्रमणं विना ॥१८५॥
185. jātakarmādicūḍāntaṁ kumāryāścāpyamantrakam ,
kartavyaṁ pañcabhirvarṇairekaṁ niṣkramaṇaṁ vinā.
185. jātakarmādi-cūḍāntam kumāryāḥ ca api amantrakam
kartavyam pañcabhiḥ varṇaiḥ ekam niṣkramaṇam vinā
185. jātakarmādi-cūḍāntam kumāryāḥ ca api vinā ekam
niṣkramaṇam pañcabhiḥ varṇaiḥ amantrakam kartavyam
185. Similarly, from the birth rites up to the tonsure, the ceremonies for a girl should also be performed without mantras by the five social classes, with the sole exception of the outing ceremony (niṣkramaṇa).
अथोच्यते द्विजातीनामुपवीतक्रियाविधिः ।
यस्मिन् कृते द्विजन्मानो दैवपैत्राधिकारिणः ॥१८६॥
186. athocyate dvijātīnāmupavītakriyāvidhiḥ ,
yasmin kṛte dvijanmāno daivapaitrādhikāriṇaḥ.
186. atha ucyate dvijātīnām upavītakriyāvidhiḥ
yasmin kṛte dvijanmānaḥ daivapaitrādhikāriṇaḥ
186. atha dvijātīnām upavītakriyāvidhiḥ ucyate yasmin
kṛte dvijanmānaḥ daiva-paitra-adhikāriṇaḥ (bhavanti)
186. Now the procedure for the sacred thread ceremony of the twice-born classes is described, upon the performance of which they become qualified for duties related to the gods and the ancestors.
गर्भाष्टमेऽष्टमे वाऽब्दे कुर्यादुपनयं शिशोः ।
षोडशाब्दाधिको नोपनेतव्यो निष्क्रियोऽपि सः ॥१८७॥
187. garbhāṣṭame'ṣṭame vā'bde kuryādupanayaṁ śiśoḥ ,
ṣoḍaśābdādhiko nopanetavyo niṣkriyo'pi saḥ.
187. garbha aṣṭame aṣṭame vā abde kuryāt upanayam śiśoḥ
ṣoḍaśa abda adhikaḥ na upanetavyaḥ niṣkriyaḥ api saḥ
187. garbha-aṣṭame aṣṭame vā abde śiśoḥ upanayam kuryāt
ṣoḍaśa-abda-adhikaḥ niṣkriyaḥ api saḥ na upanetavyaḥ
187. One should perform the upanayana ceremony of a child in the eighth year from conception or in the eighth year of age. Even if he is older than sixteen years, if he has not performed the vows, he should not be invested with the sacred thread.
कृतनित्यक्रियो विद्वान् पञ्च देवान् समर्चयेत् ।
गौर्यादिमातृकाश्चैव वसुधारां प्रकल्पयेत् ॥१८८॥
188. kṛtanityakriyo vidvān pañca devān samarcayet ,
gauryādimātṛkāścaiva vasudhārāṁ prakalpayet.
188. kṛtanityakriyo vidvān pañca devān samarcayet
gauryādimātṛkāś ca eva vasudhārām prakalpayet
188. vidvān kṛtanityakriyaḥ pañca devān samarcayet
ca eva gauryādimātṛkāḥ vasudhārām prakalpayet
188. Having completed his daily duties, the wise man should worship the five deities, and he should also honor the divine mothers led by Gaurī and prepare the vasudhāra stream.
वृद्धिश्राद्धं ततः कुर्यात् देवतापितृतृप्तये ।
कुशण्डिकोक्तविधिना धाराहोमान्तमाचरेत् ॥१८९॥
189. vṛddhiśrāddhaṁ tataḥ kuryāt devatāpitṛtṛptaye ,
kuśaṇḍikoktavidhinā dhārāhomāntamācaret.
189. vṛddhiśrāddhaṃ tataḥ kuryāt devatāpitṛtṛptaye
kuṣaṇḍikoktavidhinā dhārāhomāntam ācaret
189. tataḥ devatāpitṛtṛptaye vṛddhiśrāddhaṃ kuryāt
kuṣaṇḍikoktavidhinā dhārāhomāntam ācaret
189. Then he should perform the vṛddhiśrāddha for the gratification of the deities and ancestors, and he should carry out the rituals up to the dhārāhoma according to the procedure prescribed in the kuṣaṇḍikā texts.
प्रातः कृताशनं बालं सुस्नातं समलङ्कृतम् ।
शिखां विना कृतक्षौरं क्ष्ॐआम्बरविभूषितम् ॥१९०॥
190. prātaḥ kṛtāśanaṁ bālaṁ susnātaṁ samalaṅkṛtam ,
śikhāṁ vinā kṛtakṣauraṁ kṣoṁāmbaravibhūṣitam.
190. prātaḥ kṛtāśanaṃ bālaṃ susnātaṃ samalaṅkṛtam
śikhāṃ vinā kṛtakṣauraṃ kṣaumāmbaravibhūṣitam
190. prātaḥ kṛtāśanaṃ susnātaṃ samalaṅkṛtam śikhāṃ
vinā kṛtakṣauraṃ kṣaumāmbaravibhūṣitam bālam
190. In the morning, after he has eaten, the child should be well-bathed, adorned, shorn of hair except for the tuft (śikhā), and dressed in garments of silk.
चायामण्डपमानीय समुद्भवहुताशितुः ।
समीपे चात्मनो वामे संस्थाप्य विमलासने ॥१९१॥
191. cāyāmaṇḍapamānīya samudbhavahutāśituḥ ,
samīpe cātmano vāme saṁsthāpya vimalāsane.
191. cāyāmaṇḍapamānīya samudbhavahutāśituḥ
samīpe cātmano vāme saṃsthāpya vimalāsane
191. āyāmaṇḍapam ānīya samudbhavahutāśituḥ
samīpe ca ātmano vāme vimalāsane saṃsthāpya
191. Having brought him to the sacrificial pavilion, near the fire that has arisen (from the pit), and having seated him on a pure seat to his own left,
शिष्यं वदेद्ब्रह्मचर्यं कुरु वत्स ततः शिशुः ।
ब्रह्मचर्यं करोमीति गुरवे विनिवेदयेत् ॥१९२॥
192. śiṣyaṁ vadedbrahmacaryaṁ kuru vatsa tataḥ śiśuḥ ,
brahmacaryaṁ karomīti gurave vinivedayet.
192. śiṣyaṃ vadet brahmacaryam kuru vatsa tataḥ
śiśuḥ brahmacaryam karomīti gurave vinivedayet
192. śiṣyaṃ vadet brahmacaryam kuru vatsa tataḥ śiśuḥ
brahmacaryam karomīti iti gurave vinivedayet
192. He should say to the student, 'Child, practice brahmacarya.' Thereupon the child should declare to the teacher, 'I will practice brahmacarya.'
ततो गुरुः प्रसन्नात्मा शिशवे शान्तचेतसे ।
काषायवाससी दद्यात् दीर्घायुष्ट्वाय वर्चसे ॥१९३॥
193. tato guruḥ prasannātmā śiśave śāntacetase ,
kāṣāyavāsasī dadyāt dīrghāyuṣṭvāya varcase.
193. tatas guruḥ prasanna-ātmā śiśave śānta-cetase
kāṣāya-vāsasī dāyat dīrghāyuṣṭvāya varcase
193. tatas prasanna-ātmā guruḥ śānta-cetase śiśave
dīrghāyuṣṭvāya varcase ca kāṣāya-vāsasī dadyāt
193. Then the gracious-souled teacher should give two saffron garments to the calm-minded child for the sake of long life and vigor.
मौञ्जीं कुशमयीं वापि त्रिवृतां ग्रन्थिसंयुताम् ।
तूष्णीं च मेखलां दद्यात् काषायाम्बरधारिणे ॥१९४॥
194. mauñjīṁ kuśamayīṁ vāpi trivṛtāṁ granthisaṁyutām ,
tūṣṇīṁ ca mekhalāṁ dadyāt kāṣāyāmbaradhāriṇe.
194. mauñjīṃ kuśamayīṃ vā api trivṛtāṃ granthisaṃyutām
tuṣṇīṃ ca mekhalāṃ dadyāt kāṣāyāmbaradhāriṇe
194. kāṣāyāmbaradhāriṇe tuṣṇīṃ ca mauñjīṃ kuśamayīṃ
vā api trivṛtāṃ granthisaṃyutām mekhalāṃ dadyāt
194. To the boy who is wearing saffron garments, one should silently give a girdle made of muñja grass or kuśa grass, threefold and furnished with knots.
मायामुच्चार्य सुभगा मेखलां स्यात् शुभप्रदा ।
इत्युक्त्वा मेखला बद्ध्वा मौनी तिष्ठेत् गुरोः पुरः ॥१९५॥
195. māyāmuccārya subhagā mekhalāṁ syāt śubhapradā ,
ityuktvā mekhalā baddhvā maunī tiṣṭhet guroḥ puraḥ.
195. māyām uccārya subhagā mekhalā syāt śubhapradā iti
uktvā mekhalāṃ baddhvā maunī tiṣṭhet guroḥ purataḥ
195. subhagā śubhapradā mekhalā māyām uccārya syāt iti
uktvā mekhalāṃ baddhvā maunī guroḥ purataḥ tiṣṭhet
195. Reciting the mantra, may the auspicious and blessing-granting girdle be placed. Having said this and having tied the girdle, he should stand silently before the teacher.
यज्ञोपवीतं परमं पवित्रं बृहस्पतिर्यत् सहजं पुरस्तात् ।
आयुष्यमग्र्यं प्रतिमुञ्च शुभ्रं यज्ञोपवीतं बलमस्तु तेजः ॥१९६॥
196. yajñopavītaṁ paramaṁ pavitraṁ bṛhaspatiryat sahajaṁ purastāt ,
āyuṣyamagryaṁ pratimuñca śubhraṁ yajñopavītaṁ balamastu tejaḥ.
196. yajñopavītaṃ paramaṃ pavitraṃ
bṛhaspatir yat sahajaṃ purastāt
āyuṣyam agryam pratimuñca śubhraṃ
yajñopavītaṃ balam astu tejaḥ
196. bṛhaspatiḥ yat purastāt sahajaṃ paramaṃ pavitraṃ yajñopavītam (prādāt),
(tathā) āyuṣyam agryam śubhraṃ yajñopavītaṃ pratimuñca,
(tasya) balam tejaḥ ca astu
196. May you put on the sacred thread, which is supreme and purifying, which was born of old along with Bṛhaspati, and which is the foremost bestower of long life, auspiciousness, and brilliance, and may it bring you strength and vigor.
मन्त्रेणानेन शिशवे दद्यात् कृष्णाजिनान्वितम् ।
यज्ञोपवीतं दण्डञ्च वैणवं खादिरञ्च वा ।
पालाशमथवा दद्यात् क्षीरवृक्षसमुद्भवम् ॥१९७॥
197. mantreṇānena śiśave dadyāt kṛṣṇājinānvitam ,
yajñopavītaṁ daṇḍañca vaiṇavaṁ khādirañca vā ,
pālāśamathavā dadyāt kṣīravṛkṣasamudbhavam.
