महानिर्वाण-तन्त्रम्
mahānirvāṇa-tantram
-
chapter-8
श्रुत्वा धर्मान् बहुविधान् भवानी भवमोचनी ।
हिताय जगतां माता भूयः शङ्करमब्रवीत् ॥१॥
हिताय जगतां माता भूयः शङ्करमब्रवीत् ॥१॥
1. śrutvā dharmān bahuvidhān bhavānī bhavamocanī ,
hitāya jagatāṁ mātā bhūyaḥ śaṅkaramabravīt.
hitāya jagatāṁ mātā bhūyaḥ śaṅkaramabravīt.
1.
śrutvā dharmān bahuvidhān bhavānī bhavamocanī
hitāya jagatām mātā bhūyaḥ śaṅkaram abravīt
hitāya jagatām mātā bhūyaḥ śaṅkaram abravīt
1.
bhavānī bhavamocanī jagatām mātā śrutvā
bahuvidhān dharmān hitāya bhūyaḥ śaṅkaram abravīt
bahuvidhān dharmān hitāya bhūyaḥ śaṅkaram abravīt
1. Having heard the many kinds of dharma, Bhavānī, the mother of the world who liberates from worldly existence, once again spoke thus for the welfare of beings to Śaṅkara.
श्रुतं बहुविधं धर्ममिहामूत्र सुखप्रदम् ।
धर्मार्थकामदं विघ्नहरं निर्वाणकारणम् ॥२॥
धर्मार्थकामदं विघ्नहरं निर्वाणकारणम् ॥२॥
2. śrutaṁ bahuvidhaṁ dharmamihāmūtra sukhapradam ,
dharmārthakāmadaṁ vighnaharaṁ nirvāṇakāraṇam.
dharmārthakāmadaṁ vighnaharaṁ nirvāṇakāraṇam.
2.
śrutaṃ bahuvidhaṃ dharmam iha amūtra sukha-pradam
dharma-artha-kāma-dam vighna-haram nirvāṇa-kāraṇam
dharma-artha-kāma-dam vighna-haram nirvāṇa-kāraṇam
2.
ihāmūtra śrutaṃ bahuvidhaṃ dharmam sukha-pradam
dharma-artha-kāma-dam vighna-haram nirvāṇa-kāraṇam
dharma-artha-kāma-dam vighna-haram nirvāṇa-kāraṇam
2. (She said): The manifold dharma heard here and in the hereafter grants happiness, bestows righteousness, material wealth, and desires, removes obstacles, and is the cause of nirvāṇa.
साम्प्रतं श्रोतुमिच्चामि ब्रूहि वर्णाश्रमान् विभो ।
तत्र ये विहिताचाराः कृपया वद तानपि ॥३॥
तत्र ये विहिताचाराः कृपया वद तानपि ॥३॥
3. sāmprataṁ śrotumiccāmi brūhi varṇāśramān vibho ,
tatra ye vihitācārāḥ kṛpayā vada tānapi.
tatra ye vihitācārāḥ kṛpayā vada tānapi.
3.
sāmpratam śrotum icchāmi brūhi varṇāśramān
vibho tatra ye vihitācārāḥ kṛpayā vada tān api
vibho tatra ye vihitācārāḥ kṛpayā vada tān api
3.
vibho sāmpratam śrotum icchāmi varṇāśramān
brūhi tatra ye vihitācārāḥ tān api kṛpayā vada
brūhi tatra ye vihitācārāḥ tān api kṛpayā vada
3. O lord, now I wish to hear about the social classes and stages of life. Kindly speak of them, and also explain the conduct prescribed for each.
चत्वारः कथिता वर्णा आश्रमा अपि सुव्रते ।
आचाराश्चापि वर्णानामाश्रमाणां पृथक् पृथक् ॥४॥
आचाराश्चापि वर्णानामाश्रमाणां पृथक् पृथक् ॥४॥
4. catvāraḥ kathitā varṇā āśramā api suvrate ,
ācārāścāpi varṇānāmāśramāṇāṁ pṛthak pṛthak.
ācārāścāpi varṇānāmāśramāṇāṁ pṛthak pṛthak.
4.
catvāraḥ kathitā varṇā āśramā api suvrate
ācārāḥ ca api varṇānām āśramānām pṛthak pṛthak
ācārāḥ ca api varṇānām āśramānām pṛthak pṛthak
4.
suvrate catvāraḥ varṇāḥ āśramāḥ api kathitāḥ
varṇānām āśramānām ca api ācārāḥ pṛthak pṛthak
varṇānām āśramānām ca api ācārāḥ pṛthak pṛthak
4. O woman of noble vows, the four social classes and also the stages of life have been declared, and likewise the respective conduct for each class and stage of life separately.
कृतादौ कलिकाले तु वर्णाः पञ्च प्रकीर्तिताः ।
ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रः सामान्य एव च ॥५॥
ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रः सामान्य एव च ॥५॥
5. kṛtādau kalikāle tu varṇāḥ pañca prakīrtitāḥ ,
brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyaḥ śūdraḥ sāmānya eva ca.
brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyaḥ śūdraḥ sāmānya eva ca.
5.
kṛtādau kalikāle tu varṇāḥ pañca prakīrtitāḥ
brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyaḥ śūdraḥ sāmānya eva ca
brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyaḥ śūdraḥ sāmānya eva ca
5.
kṛtādau kalikāle tu varṇāḥ pañca prakīrtitāḥ
brāhmaṇaḥ kṣatriyaḥ vaiśyaḥ śūdraḥ sāmānyaḥ eva ca
brāhmaṇaḥ kṣatriyaḥ vaiśyaḥ śūdraḥ sāmānyaḥ eva ca
5. O great goddess, from the Kṛta age down to the Kali age, five social classes have been declared - the brahmin, the kṣatriya, the vaiśya, the śūdra, and also the common person.
एतेषां सर्ववर्णानामाश्रमौ द्वौ महेश्वरि ।
तेषामाचारधर्मांश्च शृणुष्वाद्ये वदामि ते ॥६॥
तेषामाचारधर्मांश्च शृणुष्वाद्ये वदामि ते ॥६॥
6. eteṣāṁ sarvavarṇānāmāśramau dvau maheśvari ,
teṣāmācāradharmāṁśca śṛṇuṣvādye vadāmi te.
teṣāmācāradharmāṁśca śṛṇuṣvādye vadāmi te.
6.
eteṣām sarvavarṇānām āśramau dvau maheśvari
teṣām ācāradharmān ca śṛṇuṣva ādye vadāmi te
teṣām ācāradharmān ca śṛṇuṣva ādye vadāmi te
6.
maheśvari ādye sarvavarṇānām eteṣām dvau
āśramau teṣām ācāradharmān ca śṛṇuṣva te vadāmi
āśramau teṣām ācāradharmān ca śṛṇuṣva te vadāmi
6. O great goddess, O primordial one, of all these social classes there are two stages of life. Listen to their conduct and duties, and I will speak of them to you.
पुरैव कथितं तावत् कलिसम्भवचेष्टितम् ।
तपःस्वाध्यायहीनानां नृणामल्पायुषामपि ।
क्लेशप्रयासाशक्तानां कुतो देहपरिश्रमः ॥७॥
तपःस्वाध्यायहीनानां नृणामल्पायुषामपि ।
क्लेशप्रयासाशक्तानां कुतो देहपरिश्रमः ॥७॥
7. puraiva kathitaṁ tāvat kalisambhavaceṣṭitam ,
tapaḥsvādhyāyahīnānāṁ nṛṇāmalpāyuṣāmapi ,
kleśaprayāsāśaktānāṁ kuto dehapariśramaḥ.
tapaḥsvādhyāyahīnānāṁ nṛṇāmalpāyuṣāmapi ,
kleśaprayāsāśaktānāṁ kuto dehapariśramaḥ.
7.
purā eva kathitam tāvat
kali-sambhava-ceṣṭitam tapaḥ-svādhyāya-hīnānām
nṛṇām alpa-āyuṣām api
kleśa-prayāsa-aśaktānām kutaḥ deha-pariśramaḥ
kali-sambhava-ceṣṭitam tapaḥ-svādhyāya-hīnānām
nṛṇām alpa-āyuṣām api
kleśa-prayāsa-aśaktānām kutaḥ deha-pariśramaḥ
7.
purā eva kathitam tāvat
kali-sambhava-ceṣṭitam tapaḥ-svādhyāya-hīnānām
nṛṇām alpa-āyuṣām api
kleśa-prayāsa-aśaktānām deha-pariśramaḥ kutaḥ
kali-sambhava-ceṣṭitam tapaḥ-svādhyāya-hīnānām
nṛṇām alpa-āyuṣām api
kleśa-prayāsa-aśaktānām deha-pariśramaḥ kutaḥ
7. It has already been declared before how people behave in the Kali age, (those) devoid of spiritual practices and scriptural study, having short lives, and being incapable of suffering and toil - how can there be bodily exertion for them?
ब्रह्मचर्याश्रमो नास्ति वानप्रस्थोऽपि न प्रिये ।
गार्हस्थ्यो भैक्षुकश्चैव आश्रमौ द्वौ कलौ युगे ॥८॥
गार्हस्थ्यो भैक्षुकश्चैव आश्रमौ द्वौ कलौ युगे ॥८॥
8. brahmacaryāśramo nāsti vānaprastho'pi na priye ,
gārhasthyo bhaikṣukaścaiva āśramau dvau kalau yuge.
gārhasthyo bhaikṣukaścaiva āśramau dvau kalau yuge.
8.
brahmacarya-āśramaḥ na asti vānaprasthaḥ api na priye
gārhasthyaḥ bhaikṣukaḥ ca eva āśramau dvau kalau yuge
gārhasthyaḥ bhaikṣukaḥ ca eva āśramau dvau kalau yuge
8.
priye kalau yuge brahmacarya-āśramaḥ na asti vānaprasthaḥ
api na ca eva dvau āśramau gārhasthyaḥ bhaikṣukaḥ
api na ca eva dvau āśramau gārhasthyaḥ bhaikṣukaḥ
8. O beloved, there is no student stage of life, nor is there the forest-dweller stage in the Kali age - rather, the householder and the mendicant are the two stages of life.
गृहस्थस्य क्रियाः सर्वा आगमोक्ताः कलौ शिवे ।
नान्यमार्गैः क्रियासिद्धिः कदापि गृहमेधिनाम् ॥९॥
नान्यमार्गैः क्रियासिद्धिः कदापि गृहमेधिनाम् ॥९॥
9. gṛhasthasya kriyāḥ sarvā āgamoktāḥ kalau śive ,
nānyamārgaiḥ kriyāsiddhiḥ kadāpi gṛhamedhinām.
nānyamārgaiḥ kriyāsiddhiḥ kadāpi gṛhamedhinām.
9.
gṛhasthasya kriyāḥ sarvā āgamoktāḥ kalau śive
na anyamārgaiḥ kriyāsiddhiḥ kadāpi gṛhamedhinām
na anyamārgaiḥ kriyāsiddhiḥ kadāpi gṛhamedhinām
9.
śive kalau gṛhasthasya sarvāḥ kriyāḥ āgamoktāḥ
gṛhamedhinām kriyāsiddhiḥ na anyamārgaiḥ kadāpi
gṛhamedhinām kriyāsiddhiḥ na anyamārgaiḥ kadāpi
9. O Śivā, in the Kali age all the duties of a householder must be prescribed by the scriptures (āgama), and for householders, success in these actions is never attained through other paths.
भैक्षुकेऽप्याश्रमे देवि वेदोक्तं दण्डधारणम् ।
कलौ नास्त्येव तत्त्वज्ञे यतस्तत् श्रौतसंस्कृतिः ॥१०॥
कलौ नास्त्येव तत्त्वज्ञे यतस्तत् श्रौतसंस्कृतिः ॥१०॥
10. bhaikṣuke'pyāśrame devi vedoktaṁ daṇḍadhāraṇam ,
kalau nāstyeva tattvajñe yatastat śrautasaṁskṛtiḥ.
kalau nāstyeva tattvajñe yatastat śrautasaṁskṛtiḥ.
10.
bhaikṣuke api āśrame devi vedoktaṃ daṇḍadhāraṇam kalau
na asti eva tattvajña ekaḥ yataḥ tat śrautasaṃskṛtiḥ
na asti eva tattvajña ekaḥ yataḥ tat śrautasaṃskṛtiḥ
10.
devi kalau bhaikṣuke api āśrame vedoktaṃ daṇḍadhāraṇam na asti eva,
yataḥ tattvajñaḥ tat śrautasaṃskṛtiḥ
yataḥ tattvajñaḥ tat śrautasaṃskṛtiḥ
10. O goddess, even in the mendicant stage of life in the Kali age, the carrying of the staff prescribed by the Veda does not exist at all, O knower of truth, because that belongs to Vedic culture.
शैवसंस्कारविधिनाऽवधूताश्रमधारणम् ।
तदेव कथितं भद्रे सन्न्यासग्रहणं कलौ ॥११॥
तदेव कथितं भद्रे सन्न्यासग्रहणं कलौ ॥११॥
11. śaivasaṁskāravidhinā'vadhūtāśramadhāraṇam ,
tadeva kathitaṁ bhadre sannyāsagrahaṇaṁ kalau.
tadeva kathitaṁ bhadre sannyāsagrahaṇaṁ kalau.
11.
śaivasaṃskāravidhinā avadhūtāśramadhāraṇam
tat eva kathitam bhadre saṃnyāsagrahaṇam kalau
tat eva kathitam bhadre saṃnyāsagrahaṇam kalau
11.
bhadre kalau śaivasaṃskāravidhinā
avadhūtāśramadhāraṇam tat eva saṃnyāsagrahaṇam kathitam
avadhūtāśramadhāraṇam tat eva saṃnyāsagrahaṇam kathitam
11. O auspicious one, in the Kali age, the assumption of the avadhūta stage of life through the ritual consecration of Śiva is indeed declared to be the taking of the sannyāsa order.
विप्राणामितरेषाञ्च वर्णानां प्रबले कलौ ।
उभयत्राश्रमे देवि सर्वेषामधिकारिता ॥१२॥
उभयत्राश्रमे देवि सर्वेषामधिकारिता ॥१२॥
12. viprāṇāmitareṣāñca varṇānāṁ prabale kalau ,
ubhayatrāśrame devi sarveṣāmadhikāritā.
ubhayatrāśrame devi sarveṣāmadhikāritā.
12.
viprāṇām itareṣām ca varṇānām prabale kalau
ubhayatra āśrame devi sarveṣām adhikāritā
ubhayatra āśrame devi sarveṣām adhikāritā
12.
devi prabale kalau viprāṇām itareṣām ca varṇānām
ubhayatra āśrame sarveṣām adhikāritā asti
ubhayatra āśrame sarveṣām adhikāritā asti
12. O goddess, when the powerful Kali age is present, there is eligibility for all people - both brahmins and the other social classes - in both of the stages of life.
सर्वेषामेव संस्काराः कर्माणि शैववर्त्मना ।
विप्राणामितरेषाञ्च कर्मलिङ्गं पृथक् पृथक् ॥१३॥
विप्राणामितरेषाञ्च कर्मलिङ्गं पृथक् पृथक् ॥१३॥
13. sarveṣāmeva saṁskārāḥ karmāṇi śaivavartmanā ,
viprāṇāmitareṣāñca karmaliṅgaṁ pṛthak pṛthak.
viprāṇāmitareṣāñca karmaliṅgaṁ pṛthak pṛthak.