197. mantreṇānena śiśave dadyāt
kṛṣṇājinānvitam yajñopavītaṃ daṇḍañca
vaiṇavaṃ khādiraṃ ca vā pālāśam athavā
dadyāt kīra(kṣīra)vṛkṣasamudbhavam
197. anena mantreṇa śiśave kṛṣṇājinānvitam yajñopavītam dadyāt,
vaiṇavam khādiraṃ ca vā daṇḍam dadyāt,
athavā pālāśam kṣīravṛkṣasamudbhavam (daṇḍam) dadyāt
197. With this mantra, one should give the boy the sacred thread accompanied by a black antelope skin. One should also give him a staff made of bamboo, khādira wood, palāśa wood, or derived from a milky tree.
आपो हि ष्ठेति मन्त्रेण मायया पुटितेन च ।
त्रिरावृत्त्या कुशाम्भोभिर्धृतदण्डोपवीतिनम् ।
अभिषिच्य ततस्तोयैः पूरयेद्वालकाञ्जलिम् ॥१९८॥
198. āpo hi ṣṭheti mantreṇa māyayā puṭitena ca ,
trirāvṛttyā kuśāmbhobhirdhṛtadaṇḍopavītinam ,
abhiṣicya tatastoyaiḥ pūrayedvālakāñjalim.
198. āpaḥ hi ṣṭhā iti mantreṇa māyayā
puṭitena ca tri-āvṛttyā kuśa-ambhobhiḥ
dhṛta-daṇḍa-upavītinam abhiṣicya
tataḥ toyaiḥ pūrayet bāla-kañjalim
198. dhṛta-daṇḍa-upavītinam bālakam
tri-āvṛttyā kuśa-ambhobhiḥ abhiṣicya āpaḥ
hi ṣṭhā iti mantreṇa māyayā puṭitena
ca tataḥ toyaiḥ añjalim pūrayet
198. Having sprinkled the boy, who is holding a staff and wearing the sacred thread, three times with water mixed with kuśa grass using the mantra beginning with āpo hi ṭha, combined with the māyā mantra, (the teacher) should then fill the cupped hands of the child with water.
तदञ्जलिं दिनेशाय दातारं ब्रह्मचारिणम् ।
तच्चक्षुरिति मन्त्रेण दर्शयेद्भास्करं गुरुः ॥१९९॥
199. tadañjaliṁ dineśāya dātāraṁ brahmacāriṇam ,
taccakṣuriti mantreṇa darśayedbhāskaraṁ guruḥ.
199. tat añjalim dineśāya dātāram brahmacārinam tat
cakṣuḥ iti mantreṇa darśayet bhāskaram guruḥ
199. guruḥ tat añjalim dātāram brahmacārinam dineśāya
tat cakṣuḥ iti mantreṇa bhāskaram darśayet
199. The teacher should make the student, who is a brahmacārin and offers those cupped hands, behold the sun (Bhāskara) using the mantra beginning with tat cakṣur.
दृष्टभास्करमाचार्यो वदेन्माणवकं ततः ।
मम व्रते मनो धेहि मम चित्तं ददामि ते ।
जुषस्वैकमना वत्स मम वाचोऽस्तु ते शिवम् ॥२००॥
200. dṛṣṭabhāskaramācāryo vadenmāṇavakaṁ tataḥ ,
mama vrate mano dhehi mama cittaṁ dadāmi te ,
juṣasvaikamanā vatsa mama vāco'stu te śivam.
200. dṛṣṭabhāskaram ācāryaḥ vadet māṇavakaṃ
tataḥ mama vrate manaḥ dhehi
mama cittam dadāmi te juṣasva ekamanā
vatsa mama vācaḥ astu te śivam
200. tataḥ ācāryaḥ dṛṣṭabhāskaram māṇavakaṃ
vadet mama vrate manaḥ dhehi
mama cittam dadāmi te vatsa ekamanā
juṣasva mama vācaḥ te śivam astu
200. After the student has gazed at the sun, the teacher should say to him: Fix your mind on my vow, and I give my heart to you. O child, with a single mind, take pleasure in my words, and may there be auspiciousness for you.
हृदि स्पृष्ट्वा पठित्वैनं किन्नामाऽसीति तं वदेत् ।
शिष्यस्त्वमुकशर्माऽहं भवन्तमभिवादये ॥२०१॥
201. hṛdi spṛṣṭvā paṭhitvainaṁ kinnāmā'sīti taṁ vadet ,
śiṣyastvamukaśarmā'haṁ bhavantamabhivādaye.
201. hṛdi spṛṣṭvā paṭhitvā enam kiṃ nāma asi iti taṃ
vadet śiṣyaḥ tu amukaśarmā aham bhavantam abhivādaye
201. enam hṛdi spṛṣṭvā paṭhitvā tam vadet kiṃ nāma asi
iti śiṣyaḥ tu aham amukaśarmā bhavantam abhivādaye
201. Having touched (the student) in the heart and recited (the mantra), the teacher should ask him: What is your name? The student, for his part, should say: I am so-and-so-sharma, I salute you.
कस्य त्वं ब्रह्मचारीति गुरौ पृच्चति पार्वति ।
शिष्यः सावहितो ब्रूयाद्भवतो ब्रह्मचार्यहम् ॥२०२॥
202. kasya tvaṁ brahmacārīti gurau pṛccati pārvati ,
śiṣyaḥ sāvahito brūyādbhavato brahmacāryaham.
202. kasya tvam brahmacāri iti gurau pṛcchati pārvati
śiṣyaḥ sāvahito brūyāt bhavataḥ brahmacāri aham
202. pārvati,
gurau pṛcchati kasya tvam brahmacāri iti,
śiṣyaḥ sāvahitaḥ brūyāt aham bhavataḥ brahmacārī
202. O Pārvatī, when the teacher asks, Whose brahmacārin are you, the attentive student should reply, I am your brahmacārin.
इन्द्रस्य ब्रह्मचारी त्वमाचार्यरते हुताशनः ।
इत्युक्त्वा सद्गुरुः पश्चाद्देवेभ्यस्तं समर्पयेत् ॥२०३॥
203. indrasya brahmacārī tvamācāryarate hutāśanaḥ ,
ityuktvā sadguruḥ paścāddevebhyastaṁ samarpayet.
203. indrasya brahmacārī tvam ācāryarate hutāśanaḥ iti
uktvā sadguruḥ paścāt devebhyaḥ tam samarpayet
203. hutāśanaḥ,
tvam indrasya brahmacārī (asi),
ācāryarate (iti),
iti uktvā,
sadguruḥ paścāt tam devebhyaḥ samarpayet
203. (The teacher should say), 'You are the brahmacārin of Indra, devoted to the teacher, and (the fire of) the sacrificial offering.' Having spoken thus, the noble guru should then dedicate him to the devas.
त्वां प्रजापतये वत्स सवित्रे वरुणाय च ।
पृथिव्यै विश्वदेवेभ्यः सर्वदेवेभ्य एव च ।
समर्पयामि ते सर्वे रक्षन्तु त्वां निरन्तरम् ॥२०४॥
204. tvāṁ prajāpataye vatsa savitre varuṇāya ca ,
pṛthivyai viśvadevebhyaḥ sarvadevebhya eva ca ,
samarpayāmi te sarve rakṣantu tvāṁ nirantaram.
204. tvāṃ prajāpataye vtsa savitre
varuṇāya ca pṛthivyai viśvadevebhyaḥ
sarvadevebhyaḥ eva ca samarpayāmi
te sarve rakṣantu tvāṃ nirantaram
204. vatsa tvāṃ prajāpataye savitre
varuṇāya ca pṛthivyai viśvadevebhyaḥ
sarvadevebhyaḥ eva ca samarpayāmi
te sarve nirantaram tvāṃ rakṣantu
204. O child, I dedicate you to Prajāpati, Savitṛ, Varuṇa, Pṛthivī, the Viśvadevas, and all the gods. May they all constantly protect you.
ततो माणवको वह्निं दक्षिणावर्तयोगतः ।
गुरुं प्रदक्षिणीकृत्य स्वासने पुनराविशेत् ॥२०५॥
205. tato māṇavako vahniṁ dakṣiṇāvartayogataḥ ,
guruṁ pradakṣiṇīkṛtya svāsane punarāviśet.
205. tataḥ māṇavakaḥ vahnim dakṣiṇāvartayogataḥ
gurum pradakṣiṇīkṛtya svāsane punar āviśet
205. tataḥ māṇavakaḥ dakṣiṇāvartayogataḥ vahnim
gurum pradakṣiṇīkṛtya punaḥ svāsane āviśet
205. Then the student, moving in a clockwise direction, should circumambulate the sacrificial fire and the teacher, and take his seat once again.
गुरुः शिष्येण संस्पृष्टः समुद्भवहुताशने ।
पञ्चदेवान् समुद्दिश्य दद्यात् पञ्चाहुतीः प्रिये ॥२०६॥
206. guruḥ śiṣyeṇa saṁspṛṣṭaḥ samudbhavahutāśane ,
pañcadevān samuddiśya dadyāt pañcāhutīḥ priye.
206. guruḥ śiṣyeṇa saṃspṛṣṭaḥ samudbhavahutāśane
pañcadevān samuddiśya dadyāt pañcāhutīḥ priye
206. priye guruḥ śiṣyeṇa saṃspṛṣṭaḥ samudbhavahutāśane
pañcadevān samuddiśya pañcāhutīḥ dadyāt
206. O beloved, touched by the student and near the blazing sacrificial fire, the teacher should offer five oblations directed toward the five deities.
प्रजापतिस्तथा शक्रो
विष्णुर्ब्रह्मा शिवस्तथा ॥२०७॥
207. prajāpatistathā śakro
viṣṇurbrahmā śivastathā.
207. prajāpatistathā śakraḥ
viṣṇuḥ brahmā śivaḥ tathā
207. prajāpatiḥ tathā śakraḥ
viṣṇuḥ brahmā śivaḥ tathā
207. (They are) Prajāpati, as well as Śakra, Viṣṇu, Brahmā, and likewise Śiva.
मायादिवह्निजायान्तैर्जुहुयात् स्वस्वनामभिः ।
अनुक्तमन्त्रे सर्वत्र विधिरेषः प्रकीर्तितः ॥२०८॥
208. māyādivahnijāyāntairjuhuyāt svasvanāmabhiḥ ,
anuktamantre sarvatra vidhireṣaḥ prakīrtitaḥ.
208. māyādi-vahni-jāyāntaiḥ juhuyāt sva-sva-nāmabhiḥ
anukta-mantre sarvatra vidhiḥ eṣaḥ prakīrtitaḥ
208. sarvatra anukta-mantre eṣaḥ vidhiḥ māyādi-vahni-jāyāntaiḥ
sva-sva-nāmabhiḥ juhuyāt prakīrtitaḥ
208. Everywhere, when a specific mantra is not prescribed, one should make offerings using the respective names, beginning with māyā and ending with vahni-jāyā. This procedure is declared (to apply).