13.
sarveṣām eva saṃskārāḥ karmāṇi śaivavartmanā
viprāṇām itareṣām ca karmaliṅgaṃ pṛthak pṛthak
viprāṇām itareṣām ca karmaliṅgaṃ pṛthak pṛthak
13.
sarveṣām eva saṃskārāḥ karmāṇi śaivavartmanā
viprāṇām itareṣāṃ ca karma-liṅgaṃ pṛthak pṛthak
viprāṇām itareṣāṃ ca karma-liṅgaṃ pṛthak pṛthak
13. For all people indeed, the purificatory rites and rituals follow the path of Śiva, and the distinctive marks of action for both brahmins and the other classes are separate.
जातमात्रो गृहस्थः स्यात् संस्कारादाश्रमी भवेत् ।
गार्हस्थ्यं प्रथमं कुर्यात् यथाविधि महेश्वरि ॥१४॥
गार्हस्थ्यं प्रथमं कुर्यात् यथाविधि महेश्वरि ॥१४॥
14. jātamātro gṛhasthaḥ syāt saṁskārādāśramī bhavet ,
gārhasthyaṁ prathamaṁ kuryāt yathāvidhi maheśvari.
gārhasthyaṁ prathamaṁ kuryāt yathāvidhi maheśvari.
14.
jātamātro gṛhasthaḥ syāt saṃskārād āśramī bhavet
gārhasthyaṃ prathamaṃ kuryāt yathāvidhi maheśvari
gārhasthyaṃ prathamaṃ kuryāt yathāvidhi maheśvari
14.
jātamātraḥ gṛhasthaḥ syāt,
saṃskārāt āśramī bhavet,
maheśvari,
yathāvidhi prathamaṃ gārhasthyaṃ kuryāt
saṃskārāt āśramī bhavet,
maheśvari,
yathāvidhi prathamaṃ gārhasthyaṃ kuryāt
14. O great goddess, one becomes a householder right from birth, and through the purificatory rites one becomes established in a stage of life. One should first fulfill the householder stage according to the rules.
तत्त्वज्ञाने समुत्पन्ने वैराग्यं जायते यदा ।
तदा सर्वं परित्यज्य सन्न्यासाश्रममाचरेत् ॥१५॥
तदा सर्वं परित्यज्य सन्न्यासाश्रममाचरेत् ॥१५॥
15. tattvajñāne samutpanne vairāgyaṁ jāyate yadā ,
tadā sarvaṁ parityajya sannyāsāśramamācaret.
tadā sarvaṁ parityajya sannyāsāśramamācaret.
15.
tattvajñāne samutpanne vairāgyaṃ jāyate yadā
tadā sarvaṃ parityajya sannyāsāśramam ācaret
tadā sarvaṃ parityajya sannyāsāśramam ācaret
15.
yadā tattvajñāne samutpanne vairāgyaṃ jāyate,
tadā sarvaṃ parityajya sannyāsāśramam ācaret
tadā sarvaṃ parityajya sannyāsāśramam ācaret
15. When true knowledge arises and detachment is born, then, leaving everything behind, one should take up the sannyāsa order of life.
विद्यामुपार्जयेत् बाल्ये धनं दारांश्च यौवने ।
प्रौढे धर्म्याणि कर्माणि चतुर्थे प्रव्रजेत् सुधीः ॥१६॥
प्रौढे धर्म्याणि कर्माणि चतुर्थे प्रव्रजेत् सुधीः ॥१६॥
16. vidyāmupārjayet bālye dhanaṁ dārāṁśca yauvane ,
prauḍhe dharmyāṇi karmāṇi caturthe pravrajet sudhīḥ.
prauḍhe dharmyāṇi karmāṇi caturthe pravrajet sudhīḥ.
16.
vidyām upārjayet bālye dhanaṃ dārān ca yauvane
prauḍhe dharmyāṇi karmāṇi caturthe pravrajet sudhīḥ
prauḍhe dharmyāṇi karmāṇi caturthe pravrajet sudhīḥ
16.
sudhīḥ bālye vidyām upārjayet,
yauvane dhanaṃ dārān ca,
prauḍhe dharmyāṇi karmāṇi,
caturthe pravrajet
yauvane dhanaṃ dārān ca,
prauḍhe dharmyāṇi karmāṇi,
caturthe pravrajet
16. A wise person should acquire education in childhood, wealth and a wife in youth, righteous actions in middle age, and in the fourth stage, he should renounce the world.
मातरं पितरं बृद्धं भार्याञ्चैव पतिव्रताम् ।
शिशुञ्च तनयं हित्वा नावधूताश्रमं व्रजेत् ॥१७॥
शिशुञ्च तनयं हित्वा नावधूताश्रमं व्रजेत् ॥१७॥
17. mātaraṁ pitaraṁ bṛddhaṁ bhāryāñcaiva pativratām ,
śiśuñca tanayaṁ hitvā nāvadhūtāśramaṁ vrajet.
śiśuñca tanayaṁ hitvā nāvadhūtāśramaṁ vrajet.
17.
mātaram pitaram vṛddham bhāryām ca eva pativratām
śiśum ca tanayam hitvā na avadhūtāśramam vrajet
śiśum ca tanayam hitvā na avadhūtāśramam vrajet
17.
mātaram pitaram vṛddham bhāryām ca eva pativratām
śiśum ca tanayam hitvā avadhūtāśramam na vrajet
śiśum ca tanayam hitvā avadhūtāśramam na vrajet
17. Without abandoning his mother, his elderly father, his devoted wife, a young child, and his son, one should not enter the avadhūta stage of life.
मात्éः पित्éन् शिशून् दारान् स्वजनान् बान्धवानपि ।
यः प्रव्रजति हित्वैतान् स महापातकी भवेत् ॥१८॥
यः प्रव्रजति हित्वैतान् स महापातकी भवेत् ॥१८॥
18. mātéḥ pitén śiśūn dārān svajanān bāndhavānapi ,
yaḥ pravrajati hitvaitān sa mahāpātakī bhavet.
yaḥ pravrajati hitvaitān sa mahāpātakī bhavet.
18.
mātuḥ pitṝn śiśūn dārān svajanān bāndhavān api
yaḥ pravrajati hitvā etān sa mahāpātakī bhavet
yaḥ pravrajati hitvā etān sa mahāpātakī bhavet
18.
yaḥ mātaram pitaram ca śiśūn dārān svajanān
bāndhavān api hitvā pravrajati sa mahāpātakī bhavet
bāndhavān api hitvā pravrajati sa mahāpātakī bhavet
18. Whoever sets out as a wanderer after abandoning his mother, his fathers, children, wife, close kinsmen, and relatives, becomes a great sinner.
मातृहा पितृहा स स्यात् स्त्रीवधी ब्रह्मघातकः ।
असन्तर्प्य स्वपित्रादीन् यो गच्चेद्भिक्षुकाश्रमे ॥१९॥
असन्तर्प्य स्वपित्रादीन् यो गच्चेद्भिक्षुकाश्रमे ॥१९॥
19. mātṛhā pitṛhā sa syāt strīvadhī brahmaghātakaḥ ,
asantarpya svapitrādīn yo gaccedbhikṣukāśrame.
asantarpya svapitrādīn yo gaccedbhikṣukāśrame.