ततो दुर्गा महालक्ष्मीः सुन्दरी भुवनेश्वरी ।
इन्द्रादिदशदिक्पाला भास्करादिनवग्रहाः ॥२०९॥
209. tato durgā mahālakṣmīḥ sundarī bhuvaneśvarī ,
indrādidaśadikpālā bhāskarādinavagrahāḥ.
209. tataḥ durgā mahālakṣmīḥ sundarī bhuvaneśvarī
indrādi-daśa-dik-pālāḥ bhāskarādi-nava-grahāḥ
209. tataḥ durgā mahālakṣmīḥ sundarī bhuvaneśvarī
indrādi-daśa-dik-pālāḥ bhāskarādi-nava-grahāḥ (ca)
209. Then (there are) Durgā, Mahālakṣmī, Sundarī, Bhuvaneśvarī, the ten guardians of the directions beginning with Indra, and the nine planets beginning with the sun.
प्रत्येकनाम्ना हुत्वैतान् वाससाऽच्चाद्य बालकम् ।
पृच्चेन्माणवकं प्राज्ञो ब्रह्मचर्याभिमानिनम् ।
को वाऽश्रमस्ते तनय ब्रूहि किं ते मनोगतम् ॥२१०॥
210. pratyekanāmnā hutvaitān vāsasā'ccādya bālakam ,
pṛccenmāṇavakaṁ prājño brahmacaryābhimāninam ,
ko vā'śramaste tanaya brūhi kiṁ te manogatam.
210. pratyekanāmnā hutvā etān vāsasā
āchādya bālakam prṛccet māṇavakaṃ prājñaḥ
brahmacaryābhimāninam kaḥ vā
āśramaḥ te tanaya brūhi kim te manogatam
210. prājñaḥ pratyekanāmnā etān hutvā vāsasā bālakaṃ āchādya brahmacaryābhimāninam māṇavakaṃ prccet - tanaya,
kaḥ vā te āśramaḥ,
brūhi kiṃ te manogatam
210. Having offered oblations to these deities by their individual names, and having covered the boy with a garment, the wise teacher should ask the student who embodies the state of a brahmacārin: O son, what indeed is your āśrama, and tell me what is in your mind?
ततः शिष्यः सावहितो धृत्वा गुरुपदद्वयम् ।
करोतु मामाश्रमिणं ब्रह्मविद्योपदेशतः ॥२११॥
211. tataḥ śiṣyaḥ sāvahito dhṛtvā gurupadadvayam ,
karotu māmāśramiṇaṁ brahmavidyopadeśataḥ.
211. tataḥ śiṣyaḥ sāvahitaḥ dhṛtvā gurupadadvayam
karotu mām āśramiṇaṃ brahmavidyopadeśataḥ
211. tataḥ sāvahitaḥ śiṣyaḥ guru-pada-dvayam dhṛtvā
mām brahmavidyopadeśataḥ āśramiṇaṃ karotu
211. Then the attentive student, holding the two feet of the guru, should make me an āśrami through the instruction of brahmavidyā.
एवं प्रार्थयमानस्य दक्षकर्णे शिशोस्तदा ।
श्रावयित्वा त्रिधा तारं सर्वमन्त्रमयं शिवे ।
व्याहृतित्रयमुच्चार्य सावित्रीं श्रावयेद्गुरुः ॥२१२॥
212. evaṁ prārthayamānasya dakṣakarṇe śiśostadā ,
śrāvayitvā tridhā tāraṁ sarvamantramayaṁ śive ,
vyāhṛtitrayamuccārya sāvitrīṁ śrāvayedguruḥ.
212. evam prarthayamanasya dakshakarne
śiśos tada śravayitva tridha taram
sarvamantramayam śive vyahrtitrayam
uccarya savitrim śravayed guruh
212. tadā evaṃ prārthayamānasya śiśoḥ
dakṣakarṇe sarvamantramayaṃ tāraṃ
tridhā śrāvayitvā śive vyāhṛtitrayam
uccārya guruḥ sāvitrīṃ śrāvayet
212. O Śiva, while the child is thus praying, the guru should make him hear the supreme mantra (tāra, namely oṃ) three times in his right ear, and then, having uttered the three vyāhṛtis, he should make him hear the sāvitrī mantra.
ऋषिः सदाशिवः प्रोक्तः चन्दस्त्रिष्टुबुदाहृतम् ।
अधिष्ठात्री तु सावित्री मोक्षार्थे विनियोगिता ॥२१३॥
213. ṛṣiḥ sadāśivaḥ proktaḥ candastriṣṭubudāhṛtam ,
adhiṣṭhātrī tu sāvitrī mokṣārthe viniyogitā.
213. ṛṣiḥ sadāśivaḥ proktaḥ chandas triṣṭub udāhṛtam
adhiṣṭātrī tu sāvitrī mokṣārhte viniyogitā
213. ṛṣiḥ sadāśivaḥ proktaḥ chandas triṣṭub udāhṛtam
tu adhiṣṭātrī sāvitrī mokṣārthe viniyogitā
213. The sage is declared to be Sadashiva, the meter is said to be trishtubh, and the presiding deity is Savitri, applied for the attainment of liberation.
आदौ तत्सवितुः पश्चाद्वरेण्यं पदमुच्चरेत् ।
भर्गः पदान्ते देवस्य धीमहीति पदं वदेत् ॥२१४॥
214. ādau tatsavituḥ paścādvareṇyaṁ padamuccaret ,
bhargaḥ padānte devasya dhīmahīti padaṁ vadet.
214. ādau tat savituḥ paścāt vareṇyam padam uccaret
bhargaḥ pada ante devasya dhīmahi iti padam vadet
214. ādau tat savituḥ paścāt vareṇyam padam uccaret
bhargaḥ pada ante devasya dhīmahi iti padam vadet
214. First, one should utter tat of savitṛ, and afterwards the word vareṇyam. At the end of the word, one should pronounce bhargaḥ, and then utter the word dhīmahi of the divine being.
ततस्तु परमेशानि धियो यो नः प्रचोदयात् ।
पुनः प्रणवमुच्चार्य सावित्र्यर्थं गुरुर्वदेत् ॥२१५॥
215. tatastu parameśāni dhiyo yo naḥ pracodayāt ,
punaḥ praṇavamuccārya sāvitryarthaṁ gururvadet.
215. tatas tu parameśāni dhiyaḥ yaḥ naḥ pracodayāt
punaḥ praṇavam uccārya sāvitrī artham guruḥ vadet
215. tatas tu parameśāni yaḥ naḥ dhiyaḥ pracodayāt
punaḥ praṇavam uccārya sāvitrī artham guruḥ vadet
215. Then thereafter, O supreme goddess, the guru should speak the meaning of the sāvitrī, having once again uttered the pranava (om), which (divine light) inspires our intellects.
त्र्यक्षरात्मकतारेण परेशः प्रतिपाद्यते ।
पाता हर्ता च संस्रष्टा यो देवः प्रकृतेः परः ॥२१६॥
216. tryakṣarātmakatāreṇa pareśaḥ pratipādyate ,
pātā hartā ca saṁsraṣṭā yo devaḥ prakṛteḥ paraḥ.
216. tryakṣarātmakatāreṇa pareśaḥ pratipādyate pātā
hartā ca saṃsraṣṭā yaḥ devaḥ prakṛteḥ paraḥ
216. yaḥ devaḥ prakṛteḥ paraḥ pātā hartā ca saṃsraṣṭā
tryakṣarātmakatāreṇa pareśaḥ pratipādyate
216. That divine being, who transcends prakṛti and who is the protector, the destroyer, and the creator, is revealed as the supreme absolute through the taraka (om) consisting of three syllables.
असौ देवस्त्रिलोकात्मा त्रिगुणं व्याप्य तिष्ठति ।
अतो विश्वमयं ब्रह्म वाच्यं व्याहृतिभिस्त्रिभिः ॥२१७॥
217. asau devastrilokātmā triguṇaṁ vyāpya tiṣṭhati ,
ato viśvamayaṁ brahma vācyaṁ vyāhṛtibhistribhiḥ.
217. asau devastri lokātmā triguṇaṃ vyāpya tiṣṭhati
ato viśvamayaṃ brahma vācyaṃ vyāhṛtibhistribhiḥ
217. asau devaḥ trilokātmā triguṇaṃ vyāpya tiṣṭhati
ataḥ viśvamayaṃ brahma tribhiḥ vyāhṛtibhiḥ vācyam
217. That divine being, who is the self of the three worlds, pervades and abides within the three guṇas. Therefore, the absolute, which encompasses the entire universe, is to be expressed through the three vyāhṛtis.
तारव्याहृतिवाच्यो यः सावित्र्या ज्ञेय एव सः ।
जगद्रूपस्य सवितुः संस्रष्टुर्दीव्यतो विभोः ॥२१८॥
218. tāravyāhṛtivācyo yaḥ sāvitryā jñeya eva saḥ ,
jagadrūpasya savituḥ saṁsraṣṭurdīvyato vibhoḥ.
218. tāravyāhṛtivācyaḥ yaḥ sāvitryā jñeyaḥ eva saḥ
jagadrūpasya savituḥ saṃsraṣṭuḥ dīvyataḥ vibhoḥ
218. yaḥ tāravyāhṛtivācyaḥ saḥ savituḥ jagadrūpasya
dīvyataḥ vibhoḥ saṃsraṣṭuḥ sāvitryā jñeyaḥ eva
218. He who is expressed through the taraka and the vyāhṛtis is indeed to be known through the sāvitrī as the creator, the shining lord, and the form of the universe of that savitṛ.
अन्तर्गतं महद्वर्चो वरणीयं यतात्मभिः ।
ध्यायेम तत् परं सत्यं सर्वव्यापि सनातनम् ॥२१९॥
219. antargataṁ mahadvarco varaṇīyaṁ yatātmabhiḥ ,
dhyāyema tat paraṁ satyaṁ sarvavyāpi sanātanam.
219. antargatam mahat varcaḥ varaṇīyam yatātmabhiḥ
dhyāyema tat paraṃ satyaṃ sarvavyāpi sanātanam
219. yatātmabhiḥ antargatam mahat varaṇīyam varcaḥ
dhyāyema tat param satyam sarvavyāpi sanātanam
219. May we meditate upon that supreme, true, all-pervading, and eternal light dwelling within, which is worthy of being chosen by those whose minds are controlled.
यो भर्गः सर्वसाक्षीशो मनोबुद्धीन्द्रियाणि नः ।
धर्मार्थकाममोक्षेषु प्रेरयेद्विनियोजयेत् ॥२२०॥
220. yo bhargaḥ sarvasākṣīśo manobuddhīndriyāṇi naḥ ,
dharmārthakāmamokṣeṣu prerayedviniyojayet.
220. yaḥ bhargaḥ sarvasākṣīśaḥ manaḥ buddhi indriyāṇi
naḥ dharma artha kāma mokṣeṣu prerayet viniyojayet
220. yaḥ sarvasākṣīśaḥ bhargaḥ naḥ manaḥ buddhi indriyāṇi
dharma artha kāma mokṣeṣu prerayet viniyojayet
220. May that bhargaḥ, who is the lord and witness of all, direct and engage our mind, intellect, and senses in dharma, artha, kāma, and mokṣa.
इत्थमर्थयुतां ब्रह्मविद्यामादिश्य सद्गुरुः ।
शिष्यं नियोजयेद्देवि गृहस्थाश्रमकर्मसु ॥२२१॥
221. itthamarthayutāṁ brahmavidyāmādiśya sadguruḥ ,
śiṣyaṁ niyojayeddevi gṛhasthāśramakarmasu.
221. ittham artha yutām brahmavidyām ādiśya sadguruḥ
śiṣyam niyojayet devi gṛhasthāśrama karmasu
221. devi sadguruḥ ittham artha-yutām brahmavidyām
ādiśya śiṣyam gṛhasthāśrama-karmasu niyojayet
221. O goddess, having thus imparted the knowledge of brahman endowed with meaning, the competent guru should engage the disciple in the duties of the householder stage of life.
ब्रह्मचर्योचितं वेशं वत्सेदानीं परित्यज ।
शाम्भवोदितमार्गेण देवान् पित्éन् समर्चय ॥२२२॥
222. brahmacaryocitaṁ veśaṁ vatsedānīṁ parityaja ,
śāmbhavoditamārgeṇa devān pitén samarcaya.
222. brahmacaryocitam veśam vatsa idānīm parityaja
śāmbhavoditamārgeṇa devān pitṝn samarcaya
222. vatsa idānīm brahmacaryocitam veśam parityaja
śāmbhavoditamārgeṇa devān pitṝn samarcaya
222. O child, now cast off the garb suited to a celibate student, and worship the divine beings and ancestors through the path taught by Shambhu.
ब्रह्मविद्योपदेशेन पवित्रं ते कलेवरम् ।
प्राप्ता गृहस्थाश्रमिता तदुक्तं कर्म कल्पय ॥२२३॥
223. brahmavidyopadeśena pavitraṁ te kalevaram ,
prāptā gṛhasthāśramitā taduktaṁ karma kalpaya.
223. brahmavidyopadeśena pavitraṃ te kalevaram
prāptā gṛhasthāśramitā tat uktam karma kalpaya
223. te kalevaram brahmavidyopadeśena pavitram prāptā gṛhasthāśramitā,
tat uktam karma kalpaya
223. Your body has been purified by the instruction in brahmavidyā, and the state of a householder has been attained, therefore perform the prescribed karma.
उपवीतद्वयं दिव्यवस्त्रालङ्करणानि च ।
गृहाण पादुकाचत्रं गन्धमाल्यानुलेपनम् ॥२२४॥
224. upavītadvayaṁ divyavastrālaṅkaraṇāni ca ,
gṛhāṇa pādukācatraṁ gandhamālyānulepanam.
224. upavītadvayam divyavastrālaṅkaraṇāni ca
gṛhāṇa pādukācatram gandhamālyānulepanam
224. ca divyavastrālaṅkaraṇāni upavītadvayam
pādukācatram gandhamālyānulepanam gṛhāṇa
224. Accept these two sacred threads, divine garments, and ornaments, along with sandals, an umbrella, fragrance, garlands, and ointments.
ततः काषायवसनं कृष्णाजिनसमन्वितम् ।
यज्ञसूत्रं मेखलाञ्च दण्डं भिक्षाकरण्डकम् ॥२२५॥
225. tataḥ kāṣāyavasanaṁ kṛṣṇājinasamanvitam ,
yajñasūtraṁ mekhalāñca daṇḍaṁ bhikṣākaraṇḍakam.
225. tataḥ kāṣāyavasanam kṛṣṇājinasamanvitam
yajñasūtram mekhalām ca daṇḍam bhikṣākaraṇḍakam
225. tataḥ kāṣāyavasanam kṛṣṇājinasamanvitam
yajñasūtram mekhalām ca daṇḍam bhikṣākaraṇḍakam
225. (Then accept) the saffron garment, along with the black antelope skin, the sacrificial thread, the waistband, the staff, and the begging bowl.
आचारादर्जितां भिक्षां समर्प्य गुरवे शिवे ।
शुद्धोपवीतयुगलं परिधायाम्बरे शुभे ॥२२६॥
226. ācārādarjitāṁ bhikṣāṁ samarpya gurave śive ,
śuddhopavītayugalaṁ paridhāyāmbare śubhe.
226. ācārāt arjitām bhikṣām samarpya gurave śive
śuddha-upavīta-yugalam paridhāya ambare śubhe
226. śive gurave ācārāt arjitām bhikṣām samarpya,
śuddha-upavīta-yugalam śubhe ambare ca paridhāya
226. (After offering) the alms obtained through proper conduct to the revered teacher, and putting on a pair of pure sacred threads along with auspicious garments,
गन्धमाल्यधरस्तूष्णीं तिष्ठेदाचार्यसन्निधौ ।
ततो गृहस्थाश्रमिणं शिष्यमेतद्वदेद्गुरुः ॥२२७॥
227. gandhamālyadharastūṣṇīṁ tiṣṭhedācāryasannidhau ,
tato gṛhasthāśramiṇaṁ śiṣyametadvadedguruḥ.
227. gandha-mālya-dharaḥ tuṣṇīm tiṣṭhet ācārya-sannidhau
tataḥ gṛhastha-āśramiṇam śiṣyam etat vadet guruḥ
227. gandha-mālya-dharaḥ tuṣṇīm ācārya-sannidhau tiṣṭhet
tataḥ guruḥ gṛhastha-āśramiṇam śiṣyam etat vadet
227. (wearing) fragrance and garlands, he should stand silently near the teacher. Then the teacher should speak thus to the disciple who has entered the householder stage of life.
जितेन्द्रियः सत्यवादी ब्रह्मज्ञानपरो भव ।
स्वाध्यायाऽश्रमकर्माणि यथाधर्मेण साधय ॥२२८॥
228. jitendriyaḥ satyavādī brahmajñānaparo bhava ,
svādhyāyā'śramakarmāṇi yathādharmeṇa sādhaya.
228. jitendriyaḥ satyavādī brahmajñānaparo bhava
svādhyāyāśramakarmāṇi yathādharmeṇa sādhaya
228. jitendriyaḥ satyavādī brahmajñānaparo bhava
svādhyāyāśramakarmāṇi yathādharmeṇa sādhaya
228. Be one who has conquered the senses, speaks the truth, and is devoted to the knowledge of the absolute. Properly fulfill your study of the Veda and the duties of your stage of life in accordance with dharma.
इत्यादिश्य द्विजं पश्चात् समुद्भवहुताशने ।
मायादिप्रणवान्तेन भूर्भुवःस्वस्त्रयेण च ॥२२९॥
229. ityādiśya dvijaṁ paścāt samudbhavahutāśane ,
māyādipraṇavāntena bhūrbhuvaḥsvastrayeṇa ca.
229. ityādiśya dvijaṃ paścāt samudbhavahutāśane
māyādipraṇavāntena bhūrbhuvaḥsvastrayeṇa ca
229. ityādiśya dvijaṃ paścāt samudbhavahutāśane
māyādipraṇavāntena bhūrbhuvaḥsvastrayeṇa ca
229. Having instructed the brahmin thus, (he should make offerings) afterwards into the blazing fire, using (mantras) beginning with māyā and ending with praṇava, along with the triad of bhūr, bhuvaḥ, and svaḥ.
हावयित्वा त्रिधाऽचार्यः स्विष्टिकृद्धोममाचरन् ।
दत्त्वा पूर्णाहुतिं भद्रे व्रतकर्म समापयेत् ॥२३०॥
230. hāvayitvā tridhā'cāryaḥ sviṣṭikṛddhomamācaran ,
dattvā pūrṇāhutiṁ bhadre vratakarma samāpayet.
230. hāvayitvā tridhā ācaryaḥ sviṣṭikṛd homam ācaran
dattvā pūrṇāhutiṃ bhadre vrata-karma samāpayet
230. ācaryaḥ tridha hāvayitvā sviṣṭikṛt homam ācaran
pūrṇāhutiṃ dattvā bhadre vrata-karma samāpayet
230. O auspicious one, having caused (offerings) to be made in three ways, the teacher, performing the sviṣṭikṛt fire ritual and offering the final oblation, should conclude the vow-related ritual.
जीवसेकादिसंस्कारा व्रतान्ताः पितृतो नव ।
उद्वाहः पितृतो वापि स्वतोऽपि सिध्यति प्रिये ॥२३१॥
231. jīvasekādisaṁskārā vratāntāḥ pitṛto nava ,
udvāhaḥ pitṛto vāpi svato'pi sidhyati priye.
231. jīvasekādi-saṃskārāḥ vratāntāḥ pitṛto nava
udvāhaḥ pitṛto vāpi svato api sidhyati priye
231. jīvasekādi-saṃskārāḥ vratāntāḥ pitṛtaḥ nava
udvāhaḥ vā api pitṛtaḥ svataḥ api sidhyati priye
231. O dear one, the nine life-sprinkling and other purificatory rites ending with the vow are (performed) through the father, or marriage is accomplished either through the father or by oneself.
विवाहाह्नि कृतस्नानः कृतनित्यक्रियः कृती ।
पञ्चदेवान् समभ्यर्च्य गौर्यादिमातृकास्तथा ।
वसोर्धारां कल्पयित्वा वृद्धिश्राद्धं समाचरेत् ॥२३२॥
232. vivāhāhni kṛtasnānaḥ kṛtanityakriyaḥ kṛtī ,
pañcadevān samabhyarcya gauryādimātṛkāstathā ,
vasordhārāṁ kalpayitvā vṛddhiśrāddhaṁ samācaret.
232. vivāhāhni kṛtasnānaḥ kṛtanityakriyaḥ
kṛtī pañcadevān samabhyarcya
gauryādimātṛkās tathā vasordhārāṃ
kalpayitvā vṛddhiśrāddhaṃ samācaret
232. vivāhāhni kṛtasnānaḥ kṛtanityakriyaḥ
kṛtī pañcadevān gauryādimātṛkās
tathā samabhyarcya vasordhārāṃ
kalpayitvā vṛddhiśrāddhaṃ samācaret
232. On the day of the wedding, having bathed and performed his daily obligatory duties, the accomplished groom should properly worship the five deities as well as Gauri and the other mothers, prepare the stream of ghee (vasordhārā), and perform the ancestral ritual for auspiciousness (vṛddhiśrāddha).
रात्रौ प्रतिश्रुतं पात्रं गीतवाद्यपुरःसरम् ।
चायामण्डपमानीय उपवेश्य वरासने ॥२३३॥
233. rātrau pratiśrutaṁ pātraṁ gītavādyapuraḥsaram ,
cāyāmaṇḍapamānīya upaveśya varāsane.
233. rātrau pratiśrutaṃ pātraṃ gītavādyapuraḥsaram
cāyāmaṇḍapamānīya upaveśya varāsane
233. rātrau pratiśrutaṃ pātraṃ gītavādyapuraḥsaram
cāyāmaṇḍapam ānīya varāsane upaveśya
233. In the night, having brought the promised groom accompanied by vocal and instrumental music into the awning pavilion, (the person) should seat him on an excellent seat.