19.
mātṛhā pitṛhā sa syāt strīvadhī brahmaghātakaḥ
asantarpya svapitrādīn yaḥ gacchet bhikṣukāśrame
asantarpya svapitrādīn yaḥ gacchet bhikṣukāśrame
19.
saḥ yaḥ asantarpya sva-pitrādīn bhikṣukāśrame gacchet,
mātṛ-hā pitṛ-hā strī-vadhī brahma-ghātakaḥ syāt
mātṛ-hā pitṛ-hā strī-vadhī brahma-ghātakaḥ syāt
19. He who enters the mendicant stage of life without satisfying his own ancestors and others becomes a slayer of his mother, a slayer of his father, a killer of a woman, and a murderer of a brahmin.
ब्राह्मणो विप्रभिन्नश्च स्वस्ववर्णोक्तसंस्क्रियाम् ।
शैवेन वर्त्मना कुर्यादेष धर्मः कलौ युगे ॥२०॥
शैवेन वर्त्मना कुर्यादेष धर्मः कलौ युगे ॥२०॥
20. brāhmaṇo viprabhinnaśca svasvavarṇoktasaṁskriyām ,
śaivena vartmanā kuryādeṣa dharmaḥ kalau yuge.
śaivena vartmanā kuryādeṣa dharmaḥ kalau yuge.
20.
brāhmaṇo viprabhinnaśca svasvavarṇokta-saṃskriyām
śaivena vartmanā kuryāt eṣa dharmaḥ kalau yuge
śaivena vartmanā kuryāt eṣa dharmaḥ kalau yuge
20.
brāhmaṇaḥ viprabhinnaḥ ca sva-sva-varṇokta-saṃskriyām śaivena vartmanā kuryāt,
eṣaḥ dharmaḥ kalau yuge
eṣaḥ dharmaḥ kalau yuge
20. A brahmin and one distinct from a brahmin should each perform the purificatory rites declared for his respective social class according to the path of Śiva. This is the dharma in the Kali age.
को वा धर्मो गृहस्थस्य भिक्षुकस्य च किं विभो ।
विप्रस्य विप्रभिन्नानां संस्कारादीनि मे वद ॥२१॥
विप्रस्य विप्रभिन्नानां संस्कारादीनि मे वद ॥२१॥
21. ko vā dharmo gṛhasthasya bhikṣukasya ca kiṁ vibho ,
viprasya viprabhinnānāṁ saṁskārādīni me vada.
viprasya viprabhinnānāṁ saṁskārādīni me vada.
21.
kaḥ vā dharmaḥ gṛhasthasya bhikṣukasya ca kim
vibho viprasya viprabhinnānām saṃskārādīni me vada
vibho viprasya viprabhinnānām saṃskārādīni me vada
21.
vibho kaḥ vā dharmaḥ gṛhasthasya bhikṣukasya ca
kim viprasya viprabhinnānām saṃskārādīni me vada
kim viprasya viprabhinnānām saṃskārādīni me vada
21. O lord, what indeed is the dharma of a householder and of a mendicant, and what are the purificatory rites and other practices for a brahmin and for those distinct from a brahmin? Tell me these things.
गार्हस्थ्यं प्रथमं धर्मं सर्वेषां मनुजन्मनाम् ।
तदेव कथयाम्यादौ शृणु कौलिनि तत्त्वतः ॥२२॥
तदेव कथयाम्यादौ शृणु कौलिनि तत्त्वतः ॥२२॥
22. gārhasthyaṁ prathamaṁ dharmaṁ sarveṣāṁ manujanmanām ,
tadeva kathayāmyādau śṛṇu kaulini tattvataḥ.
tadeva kathayāmyādau śṛṇu kaulini tattvataḥ.
22.
gārhasthyam prathamam dharmam sarveṣām manujanmānām
tat eva kathayāmi ādau śṛṇu kaulini tattvataḥ
tat eva kathayāmi ādau śṛṇu kaulini tattvataḥ
22.
sarveṣām manujanmānām prathamam gārhasthyam dharmam
tat eva ādau kathayāmi kaulini tattvataḥ śṛṇu
tat eva ādau kathayāmi kaulini tattvataḥ śṛṇu
22. The householder stage is the primary dharma for all human beings. I will speak about that very first stage. Listen to it truly, O Kaulinī.
ब्रह्मनिष्ठो गृहस्थः स्यात् ब्रह्मज्ञानपरायणः ।
यद्यत् कर्म प्रकुर्वीत तद्ब्रह्मणि समर्पयेत् ॥२३॥
यद्यत् कर्म प्रकुर्वीत तद्ब्रह्मणि समर्पयेत् ॥२३॥
23. brahmaniṣṭho gṛhasthaḥ syāt brahmajñānaparāyaṇaḥ ,
yadyat karma prakurvīta tadbrahmaṇi samarpayet.
yadyat karma prakurvīta tadbrahmaṇi samarpayet.
23.
brahmaniṣṭhaḥ gṛhasthaḥ syāt brahmajñānaparāyaṇaḥ
yat yat karma prakurvīta tat brahmaṇi samarpayet
yat yat karma prakurvīta tat brahmaṇi samarpayet
23.
gṛhasthaḥ brahmaniṣṭhaḥ syāt brahmajñānaparāyaṇaḥ
yat yat karma prakurvīta tat brahmaṇi samarpayet
yat yat karma prakurvīta tat brahmaṇi samarpayet
23. A householder should be firmly established in the absolute and devoted to knowledge of the absolute. Whatever action he performs, he should offer it to the absolute.
न मिथ्याभाषणं कुर्यात् न च शाठ्यं समाचरेत् ।
देवतातिथिपूजासु गृहस्थो निरतो भवेत् ॥२४॥
देवतातिथिपूजासु गृहस्थो निरतो भवेत् ॥२४॥
24. na mithyābhāṣaṇaṁ kuryāt na ca śāṭhyaṁ samācaret ,
devatātithipūjāsu gṛhastho nirato bhavet.
devatātithipūjāsu gṛhastho nirato bhavet.
24.
na mithyābhāṣaṇaṃ kuryāt na ca śāṭhyaṃ samācaret
devatātithipūjāsu gṛhasthaḥ nirataḥ bhavet
devatātithipūjāsu gṛhasthaḥ nirataḥ bhavet
24.
gṛhasthaḥ na mithyābhāṣaṇaṃ kuryāt ca na śāṭhyaṃ
samācaret devatātithipūjāsu nirataḥ bhavet
samācaret devatātithipūjāsu nirataḥ bhavet
24. He should not speak falsehood and he should not practice deceit. A householder should be devoted to honoring deities and guests.
मातरं पितरञ्चैव साक्षात् प्रत्यक्षदेवताम् ।
मत्वा गृही निषेवेत सदा सर्वप्रयत्नतः ॥२५॥
मत्वा गृही निषेवेत सदा सर्वप्रयत्नतः ॥२५॥
25. mātaraṁ pitarañcaiva sākṣāt pratyakṣadevatām ,
matvā gṛhī niṣeveta sadā sarvaprayatnataḥ.
matvā gṛhī niṣeveta sadā sarvaprayatnataḥ.
25.
mātaram pitaram ca eva sākṣāt pratyakṣadevatām
matvā gṛhī niṣeveta sadā sarvaprayatnataḥ
matvā gṛhī niṣeveta sadā sarvaprayatnataḥ
25.
gṛhī mātaram pitaram ca eva sākṣāt pratyakṣadevatām
matvā sadā sarvaprayatnataḥ niṣeveta
matvā sadā sarvaprayatnataḥ niṣeveta
25. Considering his mother and father to be directly visible deities, a householder should always serve them with every effort.
तुष्टायां मातरि शिवे तुष्टे पितरि पार्वति ।
तव प्रीतिर्भवेद्देवि परब्रह्म प्रसीदति ॥२६॥
तव प्रीतिर्भवेद्देवि परब्रह्म प्रसीदति ॥२६॥
26. tuṣṭāyāṁ mātari śive tuṣṭe pitari pārvati ,
tava prītirbhaveddevi parabrahma prasīdati.
tava prītirbhaveddevi parabrahma prasīdati.