वासवाभिमुखं दाता पश्चिमाभिमुखो विशेत् ।
आचम्य स्वस्तिमृद्धिञ्च कथयेद्ब्राह्मणैः सह ॥२३४॥
234. vāsavābhimukhaṁ dātā paścimābhimukho viśet ,
ācamya svastimṛddhiñca kathayedbrāhmaṇaiḥ saha.
234. vāsavābhimukhaṃ dātā paścimābhimukho viśet ācamya
svastim ṛddhiṃ ca kathayed brāhmaṇaiḥ saha
234. dātā vāsavābhimukhaṃ paścimābhimukhaḥ viśet
ācamya brāhmaṇaiḥ saha svasti ṛddhiṃ ca kathayet
234. Facing east, the giver should enter facing west, and after sipping water, he should recite words of auspiciousness and prosperity together with the brahmins.
साधुप्रश्नं वरं पृच्चेदर्चनाप्रश्नमेव च ।
वरात् प्रश्नोत्तरं नीत्वा पाद्याद्यैर्वरमर्चयेत् ॥२३५॥
235. sādhupraśnaṁ varaṁ pṛccedarcanāpraśnameva ca ,
varāt praśnottaraṁ nītvā pādyādyairvaramarcayet.
235. sādhupraśnaṃ varaṃ pṛcced arcanāpraśnam eva ca
varāt praśnottaraṃ nītvā pādyādyair varam arcayet
235. sādhu-praśnaṃ varam arcanā-praśnam ca pṛccet
varāt praśnottaraṃ nītvā pādyādyaiḥ varam arcayet
235. He should ask the groom good questions and also questions regarding worship, and having brought the answers to the questions from the groom, he should honor the groom with water for washing the feet and other offerings.
समर्पयामि वाक्येन देयद्रव्यं समर्पयेत् ।
पादयोरर्पयेत् पाद्यं शिरस्यर्घ्यं निवेदयेत् ॥२३६॥
236. samarpayāmi vākyena deyadravyaṁ samarpayet ,
pādayorarpayet pādyaṁ śirasyarghyaṁ nivedayet.
236. samarpayāmi vākyena deyadravyaṃ samarpayet
pādayor arpayet pādyaṃ śirasy arghyaṃ nivedayet
236. vākyena deyadravyaṃ samarpayāmi samarpayet
pādyaṃ pādayoḥ arpayet arghyaṃ śirasi nivedayet
236. (Declaring) with words that I am offering (her), he should offer the gift to be given, offer water for washing the feet at the feet, and present the arghya offering at the head.
आचम्यं वदने दद्यात् गन्धं माल्यं सुवाससी ।
दिव्याभरणरत्नानि यज्ञसूत्रं समर्पयेत् ॥२३७॥
237. ācamyaṁ vadane dadyāt gandhaṁ mālyaṁ suvāsasī ,
divyābharaṇaratnāni yajñasūtraṁ samarpayet.
237. ācamya vadane dadyāt gandhaṃ mālyaṃ suvāsasī
divyābharaṇaratnāni yajñasūtraṃ samarpayet
237. ācamya vadane gandhaṃ mālyaṃ suvāsasī
divyābharaṇaratnāni yajñasūtraṃ ca dadyāt samarpayet ca
237. Having sipped water, he should give to his face (apply to him) fragrance, a garland, two fine garments, divine ornaments, jewels, and the sacred thread.
ततस्तु भाजने कांस्ये कृत्वा दधि घृतं मधु ।
समर्पयामि वाक्येन मधुपर्कं करेऽर्पयेत् ॥२३८॥
238. tatastu bhājane kāṁsye kṛtvā dadhi ghṛtaṁ madhu ,
samarpayāmi vākyena madhuparkaṁ kare'rpayet.
238. tatas tu bhājane kāṃsye kṛtvā dadhi ghṛtaṃ madhu
samarpayāmi vākyena madhuparkaṃ kare arpayet
238. tatas tu kāṃsye bhājane dadhi ghṛtaṃ madhu kṛtvā
vākyena samarpayāmi iti madhuparkaṃ kare arpayet
238. Then, having prepared curd, ghee, and honey in a bronze vessel, he should place the madhuparka into the hand (of the groom), declaring with the words that I am offering (it).
वरोऽपि पात्रमादाय वामे पाणौ निधाय च ।
दक्षाङ्गुष्ठानामिकाभ्यां प्राणाहुत्युक्तमन्त्रकैः ॥२३९॥
239. varo'pi pātramādāya vāme pāṇau nidhāya ca ,
dakṣāṅguṣṭhānāmikābhyāṁ prāṇāhutyuktamantrakaiḥ.
239. varo api pātram ādāya vāme pāṇau nidhāya ca
dakṣāṅguṣṭhānāmikābhyāṃ prāṇāhutyuktamantrakaiḥ
239. varaḥ api pātram ādāya vāme pāṇau nidhāya ca
dakṣāṅguṣṭhānāmikābhyāṃ prāṇāhutyuktamantrakaiḥ
239. The groom also, having taken the vessel and placed it in his left hand, (should touch it) with the thumb and ring finger of his right hand, using the mantras prescribed for the prāṇāhuti offerings.
पञ्चधाघ्राय तत्पात्रमुदीच्यां दिशि धारयेत् ।
मधुपर्कं समर्प्यैवं पुनराचामयेद्वरम् ॥२४०॥
240. pañcadhāghrāya tatpātramudīcyāṁ diśi dhārayet ,
madhuparkaṁ samarpyaivaṁ punarācāmayedvaram.
240. pañcadhā āghrāya tat pātram udīcyāṃ diśi dhārayet
madhuparkaṃ samarpya evam punaḥ ācāmayet varam
240. taṃ pātraṃ pañcadhā āghrāya udīcyāṃ diśi dhārayet
evam madhuparkaṃ samarpya punaḥ varam ācāmayet
240. After smelling that vessel five times, he should hold it in the northern direction. Having thus offered the madhuparka, he should again have the bridegroom perform the sipping of water (ācamana).
दूर्वाक्षताभ्यां जामातुर्विधृत्य जानु दक्षिणम् ।
स्मृत्वा विष्णुं तत्सदिति मासपक्षतिथीस्ततः ॥२४१॥
241. dūrvākṣatābhyāṁ jāmāturvidhṛtya jānu dakṣiṇam ,
smṛtvā viṣṇuṁ tatsaditi māsapakṣatithīstataḥ.
241. dūrvākṣatābhyām jāmātuḥ vidhṛtya jānu dakṣiṇam
smṛtvā viṣṇum tat sat iti māsa-pakṣa-tithīn tataḥ
241. dūrvākṣatābhyāṃ jāmātuḥ dakṣiṇaṃ jānu vidhṛtya viṣṇum
smṛtvā tat sat iti māsa-pakṣa-tithīn tataḥ (smṛtvā)
241. Holding the bridegroom's right knee with dūrvā grass and unbroken rice grains, and remembering Vishnu with the thought 'tat sat' (that is truth/reality), thereafter (he should remember) the month, the fortnight, and the lunar day.
समुल्लिख्य निमित्तानि वृणुयाद्वरमुत्तमम् ।
गोत्रप्रवरनामानि प्रत्येकं प्रपितामहात् ॥२४२॥
242. samullikhya nimittāni vṛṇuyādvaramuttamam ,
gotrapravaranāmāni pratyekaṁ prapitāmahāt.
242. samullikhya nimittāni vṛṇuyāt varam uttamam
gotra-pravara-nāmāni pratyekam prapitāmahāt
242. prapitāmahāt pratyekam gotra-pravara-nāmāni
nimittāni samullikhya uttamam varam vṛṇuyāt
242. After carefully noting the auspicious marks, he should choose the best bridegroom by reciting each of their lineage (gotra), pravara, and names, starting from the great-grandfather.
षष्ठ्यन्तानि समुच्चार्य वरस्य जनकावधि ।
द्वितीयान्तं वरं ब्रूयात् गोत्रप्रवरनामभिः ॥२४३॥
243. ṣaṣṭhyantāni samuccārya varasya janakāvadhi ,
dvitīyāntaṁ varaṁ brūyāt gotrapravaranāmabhiḥ.
243. ṣaṣṭhi-antāni samuccārya varasya janaka-avadhi
dvitīyāntam varam brūyāt gotra-pravara-nāmabhiḥ
243. janaka-avadhi varasya ṣaṣṭhi-antāni gotra-pravara-nāmabhiḥ
samuccārya dvitīyāntam varam brūyāt
243. Having pronounced the names with genitive endings up to the father of the bridegroom, he should name the bridegroom with an accusative ending, along with his lineage and pravara.
तथैव कन्यामुल्लिख्य ब्राह्मोद्वाहेन पण्डितः ।
दातुं भवन्तमित्युक्त्वा वृणेऽहमिति कीर्तयेत् ॥२४४॥
244. tathaiva kanyāmullikhya brāhmodvāhena paṇḍitaḥ ,
dātuṁ bhavantamityuktvā vṛṇe'hamiti kīrtayet.
244. tathā eva kanyām ullikhya brāhma udvāhena paṇḍitaḥ
dātum bhavantam iti uktvā vṛṇe aham iti kīrtayet
244. paṇḍitaḥ tathā eva kanyām ullikhya brāhma udvāhena
dātum bhavantam iti uktvā vṛṇe aham iti kīrtayet
244. Similarly, having mentioned the bride, the learned man should say, 'I offer you (the bride)', and then declare, 'I choose (you)'.
वृतोऽस्मीति वरो ब्रूयात् ततो दाता वदेद्वरम् ।
यथाविहितमित्युक्त्वा विवाहकर्म कुर्विति ।
वरो ब्रूयात् यथाज्ञानं करवाणि तदुत्तरम् ॥२४५॥
245. vṛto'smīti varo brūyāt tato dātā vadedvaram ,
yathāvihitamityuktvā vivāhakarma kurviti ,
varo brūyāt yathājñānaṁ karavāṇi taduttaram.
245. vṛtaḥ asmi iti varaḥ brūyāt tataḥ
dātā vadet varam yathā vihitam iti
uktvā vivāha karma kuru iti varaḥ
brūyāt yathā gyānam karavāṇi tat uttaram
245. varaḥ vṛtaḥ asmi iti brūyāt tataḥ dātā
varam yathā vihitam iti uktvā vivāha
karma kuru iti vadet varaḥ yathā
gyānam tat uttaram karavāṇi iti brūyāt
245. The bridegroom should say, 'I am chosen.' Then the father of the bride should say to the bridegroom, 'Perform the marriage rite as prescribed.' The bridegroom should say in response, 'I shall perform it according to my knowledge.'
ततः कन्यां समानीय वस्त्रालङ्कारभूषिताम् ।
वस्त्रान्तरेण संच्चाद्य स्थापयेद्वरसम्मुखम् ॥२४६॥
246. tataḥ kanyāṁ samānīya vastrālaṅkārabhūṣitām ,
vastrāntareṇa saṁccādya sthāpayedvarasammukham.
246. tataḥ kanyāṃ samānīya vastrālaṅkārabhūṣitām
vastrantareṇa sañchādya sthāpayedvarasammukham
246. tataḥ vastrālaṅkārabhūṣitām kanyāṃ samānīya
vastrāntareṇa sañchādya varasammukham sthāpayet
246. Then, having brought the bride adorned with garments and ornaments, and having covered her with another cloth, he should place her facing the bridegroom.
पुनर्वरं समभ्यर्च्य वासोऽलङ्करणादिभिः ।
वरस्य दक्षिणे पाणौ कन्यापाणिं नियोजयेत् ॥२४७॥
247. punarvaraṁ samabhyarcya vāso'laṅkaraṇādibhiḥ ,
varasya dakṣiṇe pāṇau kanyāpāṇiṁ niyojayet.
247. punarvaram samabhyarcya vāsoalaṅkaraṇādibhiḥ
varasya dakṣiṇe pāṇau kanyāpāṇiṃ नियोजयेत्
247. punar varam vāsoalaṅkaraṇādibhiḥ samabhyarcya
varasya dakṣiṇe pāṇau kanyāpāṇiṃ niyojayet
247. Again, having honored the bridegroom with garments, ornaments, and other items, he should place the bride's hand into the right hand of the bridegroom.
तन्मध्ये पञ्चरत्नानि फलताम्बूलमेव वा ।
दत्त्वाऽर्चयित्वा तनयां वराय विदुषेऽर्पयेत् ॥२४८॥
248. tanmadhye pañcaratnāni phalatāmbūlameva vā ,
dattvā'rcayitvā tanayāṁ varāya viduṣe'rpayet.
248. tat madhye pañcaratnāni phalatāmbūlam eva vā
dattvā arcayitvā tanayāṃ varāya viduṣe arpayet
248. tat madhye pañcaratnāni phalatāmbūlam eva vā
dattvā arcayitvā viduṣe varāya tanayāṃ arpayet
248. In the midst of that, placing five gems or fruit and betel leaf, and honoring (them), he should offer the daughter to the learned bridegroom.
प्राग्वत्त्रिपुरुषाख्यानं निमित्ताख्यानमेव च ।
आत्मनः काममुद्दिश्य चतुर्थ्यन्तं वरं वदेत् ॥२४९॥
249. prāgvattripuruṣākhyānaṁ nimittākhyānameva ca ,
ātmanaḥ kāmamuddiśya caturthyantaṁ varaṁ vadet.
249. prāg vat tripuruṣākhyānam nimittākhyānam eva ca
ātmanaḥ kāmam uddiśya caturthyantam varam vadet
249. prāk vat tripuruṣākhyānam nimittākhyānam eva ca
ātmanaḥ kāmam uddiśya caturthyantam varam vadet
249. As before, the naming of the three ancestors and the naming of the occasion, and aiming at his own desire, he should address the bridegroom with words ending in the dative case.
कन्याभिधां द्वितीयान्तामर्चितां समलङ्कृताम् ।
साच्चादनां प्रजापतिदेवताकामुदीरयन् ॥२५०॥
250. kanyābhidhāṁ dvitīyāntāmarcitāṁ samalaṅkṛtām ,
sāccādanāṁ prajāpatidevatākāmudīrayan.
250. kanyābhidhām dvitīyāntām arcitām samalaṅkṛtām
sa-cchādanām prajāpati-devatākām udīrayan
250. udīrayan kanyābhidhām dvitīyāntām arcitām
samalaṅkṛtām sa-cchādanām prajāpati-devatākām
250. Pronouncing the name of the bride in the accusative case, while she is honored, adorned, covered with a garment, and dedicated to the deity Prajapati,
तुभ्यमहमिति प्रोच्य दद्यात् सम्प्रददे वदन् ।
वरः स्वस्तीति स्वीकुर्यात् सम्प्रदाता वरं वदेत् ॥२५१॥
251. tubhyamahamiti procya dadyāt sampradade vadan ,
varaḥ svastīti svīkuryāt sampradātā varaṁ vadet.
251. tubhyam aham iti procya dadyāt sampradade vadan
varaḥ svasti iti svīkuryāt sampradātā varaṃ vadet
251. tubhyam aham iti procya vadan dadyāt sampradade,
varaḥ svasti iti svīkuryāt,
sampradātā varaṃ vadet
251. saying, 'I give (her) to you,' and declaring, 'I bestow (her),' (the father) should make the gift. The bridegroom should accept it by saying, 'Amen' (svasti), and the giver should address the bridegroom.
धर्मे चार्थे च कामे च भवता भार्यया सह ।
वर्तितव्यं वरो बाढमुक्त्वा कामस्तुतिं पठेत् ॥२५२॥
252. dharme cārthe ca kāme ca bhavatā bhāryayā saha ,
vartitavyaṁ varo bāḍhamuktvā kāmastutiṁ paṭhet.
252. dharme ca arthe ca kāme ca bhavatā bhāryayā saha
vartitavyam varaḥ bāḍham uktvā kāma-stutim paṭhet
252. bhavatā bhāryayā saha dharme ca arthe ca kāme ca
vartitavyam varaḥ bāḍham uktvā kāma-stutim paṭhet
252. You must act together with your wife in matters of dharma, artha, and kāma. Saying 'Amen', the bridegroom should recite the hymn to Kāma.
दाता कामो गृहीताऽपि कामायाऽदाच्च कामिनीम् ।
कामेन त्वां प्रगृह्णामि कामः पूर्णोऽस्तु चावयोः ॥२५३॥
253. dātā kāmo gṛhītā'pi kāmāyā'dācca kāminīm ,
kāmena tvāṁ pragṛhṇāmi kāmaḥ pūrṇo'stu cāvayoḥ.
253. dātā kāmaḥ gṛhītā api kāmāya adāt ca kāminīm
kāmena tvām pragṛhṇāmi kāmaḥ pūrṇaḥ astu ca avayoḥ
253. dātā kāmaḥ,
gṛhītā api kāmāya kāminīm adāt ca kāmena tvām pragṛhṇāmi,
avayoḥ kāmaḥ pūrṇaḥ astu ca
253. The giver is Kāma, and the receiver too gave the woman for the sake of desire. I take hold of you through desire, and may the desire of us both be fulfilled.
ततो वदेत् सम्प्रदाता कन्यां जामातरं प्रति ।
प्रजापतिप्रसादेन युवयोरभिवाञ्चितम् ।
पूर्णमस्तु शिवञ्चास्तु धर्मं पालयतं युवाम् ॥२५४॥
254. tato vadet sampradātā kanyāṁ jāmātaraṁ prati ,
prajāpatiprasādena yuvayorabhivāñcitam ,
pūrṇamastu śivañcāstu dharmaṁ pālayataṁ yuvām.
254. tataḥ vadet sampradātā kanyām
jāmātaram prati prajāpatiprasādena
yuvayor abhivañchitam pūrṇam astu śivam
ca astu dharmam pālayatam yuvām
254. tataḥ sampradātā jāmātaram prati
kanyām vadet prajāpatiprasādena
yuvayoḥ abhivañchitam pūrṇam astu śivam
ca astu yuvām dharmam pālayatam
254. Then the giver of the bride should say to the bridegroom: By the grace of Prajapati, may the desire of you both be fulfilled, may there be auspiciousness, and may you two uphold dharma.
तत आच्चाद्य वस्त्रेण सम्प्रदाता सुमङ्गलैः ।
परस्परशुभालोकं कारयेद्वरकन्ययोः ॥२५५॥
255. tata āccādya vastreṇa sampradātā sumaṅgalaiḥ ,
parasparaśubhālokaṁ kārayedvarakanyayoḥ.
255. tataḥ āchādya vastreṇa sampradātā sumaṅgalaiḥ
parasparaśubhālokeṃ kārayet varakanyayoḥ
255. tataḥ sampradātā sumaṅgalaiḥ vastreṇa āchādya
varakanyayoḥ parasparaśubhālokam kārayet
255. Then, having covered (the bride) with a garment amidst auspicious rites, the giver should cause the bridegroom and the bride to look favorably upon each other.
ततो हिरण्यरत्नानि यथाशक्त्यनुसारतः ।
जामात्रे दक्षिणां दद्यादच्चिद्रमवधारयेत् ॥२५६॥
256. tato hiraṇyaratnāni yathāśaktyanusārataḥ ,
jāmātre dakṣiṇāṁ dadyādaccidramavadhārayet.
256. tataḥ hiraṇyaratnāni yathāśaktyanusārataḥ
jāμātre dakṣiṇāṃ dadyāt acchidram avadhārayet
256. tataḥ yathāśaktyanusārataḥ hiraṇyaratnāni
jāμātre dakṣiṇāṃ dadyāt acchidram avadhārayet
256. Then, according to his capacity, he should give gold and jewels as a fee to the bridegroom, and he should ensure that there are no flaws in the ritual.
वरस्तु भार्यया सार्द्धं तद्रात्रौ दिवसेऽपि वा ।
कुशण्डिकोक्तविधिना वह्निस्थापनमाचरेत् ॥२५७॥
257. varastu bhāryayā sārddhaṁ tadrātrau divase'pi vā ,
kuśaṇḍikoktavidhinā vahnisthāpanamācaret.
257. varaḥ tu bhāryayā sārdham tatrātrau divase api
vā kuśaṇḍikoktavidhinā vahnisthāpanam ācaret
257. tu varaḥ bhāryayā sārdham tadrātrau divase api
vā kuśaṇḍikoktavidhinā vahnisthāpanam ācaret
257. Then the bridegroom, along with his wife, either that very night or by day, should perform the establishment of the sacred fire according to the method prescribed in the Kuśaṇḍikā texts.
योजकाख्यः पावकोऽत्र प्राजापत्यश्चरुः स्मृतः ।
धारान्त कर्म सम्पाद्य दद्यात् पञ्चाहुतीर्वरः ॥२५८॥
258. yojakākhyaḥ pāvako'tra prājāpatyaścaruḥ smṛtaḥ ,
dhārānta karma sampādya dadyāt pañcāhutīrvaraḥ.
258. yojakākhyaḥ pāvakaḥ atra prājāpatyaḥ caruḥ smṛtaḥ
dhārānta karma sampādya dadyāt pañca āhūtīḥ varaḥ
258. atra yojakākhyaḥ pāvakaḥ prājāpatyaḥ caruḥ smṛtaḥ
dhārānta karma sampādya varaḥ pañca āhūtīḥ dadyāt
258. Here, the fire known as yojaka is declared to be dedicated to Prajapati, and the oblation (caru) is also dedicated to him. Having completed the ritual up to the dhārānta, the bridegroom should offer five oblations.
शिवं दुर्गां तथा विष्णुं ब्रह्माणं वज्रधारिणाम् ।
ध्यात्वैकैकं समुद्दिश्य जुहुयात् संस्कृतेऽनले ॥२५९॥
259. śivaṁ durgāṁ tathā viṣṇuṁ brahmāṇaṁ vajradhāriṇām ,
dhyātvaikaikaṁ samuddiśya juhuyāt saṁskṛte'nale.