26.
tuṣṭāyām mātari śive tuṣṭe pitari pārvati
tava prītiḥ bhavet devi parabrahman prasīdati
tava prītiḥ bhavet devi parabrahman prasīdati
26.
devi pārvati,
mātari tuṣṭāyām pitari ca tuṣṭe,
tava prītiḥ bhavet parabrahman ca prasīdati
mātari tuṣṭāyām pitari ca tuṣṭe,
tava prītiḥ bhavet parabrahman ca prasīdati
26. O Pārvatī, when the mother is pleased and the father is satisfied, O goddess, your love is attained and the supreme absolute is pleased.
त्वमाद्ये जगतां माता पिता ब्रह्म परात्परम् ।
युवयोः प्रीणनं यस्मात् तस्मात् किं गृहिणांतपः ॥२७॥
युवयोः प्रीणनं यस्मात् तस्मात् किं गृहिणांतपः ॥२७॥
27. tvamādye jagatāṁ mātā pitā brahma parātparam ,
yuvayoḥ prīṇanaṁ yasmāt tasmāt kiṁ gṛhiṇāṁtapaḥ.
yuvayoḥ prīṇanaṁ yasmāt tasmāt kiṁ gṛhiṇāṁtapaḥ.
27.
tvam ādye jagatām mātā pitā brahma parātparam
yuvayoḥ prīṇanam yasmāt tasmāt kiṃ gṛhiṇām tapaḥ
yuvayoḥ prīṇanam yasmāt tasmāt kiṃ gṛhiṇām tapaḥ
27.
ādye tvam jagatām mātā pitā parātparam brahma
yasmāt yuvayoḥ prīṇanam tasmāt gṛhiṇām kiṃ tapaḥ
yasmāt yuvayoḥ prīṇanam tasmāt gṛhiṇām kiṃ tapaḥ
27. O primordial one, you are the mother of the worlds, and the father is the supreme absolute. Since pleasing both of you is everything, what other spiritual practice does a householder need?
आसनं शयनं वस्त्रं पानं भोजनमेव च ।
तत्तत्समयमाज्ञाय मात्रे पित्रे नियोजयेत् ॥२८॥
तत्तत्समयमाज्ञाय मात्रे पित्रे नियोजयेत् ॥२८॥
28. āsanaṁ śayanaṁ vastraṁ pānaṁ bhojanameva ca ,
tattatsamayamājñāya mātre pitre niyojayet.
tattatsamayamājñāya mātre pitre niyojayet.
28.
āsanam śayanam vastram pānam bhojanam eva ca
tat-tat-samayam ājñāya mātre pitre niyojayet
tat-tat-samayam ājñāya mātre pitre niyojayet
28.
tat-tat-samayam ājñāya āsanam śayanam vastram
pānam bhojanam ca mātre pitre eva niyojayet
pānam bhojanam ca mātre pitre eva niyojayet
28. Knowing the proper time for each thing, he should provide seats, beds, clothing, drinks, and food directly to his mother and father.
श्रावयेन्मृदुलां वाणीं सर्वदा प्रियमाचरेत् ।
पित्रोराज्ञानुसारी स्यात् सत्पुत्रः कुलपावनः ॥२९॥
पित्रोराज्ञानुसारी स्यात् सत्पुत्रः कुलपावनः ॥२९॥
29. śrāvayenmṛdulāṁ vāṇīṁ sarvadā priyamācaret ,
pitrorājñānusārī syāt satputraḥ kulapāvanaḥ.
pitrorājñānusārī syāt satputraḥ kulapāvanaḥ.
29.
śrāvayet mṛdulām vāṇīm sarvadā priyam ācaret
pitror ājñānusārī syāt satputraḥ kulapāvanaḥ
pitror ājñānusārī syāt satputraḥ kulapāvanaḥ
29.
sarvadā mṛdulām vāṇīm śrāvayet,
priyam ācaret,
pitroḥ ājñānusārī syāt,
satputraḥ kulapāvanaḥ (ca syāt).
priyam ācaret,
pitroḥ ājñānusārī syāt,
satputraḥ kulapāvanaḥ (ca syāt).
29. He should always speak with gentle words and do what is pleasing. He should follow the commands of his mother and father. Such a good son is the purifier of his family.
औद्धत्यं परिहासञ्च तर्जनं परिभाषणम् ।
पित्रोरग्रे न कुर्वीत यदीच्चेदात्मनो हितम् ॥३०॥
पित्रोरग्रे न कुर्वीत यदीच्चेदात्मनो हितम् ॥३०॥
30. auddhatyaṁ parihāsañca tarjanaṁ paribhāṣaṇam ,
pitroragre na kurvīta yadīccedātmano hitam.
pitroragre na kurvīta yadīccedātmano hitam.
30.
auddhatyam parihāsam ca tarjanam paribhāṣanam
pitror agre na kurvīta yadi icchet ātmanaḥ hitam
pitror agre na kurvīta yadi icchet ātmanaḥ hitam
30.
pitroḥ agre auddhatyam parihāsam ca tarjanam paribhāṣanam na kurvīta,
yadi ātmanaḥ hitam icchet.
yadi ātmanaḥ hitam icchet.
30. He should not display arrogance, mockery, scolding, or harsh words in the presence of his mother and father, if he desires his own welfare.
मातरं पितरं वीक्ष्य नत्वोत्तिष्ठेत् ससम्भ्रमः ।
विनाऽज्ञया नोपविशेत् संस्थितः पितृशासने ॥३१॥
विनाऽज्ञया नोपविशेत् संस्थितः पितृशासने ॥३१॥
31. mātaraṁ pitaraṁ vīkṣya natvottiṣṭhet sasambhramaḥ ,
vinā'jñayā nopaviśet saṁsthitaḥ pitṛśāsane.
vinā'jñayā nopaviśet saṁsthitaḥ pitṛśāsane.
31.
mātaram pitaram vīkṣya natvā uttiṣṭhet sa-sambhramaḥ
vinā-ājñayā na upaviśet saṃsthitaḥ pitṛ-śāsane
vinā-ājñayā na upaviśet saṃsthitaḥ pitṛ-śāsane
31.
mātaram pitaram vīkṣya sa-sambhramaḥ natvā uttiṣṭhet
pitṛ-śāsane saṃsthitaḥ ajñayā vinā na upaviśet
pitṛ-śāsane saṃsthitaḥ ajñayā vinā na upaviśet
31. Upon seeing his mother and father, he should rise respectfully and bow to them with agitation of reverence. Established in the discipline of his parents, he should not sit down without their permission.
विद्याधनमदोन्मत्तो यः कुर्यात् पितृहेलनम् ।
स याति नरकं घोरं सर्वधर्मवहिष्कृतः ॥३२॥
स याति नरकं घोरं सर्वधर्मवहिष्कृतः ॥३२॥
32. vidyādhanamadonmatto yaḥ kuryāt pitṛhelanam ,
sa yāti narakaṁ ghoraṁ sarvadharmavahiṣkṛtaḥ.
sa yāti narakaṁ ghoraṁ sarvadharmavahiṣkṛtaḥ.
32.
vidyā-dhana-mada-unmattaḥ yaḥ kuryāt pitṛ-helanam
yaḥ yāti narakam ghoram sarva-dharma-vahiṣkṛtaḥ
yaḥ yāti narakam ghoram sarva-dharma-vahiṣkṛtaḥ
32.
vidyā-dhana-mada-unmattaḥ yaḥ pitṛ-helanam kuryāt
sarva-dharma-vahiṣkṛtaḥ saḥ ghoram narakam yāti
sarva-dharma-vahiṣkṛtaḥ saḥ ghoram narakam yāti
32. He who, intoxicated by the pride of learning and wealth, causes disrespect to his parents, is excluded from all dharma and goes to a terrifying hell.
मातरं पितरं पुत्रं दारानतिथिसोदरान् ।
हित्वा गृही न भुञ्जीयात् प्राणैः कण्ठगतैरपि ॥३३॥
हित्वा गृही न भुञ्जीयात् प्राणैः कण्ठगतैरपि ॥३३॥
33. mātaraṁ pitaraṁ putraṁ dārānatithisodarān ,
hitvā gṛhī na bhuñjīyāt prāṇaiḥ kaṇṭhagatairapi.
hitvā gṛhī na bhuñjīyāt prāṇaiḥ kaṇṭhagatairapi.
33.
mātaram pitaram putram dārān atithi sodarān
hitvā gṛhī na bhuñjīyāt prāṇaiḥ kaṇṭha gataiḥ api
hitvā gṛhī na bhuñjīyāt prāṇaiḥ kaṇṭha gataiḥ api
33.
gṛhī mātaram pitaram putram dārān atithi sodarān
hitvā prāṇaiḥ kaṇṭha gataiḥ api na bhuñjīyāt
hitvā prāṇaiḥ kaṇṭha gataiḥ api na bhuñjīyāt
33. Leaving aside his mother, father, son, wife, guests, and brothers, a householder should not eat, even if his life is at his throat.
वञ्चयित्वा गुरून् बन्धून् यो भुङ्क्ते स्वोदरम्भरः ।
इहैव लोकगर्ह्योऽसौ परत्र नारकी भवेत् ॥३४॥
इहैव लोकगर्ह्योऽसौ परत्र नारकी भवेत् ॥३४॥
34. vañcayitvā gurūn bandhūn yo bhuṅkte svodarambharaḥ ,
ihaiva lokagarhyo'sau paratra nārakī bhavet.
ihaiva lokagarhyo'sau paratra nārakī bhavet.
34.
vañcayitvā gurūn bandhūn yaḥ bhuṅkte sva udaraṁ bharaḥ
iha eva loka garhyaḥ asau paraatra nārakī bhavet
iha eva loka garhyaḥ asau paraatra nārakī bhavet
34.
yaḥ gurūn bandhūn vañcayitvā sva udaraṁ bharaḥ bhuṅkte
asau iha eva loka garhyaḥ paraatra nārakī bhavet
asau iha eva loka garhyaḥ paraatra nārakī bhavet
34. He who, having deceived his teachers and relatives, eats merely to fill his own belly, is condemned by the world right here and becomes a dweller of hell hereafter.
गृहस्थो गोपयेद्दारान् विद्यामभ्यासयेत् सुतान् ।
पोषयेत् स्वजनान् बन्धूनेष धर्मः सनातनः ॥३५॥
पोषयेत् स्वजनान् बन्धूनेष धर्मः सनातनः ॥३५॥
35. gṛhastho gopayeddārān vidyāmabhyāsayet sutān ,
poṣayet svajanān bandhūneṣa dharmaḥ sanātanaḥ.
poṣayet svajanān bandhūneṣa dharmaḥ sanātanaḥ.
35.
gṛhasthaḥ gopayet dārān vidyām abhyāsayet sutān
poṣayet svajanān bandhūn eṣaḥ dharmaḥ sanātanaḥ
poṣayet svajanān bandhūn eṣaḥ dharmaḥ sanātanaḥ
35.
gṛhasthaḥ dārān gopayet sutān vidyām abhyāsayet
svajanān bandhūn ca poṣayet eṣaḥ sanātanaḥ dharmaḥ
svajanān bandhūn ca poṣayet eṣaḥ sanātanaḥ dharmaḥ
35. A householder should protect his wife, educate his children, and support his relatives and kinsmen. This is the eternal dharma.
जनन्या वर्द्धितो देहो जनकेन प्रपोषितः ।
स्वजनैः शिक्षितः प्रीत्या सोऽधमस्तान् परित्यजेत् ॥३६॥
स्वजनैः शिक्षितः प्रीत्या सोऽधमस्तान् परित्यजेत् ॥३६॥
36. jananyā varddhito deho janakena prapoṣitaḥ ,
svajanaiḥ śikṣitaḥ prītyā so'dhamastān parityajet.
svajanaiḥ śikṣitaḥ prītyā so'dhamastān parityajet.
36.
jananyā vardhitaḥ dehaḥ janakena prapoṣitaḥ
svajanaiḥ śikṣitaḥ prītyā saḥ adhamaḥ tān parityajet
svajanaiḥ śikṣitaḥ prītyā saḥ adhamaḥ tān parityajet
36.
jananyā vardhitaḥ dehaḥ janakena prapoṣitaḥ prītyā
ca svajanaiḥ śikṣitaḥ saḥ adhamaḥ tān parityajet
ca svajanaiḥ śikṣitaḥ saḥ adhamaḥ tān parityajet
36. The body is raised by the mother, nourished by the father, and lovingly educated by the relatives. He who abandons them is a vile wretch.
एषामर्थे महेशानि कृत्वा कष्टशतान्यपि ।
प्रीणयेत् सततं शक्त्या धर्मो ह्येष सनातनः ॥३७॥
प्रीणयेत् सततं शक्त्या धर्मो ह्येष सनातनः ॥३७॥
37. eṣāmarthe maheśāni kṛtvā kaṣṭaśatānyapi ,
prīṇayet satataṁ śaktyā dharmo hyeṣa sanātanaḥ.
prīṇayet satataṁ śaktyā dharmo hyeṣa sanātanaḥ.
37.
eṣām arthe maheśāni kṛtvā kaṣṭaśatāni api
prīṇayet satataṃ śaktyā dharmo hi eṣaḥ sanātanaḥ
prīṇayet satataṃ śaktyā dharmo hi eṣaḥ sanātanaḥ
37.
maheśāni eṣām arthe śatāni kaṣṭāni api kṛtvā
śaktyā satataṃ prīṇayet hi eṣaḥ sanātanaḥ dharmaḥ
śaktyā satataṃ prīṇayet hi eṣaḥ sanātanaḥ dharmaḥ
37. O Maheśānī, enduring hundreds of hardships for their sake, one should constantly please them according to one's capacity. Indeed, this is the eternal dharma.
स धन्यः पुरुषो लोके स कृती परमार्थवित् ।
ब्रह्मनिष्ठः सत्यसन्धो यो भवेद्भुवि मानवः ॥३८॥
ब्रह्मनिष्ठः सत्यसन्धो यो भवेद्भुवि मानवः ॥३८॥
38. sa dhanyaḥ puruṣo loke sa kṛtī paramārthavit ,
brahmaniṣṭhaḥ satyasandho yo bhavedbhuvi mānavaḥ.
brahmaniṣṭhaḥ satyasandho yo bhavedbhuvi mānavaḥ.
38.
saḥ dhanyaḥ puruṣo loke saḥ kṛtī paramārthavit
brahmaniṣṭhaḥ satyasandhaḥ yaḥ bhavet bhuvi mānavaḥ
brahmaniṣṭhaḥ satyasandhaḥ yaḥ bhavet bhuvi mānavaḥ
38.
yaḥ mānavaḥ bhuvi brahmaniṣṭhaḥ satyasandhaḥ paramārthavit kṛtī ca bhavet,
saḥ puruṣaḥ loke dhanyaḥ
saḥ puruṣaḥ loke dhanyaḥ
38. That human being in this world is truly blessed, accomplished, a knower of the supreme truth, devoted to the absolute, and firm in his vows, who lives upon the earth.