259. śivam durgām tathā viṣṇum brahmāṇam vajradhāriṇam
dhyātvā ekaikam samuddiśya juhuyāt saṃskṛte anale
259. śivam durgām tathā viṣṇum brahmāṇam vajradhāriṇam
dhyātvā ekaikam samuddiśya saṃskṛte anale juhuyāt
259. Meditating upon Shiva, Durga, Vishnu, Brahma, and the bearer of the thunderbolt (Indra) one by one, and addressing each of them, he should make offerings into the consecrated fire.
भार्यायाः पाणियुगलं गृह्णीयादित्युदीरयन् ।
पाणिं गृह्णामि सुभगे गुरुदेवरता भव ।
गार्हस्थ्यं कर्म धर्मेण यथावदनुशीलय ॥२६०॥
260. bhāryāyāḥ pāṇiyugalaṁ gṛhṇīyādityudīrayan ,
pāṇiṁ gṛhṇāmi subhage gurudevaratā bhava ,
gārhasthyaṁ karma dharmeṇa yathāvadanuśīlaya.
260. bhāryāyāḥ pāṇiyugalaṃ gṛhṇīyād
iti udirayan pāṇiṃ gṛhṇāmi subhage
gurudevaratā bhava gārhasthyaṃ
karma dharmeṇa yathāvat anuśīlaya
260. iti udirayan bhāryāyāḥ pāṇiyugalaṃ
gṛhṇīyāt subhage pāṇiṃ gṛhṇāmi
gurudevaratā bhava dharmeṇa
yathāvat gārhasthyaṃ karma anuśīlaya
260. Saying, 'I take the pair of hands of the wife,' (the bridegroom) should take her hand, saying, 'O auspicious one, I take your hand. Be devoted to your elders and the gods, and properly practice the duties of the householder according to dharma.'
घृतेन स्वामिदत्तेन लाजैर्भ्रात्राहृतैः शिवे ।
प्रजापतिं समुद्दिश्य दद्यात् वेदाहुतीर्वधूः ॥२६१॥
261. ghṛtena svāmidattena lājairbhrātrāhṛtaiḥ śive ,
prajāpatiṁ samuddiśya dadyāt vedāhutīrvadhūḥ.
261. ghṛtena svāmidattena lājaiḥ bhrātrā hṛtaiḥ śive
prajāpatiṃ samuddiśya dadyāt vedāhūtīḥ vadhūḥ
261. śive svāmidattena ghṛtena bhrātrā hṛtaiḥ ca lājaiḥ
prajāpatiṃ samuddiśya vedāhūtīḥ dadyāt vadhūḥ
261. O Shiva, the bride, directing her mind toward Prajapati, should offer Vedic oblations with butter given by the husband and with fried grains brought by the brother.
प्रदक्षिणीकृत्य वह्निमुत्थाय भार्यया सह ।
दुर्गां शिवं रमां विष्णुं ब्राह्मीं ब्रह्माणमेव च ।
युग्मं युग्मं समुद्दिश्य त्रिस्त्रिधा हवनं चरेत् ॥२६२॥
262. pradakṣiṇīkṛtya vahnimutthāya bhāryayā saha ,
durgāṁ śivaṁ ramāṁ viṣṇuṁ brāhmīṁ brahmāṇameva ca ,
yugmaṁ yugmaṁ samuddiśya tristridhā havanaṁ caret.
262. pradakṣiṇīkṛtya vahnim utthāya bhāryayā
saha durgāṃ śivaṃ ramāṃ viṣṇuṃ
brāhmīṃ brahmāṇam eva ca yugmam yugmam
samuddiśya tristridhā havanaṃ caret
262. saha bhāryayā vahnim pradakṣiṇīkṛtya
utthāya ca durgāṃ śivaṃ ramāṃ viṣṇuṃ
brāhmīṃ brahmāṇam eva ca yugmam yugmam
samuddiśya tristridhā havanaṃ caret
262. After circumambulating the sacred fire together with his wife and standing up, he should perform oblations three times each, addressing pairs of deities, namely Durgā and Śiva, Ramā and Viṣṇu, and Brāhmī and Brahmā.
अश्ममण्डलिकासप्तारोहौ कुर्यादमन्त्रकम् ।
निशायां चेत् तदा स्त्रीभिः पश्येद् ध्रुवमरुन्धतीम् ॥२६३॥
263. aśmamaṇḍalikāsaptārohau kuryādamantrakam ,
niśāyāṁ cet tadā strībhiḥ paśyed dhruvamarundhatīm.
263. aśmamaṇḍalikāsaptārohau kuryād amantrakam niśāyāṃ
cet tadā strībhiḥ paśyed dhruvam arundhatīm
263. amantrakam aśmamaṇḍalikāsaptārohau kuryāt cet
niśāyāṃ tadā strībhiḥ dhruvam arundhatīm paśyet
263. He should cause her to perform the seven ascents onto the small stone circle without mantras. If it is night, then she should look at the Pole Star and Arundhatī with the women.
प्रत्यावृत्यासने सम्यगुपविश्य वरस्तदा ।
स्विष्टिकृद्धोमतः पूर्णाहुत्यन्तेन समापयेत् ॥२६४॥
264. pratyāvṛtyāsane samyagupaviśya varastadā ,
sviṣṭikṛddhomataḥ pūrṇāhutyantena samāpayet.
264. pratyāvṛtya āsane samyak upaviśya varaḥ tadā
sviṣṭikṛdhomataḥ pūrṇāhutyantena samāpayet
264. tadā varaḥ pratyāvṛtya samyak āsane upaviśya
sviṣṭikṛdhomataḥ pūrṇāhutyantena samāpayet
264. Then, having returned and properly seated himself on a seat, the bridegroom should conclude (the ritual) starting from the sviṣṭikṛt oblation up to the final pūrṇāhuti offering.
ब्राह्मो विवाहो विहितो दोषहीनः सवर्णया ।
कुलधर्मानुसारेण गोत्रभिन्नासपिण्डया ॥२६५॥
265. brāhmo vivāho vihito doṣahīnaḥ savarṇayā ,
kuladharmānusāreṇa gotrabhinnāsapiṇḍayā.
265. brāhmaḥ vivāhaḥ vihitaḥ doṣahīnaḥ savarṇayā
kuladharmānusāreṇa gotrabhinnāasapiṇḍayā
265. savarṇayā gotrabhinnā asapiṇḍayā kuladharmānusāreṇa
doṣahīnaḥ brāhmaḥ vivāhaḥ vihitaḥ
265. The brāhma marriage is ordained as flawless when it is with a bride of the same social class (savarṇa), belonging to a different lineage (gotra), not sharing the same sapinda relationship, and in accordance with family tradition (kuladharma).
ब्राह्मोद्वाहेन या ग्राह्या सैव पत्नी गृहेश्वरी ।
तदनुज्ञां विना ब्राह्मविवाहं नाचरेत् पुनः ॥२६६॥
266. brāhmodvāhena yā grāhyā saiva patnī gṛheśvarī ,
tadanujñāṁ vinā brāhmavivāhaṁ nācaret punaḥ.
266. brāhmodvāhena yā grāhyā sā eva patnī gṛheśvarī
tadanujñāṃ vinā brāhmavivāhaṃ na ācaret punaḥ
266. yā brāhmodvāhena grāhyā sā eva patnī gṛheśvarī
(bhavati) tadanujñāṃ vinā punaḥ brāhmavivāhaṃ na ācaret
266. The woman who is taken in marriage through the brāhma rite alone is the true wife and mistress of the house. Without her consent, a man should never perform a brāhma marriage again.
तस्या अपत्ये तद्वंशे विद्यमाने कुलेश्वरि ।
शैवोद्भवान्यपत्यानि दायार्हाणि भवन्ति न ॥२६७॥
267. tasyā apatye tadvaṁśe vidyamāne kuleśvari ,
śaivodbhavānyapatyāni dāyārhāṇi bhavanti na.
267. tasyā apatye tadvaṃśe vidyamāne kuleśvari
śaivodbhavāni apatyāni dāyārhāṇi bhavanti na
267. kuleśvari,
tasyā apatye tadvaṃśe vidyamāne (sati) śaivodbhavāni apatyāni dāyārhāṇi na bhavanti
267. O mistress of the family, while children and descendants of that wife exist, children born from another union consecrated by Shaiva rites are not entitled to inherit.
शैवा तदन्वयाश्चैव लभेरन् धनभाजिनः ।
यथाविभवमाच्चादं ग्रासञ्च परमेश्वरि ॥२६८॥
268. śaivā tadanvayāścaiva labheran dhanabhājinaḥ ,
yathāvibhavamāccādaṁ grāsañca parameśvari.
268. śaivāḥ tat anvayāḥ ca eva labheran dhanabhājinaḥ
yathāvibhavam ācchādam grāsam ca parameśvari
268. parameśvari śaivāḥ tat anvayāḥ ca eva yathāvibhavam
ācchādam grāsam ca dhanabhājinaḥ labheran
268. O mistress of the supreme reality (parameśvari), those initiated into the Shaiva path and their descendants should receive a share of the wealth, along with clothing and food according to (one's) means.
शैवो विवाहो द्विविधः कुलचक्रे विधीयते ।
चक्रस्य नियमेनैको द्वितीयो जीवनावधि ॥२६९॥
269. śaivo vivāho dvividhaḥ kulacakre vidhīyate ,
cakrasya niyamenaiko dvitīyo jīvanāvadhi.
269. śaivaḥ vivāhaḥ dvividhaḥ kulachakre vidhīyate
cakrasya niyamena ekaḥ dvitīyaḥ jīvanāvadhi
269. śaivaḥ vivāhaḥ kulachakre dvividhaḥ vidhīyate,
ekaḥ niyamena cakrasya,
dvitīyaḥ jīvanāvadhi
269. The Shaiva marriage is ordained in two forms within the wheel of the family lineage - the first being determined by the rules of the cakra, and the second lasting for the duration of life.
चक्रानुष्ठानसमये स्वगणैः शक्तिसाधकैः ।
परस्परेच्चयोद्वाहं कुर्याद्वीरः समाहितः ॥२७०॥
270. cakrānuṣṭhānasamaye svagaṇaiḥ śaktisādhakaiḥ ,
paraspareccayodvāhaṁ kuryādvīraḥ samāhitaḥ.
270. cakrānuṣṭhānasamaye sva-gaṇaaiḥ śakti-sādhakaiḥ
paraspara-icchayā-udvāham kuryāt vīraḥ samāhitaḥ
270. vīraḥ samāhitaḥ cakrānuṣṭhānasamaye sva-gaṇaiḥ
śakti-sādhakaiḥ parasparecchayā udvāham kuryāt
270. During the performance of the cakra ritual, a focused practitioner (vīra) should, by mutual desire and with his own group of śakti-sādhakas, perform the marriage.
भैरवीवीरवृन्देषु स्वाभिप्रायं निवेदयेत् ।
आवयोः शाम्भवोद्वाहे भवद्भिरनुमन्यताम् ॥२७१॥
271. bhairavīvīravṛndeṣu svābhiprāyaṁ nivedayet ,
āvayoḥ śāmbhavodvāhe bhavadbhiranumanyatām.