न भार्यां ताडयेत् क्वापि मातृवत् पालयेत् सदा ।
न त्यजेत् घोरकष्टेऽपि यदि साध्वी पतिव्रता ॥३९॥
न त्यजेत् घोरकष्टेऽपि यदि साध्वी पतिव्रता ॥३९॥
39. na bhāryāṁ tāḍayet kvāpi mātṛvat pālayet sadā ,
na tyajet ghorakaṣṭe'pi yadi sādhvī pativratā.
na tyajet ghorakaṣṭe'pi yadi sādhvī pativratā.
39.
na bhāryāṃ tāḍayet kvāpi mātṛvat pālayet sadā na
tyajet ghora-kaṣṭe api yadi sādhvī pati-vratā
tyajet ghora-kaṣṭe api yadi sādhvī pati-vratā
39.
bhāryāṃ kvāpi na tāḍayet mātṛvat sadā pālayet
ghora-kaṣṭe api yadi sādhvī pativratā (bhavati) na tyajet
ghora-kaṣṭe api yadi sādhvī pativratā (bhavati) na tyajet
39. He should never strike his wife anywhere, and should always protect her like a mother. Even in the midst of terrible hardships, he should not abandon her if she is virtuous and devoted to her husband.
स्थितेषु स्वीयदारेषु स्त्रियमन्यां न संस्पृशेत् ।
दुष्टेन चेतसा विद्वानन्यथा नारकी भवेत् ॥४०॥
दुष्टेन चेतसा विद्वानन्यथा नारकी भवेत् ॥४०॥
40. sthiteṣu svīyadāreṣu striyamanyāṁ na saṁspṛśet ,
duṣṭena cetasā vidvānanyathā nārakī bhavet.
duṣṭena cetasā vidvānanyathā nārakī bhavet.
40.
sthiteṣu svīya-dāreṣu striyam anyām na saṃspṛśet
duṣṭena cetasā vidvān anyathā nārakī bhavet
duṣṭena cetasā vidvān anyathā nārakī bhavet
40.
svīya-dāreṣu sthiteṣu vidvān duṣṭena cetasā
anyām striyam na saṃspṛśet anyathā nārakī bhavet
anyām striyam na saṃspṛśet anyathā nārakī bhavet
40. When his own wife is present, a wise man should not touch any other woman with a wicked mind. Otherwise, he becomes a dweller of hell.
विरले शयनं वासं त्यजेत् प्राज्ञः परस्त्रिया ।
अयुक्तभाषणञ्चैव स्त्रियं शौर्यन्न दर्शयेत् ॥४१॥
अयुक्तभाषणञ्चैव स्त्रियं शौर्यन्न दर्शयेत् ॥४१॥
41. virale śayanaṁ vāsaṁ tyajet prājñaḥ parastriyā ,
ayuktabhāṣaṇañcaiva striyaṁ śauryanna darśayet.
ayuktabhāṣaṇañcaiva striyaṁ śauryanna darśayet.
41.
virale śayanaṃ vāsaṃ tyajet prājñaḥ para-striyā
ayukta-bhāṣaṇaṃ ca eva striyaṃ śauryaṃ na darśayet
ayukta-bhāṣaṇaṃ ca eva striyaṃ śauryaṃ na darśayet
41.
prājñaḥ virale śayanaṃ vāsaṃ para-striyā tyajet
ayukta-bhāṣaṇaṃ ca eva striyaṃ śauryaṃ na darśayet
ayukta-bhāṣaṇaṃ ca eva striyaṃ śauryaṃ na darśayet
41. A wise man should avoid sleeping or dwelling with another's wife in a secluded place. He should also avoid improper speech and should not display his prowess before women.
धनेन वाससा प्रेम्णा श्रद्धया मृदुभाषणैः ।
सततं तोषयेद्दारान् नाप्रियं क्वचिदाचरेत् ॥४२॥
सततं तोषयेद्दारान् नाप्रियं क्वचिदाचरेत् ॥४२॥
42. dhanena vāsasā premṇā śraddhayā mṛdubhāṣaṇaiḥ ,
satataṁ toṣayeddārān nāpriyaṁ kvacidācaret.
satataṁ toṣayeddārān nāpriyaṁ kvacidācaret.
42.
dhanena vāsasā premṇā śraddhayā mṛdu-bhāṣaṇaiḥ
satataṃ toṣayet dārān na apriyaṃ kvacit ācaret
satataṃ toṣayet dārān na apriyaṃ kvacit ācaret
42.
dhanena vāsasā premṇā śraddhayā mṛdu-bhāṣaṇaiḥ
satataṃ dārān toṣayet kvacit na apriyaṃ ācaret
satataṃ dārān toṣayet kvacit na apriyaṃ ācaret
42. He should constantly please his wife with wealth, clothing, affection, faith, and gentle speech, and should never do anything displeasing to her.
उत्सवे लोकयात्रायां तीर्थेष्वन्यनिकेतने ।
न पत्नीं प्रेषयेत् प्राज्ञः पुन्नामात्यविवर्जिताम् ॥४३॥
न पत्नीं प्रेषयेत् प्राज्ञः पुन्नामात्यविवर्जिताम् ॥४३॥
43. utsave lokayātrāyāṁ tīrtheṣvanyaniketane ,
na patnīṁ preṣayet prājñaḥ punnāmātyavivarjitām.
na patnīṁ preṣayet prājñaḥ punnāmātyavivarjitām.
43.
utsave loka-yātrāyāṃ tīrtheṣu anya-niketane na
patnīṃ preṣayet prājñaḥ punnāmātya-vivarjitām
patnīṃ preṣayet prājñaḥ punnāmātya-vivarjitām
43.
prājñaḥ utsave loka-yātrāyāṃ tīrtheṣu anya-niketane
ca punnāmātya-vivarjitām patnīṃ na preṣayet
ca punnāmātya-vivarjitām patnīṃ na preṣayet
43. A wise man should not send his wife to festivals, public gatherings, sacred places, or other people's homes unless she is accompanied by a male companion.
यस्मिन्नरे महेशानि तुष्टा भार्या पतिव्रता ।
सर्वो धर्मः कृतस्तेन भवतीप्रिय एव सः ॥४४॥
सर्वो धर्मः कृतस्तेन भवतीप्रिय एव सः ॥४४॥
44. yasminnare maheśāni tuṣṭā bhāryā pativratā ,
sarvo dharmaḥ kṛtastena bhavatīpriya eva saḥ.
sarvo dharmaḥ kṛtastena bhavatīpriya eva saḥ.
44.
yasmin nare maheśāni tuṣṭā bhāryā pativratā
sarvaḥ dharmaḥ kṛtaḥ tena bhavati priyaḥ eva saḥ
sarvaḥ dharmaḥ kṛtaḥ tena bhavati priyaḥ eva saḥ
44.
he maheśāni yasmin nare pativratā bhāryā tuṣṭā (bhavati) tena sarvaḥ dharmaḥ kṛtaḥ (bhavati),
saḥ priyaḥ eva bhavati
saḥ priyaḥ eva bhavati
44. O Maheśānī, in whatever man a devoted and faithful wife is pleased, all righteousness has been fulfilled by him, and he indeed becomes dear (to me).
चतुर्वर्षावधि सुतान् लालयेत् पालयेत् पिता ।
ततः षोडशपर्यन्तं गुणान् विद्याञ्च शिक्षयेत् ॥४५॥
ततः षोडशपर्यन्तं गुणान् विद्याञ्च शिक्षयेत् ॥४५॥
45. caturvarṣāvadhi sutān lālayet pālayet pitā ,
tataḥ ṣoḍaśaparyantaṁ guṇān vidyāñca śikṣayet.
tataḥ ṣoḍaśaparyantaṁ guṇān vidyāñca śikṣayet.