271. bhairavī-vīra-vṛndeṣu sva-abhiprāyam nivedayet
āvayoḥ śāmbhava-udvāhe bhavadbhiḥ anumanyatām
271. bhairavī-vīra-vṛndeṣu svābhiprāyam nivedayet
āvayoḥ śāmbhavodvāhe bhavadbhiḥ anumanyatām
271. He should declare his intention to the assemblies of Bhairavīs and vīras, saying, 'May this marriage of ours, belonging to Shiva, be approved by you.'
तेषामनुज्ञामादाय जप्त्वा सप्ताक्षरं मनुम् ।
अष्टोत्तरशतावृत्त्या प्रणमेत् कालिकां पराम् ॥२७२॥
272. teṣāmanujñāmādāya japtvā saptākṣaraṁ manum ,
aṣṭottaraśatāvṛttyā praṇamet kālikāṁ parām.
272. teṣām anujñām ādāya japtvā saptākṣaraṃ manum
aṣṭottaraśatāvṛttyā praṇamet kālikāṃ parām
272. teṣām anujñām ādāya saptākṣaraṃ manum
aṣṭottaraśatāvṛttyā japtvā parāṃ kālikāṃ praṇamet
272. Having obtained their permission and having chanted the seven-syllable mantra one hundred and eight times, one should bow down to the supreme Kālikā.
ततो वदेत् तां रमणीं कौलानां सन्निधौ शिवे ।
अकैतवेन चित्तेन पतिभावेन मां वृणु ॥२७३॥
273. tato vadet tāṁ ramaṇīṁ kaulānāṁ sannidhau śive ,
akaitavena cittena patibhāvena māṁ vṛṇu.
273. tatas vadet tām ramaṇīṃ kaulānāṃ sannidhau
śive akaitavena cittena patibhāvena mām vṛṇu
273. tataḥ śive kaulānāṃ sannidhau tām ramaṇīṃ
vadet akaitavena cittena patibhāvena mām vṛṇu
273. Then, O Śiva, one should speak to that lovely woman in the presence of the Kaulas, saying: choose me as your husband with an honest heart and in the spirit of devotion.
गन्धपुष्पाक्षतैर्वृत्वां सा कौला दयितं ततः ।
सुश्रद्दधाना देवेशि करौ दद्यात् करोपरि ॥२७४॥
274. gandhapuṣpākṣatairvṛtvāṁ sā kaulā dayitaṁ tataḥ ,
suśraddadhānā deveśi karau dadyāt karopari.
274. gandhapuṣpākṣatair vṛtvā sā kaulā dayitaṃ tataḥ
suśraddadhānā deveśi karau dadyāt karopari
274. deveśi sā suśraddadhānā kaulā gandhapuṣpākṣataiḥ
vṛtvā dayitaṃ tataḥ karopari karau dadyāt
274. O queen of the gods, then that faithful woman of the Kaulas, having worshipped her beloved with sandal paste, flowers, and unbroken rice grains, should place her hand upon his hand.
ततोऽभिषिञ्चेत् चक्रेशो मन्त्रेणानेन दम्पती ।
तदा चक्रस्थिताः कौला ब्रूयुः स्वस्तीति सादरम् ॥२७५॥
275. tato'bhiṣiñcet cakreśo mantreṇānena dampatī ,
tadā cakrasthitāḥ kaulā brūyuḥ svastīti sādaram.
275. tatas abhiṣiñcet cakraīśaḥ mantreṇa anena dampatī
tadā cakrasthitāḥ kaulā brūyuḥ svasti iti sādaram
275. tataḥ cakreśaḥ anena mantreṇa dampatī abhiṣiñcet
tadā cakrasthitāḥ kaulāḥ sādaram svasti iti brūyuḥ
275. Then the leader of the circle should consecrate the couple with this mantra, and the Kaulas seated within the circle should respectfully say: blessings.
राजराजेश्वरी काली तारिणी भुवनेश्वरी ।
बगला कमला नित्या युवां रक्षन्तु भैरवी ॥२७६॥
276. rājarājeśvarī kālī tāriṇī bhuvaneśvarī ,
bagalā kamalā nityā yuvāṁ rakṣantu bhairavī.
276. rājarājeśvarī kālī tāriṇī bhuvaneśvarī
bagalā kamalā nityā yuvāṃ rakṣantu bhairavī
276. rājarājeśvarī kālī tāriṇī bhuvaneśvarī
bagalā kamalā nityā bhairavī yuvāṃ rakṣantu
276. May Rājarājeśvarī, Kālī, Tāriṇī, Bhuvaneśvarī, Bagalā, Kamalā, Nityā, and Bhairavī protect the two of you.
अभिषिञ्चेत् द्वादशधा मधुना वाऽर्घ्यपाथसा ।
ततस्तौ प्रणतौ विद्वान् श्रावयेद्वाग्भवं रमाम् ॥२७७॥
277. abhiṣiñcet dvādaśadhā madhunā vā'rghyapāthasā ,
tatastau praṇatau vidvān śrāvayedvāgbhavaṁ ramām.
277. abhiṣiñcet dvādaśadhā madhunā vā arghyapāthasā
tataḥ tau praṇatau vidvān śrāvayet vāgbhavam ramām
277. vidvān dvādaśadhā madhunā vā arghyapāthasā abhiṣiñcet
tataḥ tau praṇatau vāgbhavam ramām śrāvayet
277. The wise practitioner should sprinkle them twelve times with honey or with water for the arghya offering. Then he should cause those two bowing figures to recite the vagbhava and rama mantras.
यद्यदङ्गीकृतं तत्र ताभ्यां पाल्यं प्रयत्नतः ।
शाम्भवोक्तविधानेन कुलीनाभ्यां कुलेश्वरि ॥२७८॥
278. yadyadaṅgīkṛtaṁ tatra tābhyāṁ pālyaṁ prayatnataḥ ,
śāmbhavoktavidhānena kulīnābhyāṁ kuleśvari.
278. yat yat aṅgīkṛtaṃ tatra tābhyāṃ pālyaṃ prayatnataḥ
śāmbhavoktavidhānena kulīnābhyāṃ kuleśvari
278. kuleśvari tatra yat yat aṅgīkṛtaṃ tat prayatnataḥ
tābhyāṃ śāmbhavoktavidhānena kulīnābhyāṃ pālyam
278. O queen of the family, whatever has been agreed upon there by the two of them must be carefully fulfilled by those two noble ones according to the ritual prescribed by Śiva.
वयोवर्णविचारोऽत्र शैवोद्वाहे न विद्यते ।
असपिण्डां भर्तृहीनामुद्वहेच्चम्भुशासनात् ॥२७९॥
279. vayovarṇavicāro'tra śaivodvāhe na vidyate ,
asapiṇḍāṁ bhartṛhīnāmudvaheccambhuśāsanāt.
279. vayaḥvarṇavicāraḥ atra śaivodvāhe na vidyate
asapiṇḍām bhartṛhīnām udvahet śambhuśāsanāt
279. atra śaivodvāhe vayaḥvarṇavicāraḥ na vidyate
śambhuśāsanāt asapiṇḍām bhartṛhīnām udvahet
279. Here in the marriage of Śiva, considerations of age and social class do not apply. According to the command of Śambhu, one should marry a woman who is not a sapinda relation and who is devoid of a husband.
परिणीता शैवधर्मे चक्रनिर्धारणेन या ।
अपत्यार्थी ऋतुं दृष्ट्वा चक्रातीते तु तां त्यजेत् ॥२८०॥
280. pariṇītā śaivadharme cakranirdhāraṇena yā ,
apatyārthī ṛtuṁ dṛṣṭvā cakrātīte tu tāṁ tyajet.
280. pariṇītā śaivadharme cakra-nirdhāraṇena yā
apatyārthī ṛtuṃ dṛṣṭvā cakrātīte tu tām tyajet
280. śaivadharme cakra-nirdhāraṇena yā pariṇītā
apatyārthī ṛtuṃ dṛṣṭvā cakrātīte tu tām tyajet
280. A woman who has been married according to the śaiva-dharma through the determination of the circle, if one desires offspring, he should observe her fertile period - but if she has gone beyond the circle, one should abandon her.
शैवभार्योद्भवापत्यमनुलोमेन मातृवत् ।
समाचरेद्विलोमेन तत्तु मामान्यजातिवत् ॥२८१॥
281. śaivabhāryodbhavāpatyamanulomena mātṛvat ,
samācaredvilomena tattu māmānyajātivat.
281. śaivabhāryodbhavāpatyam anulomena mātṛvat
samācared vilomena tat tu māmānyajātivat
281. śaivabhāryā-udbhava-apatyam anulomena mātṛvat
samācaret vilomena tat tu sāmānya-jātivat
281. Regarding offspring born from a wife married in the śaiva tradition, one should treat them like a mother in the direct order - but in the reverse order, one should treat them just like any ordinary person of another caste.
एषां सङ्करजातीनां सर्वत्र पितृकर्मसु ।
भोज्यप्रदानं कौलानां भोजनं विहितं भवेत् ॥२८२॥
282. eṣāṁ saṅkarajātīnāṁ sarvatra pitṛkarmasu ,
bhojyapradānaṁ kaulānāṁ bhojanaṁ vihitaṁ bhavet.
282. eṣām saṅkarajātīnām sarvatra pitṛkarmasu
bhojyapradānam kaulānām bhojanam vihitam bhavet
282. sarvatra pitṛkarmasu eṣām saṅkarajātīnām kaulānām
bhojyapradānam bhojanam ca vihitam bhavet
282. For these people of mixed social classes, the offering of food and the partaking of meals in all ancestral rites of the Kaulas are ordained.
नृणां स्वभावजं देवि प्रियं भोजनमैथुनम् ।
सङ्क्षेपाय हितार्थाय शैवधर्मे निरूपितम् ॥२८३॥
283. nṛṇāṁ svabhāvajaṁ devi priyaṁ bhojanamaithunam ,
saṅkṣepāya hitārthāya śaivadharme nirūpitam.
283. nṛṇām svabhāvajam devi priyam bhojanamithunam
saṅkṣepāya hitārthāya śaivadharme nirūpitam
283. devi,
nṛṇām svabhāvajam priyam bhojanam maithunam ca hitārthāya saṅkṣepāya śaivadharme nirūpitam
283. O goddess, food and sexual union, which are dear and natural to mortals, have been explained concisely for their well-being within the śaiva tradition.
अत एव महेशानि शैवधर्मनिषेवणात् ।
धर्मार्थकाममोक्षाणां प्रभुर्भवति नान्यथा ॥२८४॥
284. ata eva maheśāni śaivadharmaniṣevaṇāt ,
dharmārthakāmamokṣāṇāṁ prabhurbhavati nānyathā.
284. ata eva maheśāni śaivadharmaniṣevaṇāt
dharmaarthakāmamokṣāṇāṃ prabhur bhavati na anyathā
284. maheśāni ata eva śaivadharmaniṣevaṇāt
dharmaarthakāmamokṣāṇāṃ prabhur bhavati na anyathā
284. O Maheśānī, simply by practicing the śaiva-dharma, one becomes the master of righteousness (dharma), wealth, pleasure, and liberation (mokṣa), and not otherwise.