45.
catuḥvarṣāvadhi sutān lālayet pālayet pitā
tataḥ ṣoḍaśaparyantaṃ guṇān vidyām ca śikṣayet
tataḥ ṣoḍaśaparyantaṃ guṇān vidyām ca śikṣayet
45.
pitā caturvarṣāvadhi sutān lālayet pālayet ca
tataḥ ṣoḍaśaparyantaṃ guṇān vidyāṃ ca śikṣayet
tataḥ ṣoḍaśaparyantaṃ guṇān vidyāṃ ca śikṣayet
45. A father should affectionately fondle and protect his sons until they reach the age of four, and from then until their sixteenth year, he should teach them moral qualities and knowledge.
विंशत्यब्दाधिकान् पुत्रान् प्रेरयेद् गृहकर्मसु ।
ततस्तांस्तुल्यभावेन मत्वा स्नेहं प्रदर्शयेत् ॥४६॥
ततस्तांस्तुल्यभावेन मत्वा स्नेहं प्रदर्शयेत् ॥४६॥
46. viṁśatyabdādhikān putrān prerayed gṛhakarmasu ,
tatastāṁstulyabhāvena matvā snehaṁ pradarśayet.
tatastāṁstulyabhāvena matvā snehaṁ pradarśayet.
46.
viṃśatyabdādhikān putrān prerayet gṛhakarmasu
tataḥ tān tulyabhāvena matvā sneham pradarśayet
tataḥ tān tulyabhāvena matvā sneham pradarśayet
46.
viṃśatyabdādhikān putrān gṛhakarmasu prerayet
tataḥ tān tulyabhāvena matvā snehaṃ pradarśayet
tataḥ tān tulyabhāvena matvā snehaṃ pradarśayet
46. When sons are older than twenty years, he should engage them in household duties, and thereafter, considering them as equals, he should show them affection.
कन्याऽप्येवं पालनीया शिक्षणीयाऽतियत्नतः ।
देया वराय विदुषे धनरत्नसमन्विता ॥४७॥
देया वराय विदुषे धनरत्नसमन्विता ॥४७॥
47. kanyā'pyevaṁ pālanīyā śikṣaṇīyā'tiyatnataḥ ,
deyā varāya viduṣe dhanaratnasamanvitā.
deyā varāya viduṣe dhanaratnasamanvitā.
47.
kanyā api evam pālanīyā śikṣaṇīyā atiayatnataḥ
deyā varāya viduṣe dhanaratnasamanvitā
deyā varāya viduṣe dhanaratnasamanvitā
47.
kanyā api evam atiayatnataḥ pālanīyā śikṣaṇīyā ca,
dhanaratnasamanvitā viduṣe varāya deyā
dhanaratnasamanvitā viduṣe varāya deyā
47. Similarly, a daughter should be protected and educated with great care, and then given in marriage to a learned groom, adorned with wealth and gems.
एवं क्रमेण भ्रात्éंश्च स्वसृभ्रातृसुतानपि ।
ज्ञातीन् मित्राणि भृत्यांश्च पालयेत्तोषयेद् गृही ॥४८॥
ज्ञातीन् मित्राणि भृत्यांश्च पालयेत्तोषयेद् गृही ॥४८॥
48. evaṁ krameṇa bhrātéṁśca svasṛbhrātṛsutānapi ,
jñātīn mitrāṇi bhṛtyāṁśca pālayettoṣayed gṛhī.
jñātīn mitrāṇi bhṛtyāṁśca pālayettoṣayed gṛhī.
48.
evam krameṇa bhrātṝn ca svasṛbhrātṛsutān api
jñātīn mitrāṇi bhṛtyān ca pālayet toṣayet gṛhī
jñātīn mitrāṇi bhṛtyān ca pālayet toṣayet gṛhī
48.
gṛhī evam krameṇa bhrātṝn svasṛbhrātṛsutān api
jñātīn mitrāṇi bhṛtyān ca pālayet toṣayet ca
jñātīn mitrāṇi bhṛtyān ca pālayet toṣayet ca
48. In this very manner, a householder should protect and keep satisfied his brothers, sisters, nephews, kinsmen, friends, and servants.
ततः स्वधर्मनिरतानेकग्रामनिवासिनः ।
अभ्यागतानुदासीनान् गृहस्थः परिपालयेत् ॥४९॥
अभ्यागतानुदासीनान् गृहस्थः परिपालयेत् ॥४९॥
49. tataḥ svadharmaniratānekagrāmanivāsinaḥ ,
abhyāgatānudāsīnān gṛhasthaḥ paripālayet.
abhyāgatānudāsīnān gṛhasthaḥ paripālayet.
49.
tataḥ sva-dharma-niratān eka-grāma-nivāsinaḥ
abhyāgatān udāsīnān gṛhasthaḥ paripālayet
abhyāgatān udāsīnān gṛhasthaḥ paripālayet
49.
gṛhasthaḥ tataḥ sva-dharma-niratān
eka-grāma-nivāsinaḥ abhyāgatān udāsīnān paripālayet
eka-grāma-nivāsinaḥ abhyāgatān udāsīnān paripālayet
49. Thereafter, a householder should protect and care for those who are devoted to their own dharma, residents of the same village, guests, and strangers.
यद्येवं नाचरेद्देवि गृहस्थो विभवे सति ।
पशुरेव स विज्ञेयः स पापी लोकगर्हितः ॥५०॥
पशुरेव स विज्ञेयः स पापी लोकगर्हितः ॥५०॥
50. yadyevaṁ nācareddevi gṛhastho vibhave sati ,
paśureva sa vijñeyaḥ sa pāpī lokagarhitaḥ.
paśureva sa vijñeyaḥ sa pāpī lokagarhitaḥ.
50.
yadi evam na ācaret devi gṛhasthaḥ vibhave sati
paśuḥ eva saḥ vijñeyaḥ saḥ pāpī loka-garhitaḥ
paśuḥ eva saḥ vijñeyaḥ saḥ pāpī loka-garhitaḥ
50.
devi,
yadi vibhave sati gṛhasthaḥ evam na ācaret,
saḥ paśuḥ eva vijñeyaḥ,
saḥ pāpī loka-garhitaḥ (ca)
yadi vibhave sati gṛhasthaḥ evam na ācaret,
saḥ paśuḥ eva vijñeyaḥ,
saḥ pāpī loka-garhitaḥ (ca)
50. O Devi, if a householder fails to act in this manner even when he has the wealth to do so, he should be known as a mere beast, a sinner condemned by the world.
निद्रालस्यं देहयत्नं केशविन्यासमेव च ।
आसक्तिमशने वस्त्रे नातिरिक्तं ससाचरेत् ॥५१॥
आसक्तिमशने वस्त्रे नातिरिक्तं ससाचरेत् ॥५१॥
51. nidrālasyaṁ dehayatnaṁ keśavinyāsameva ca ,
āsaktimaśane vastre nātiriktaṁ sasācaret.
āsaktimaśane vastre nātiriktaṁ sasācaret.
51.
nidrā-alasyaṃ deha-yatnaṃ keśa-vinyāsam eva ca
āsaktim aśane vastre na atiriktaṃ samācharet
āsaktim aśane vastre na atiriktaṃ samācharet
51.
nidrā-alasyaṃ deha-yatnaṃ keśa-vinyāsam ca eva
aśane vastre āsaktiṃ atiriktaṃ na samācharet
aśane vastre āsaktiṃ atiriktaṃ na samācharet
51. O Devi, one should not indulge excessively in sleep, laziness, bodily care, hair styling, or in attachment to food and clothing.
युक्ताहारो युक्तनिद्रो मितवाङ्मितमैथुनः ।
स्वच्चो नम्रः शुचिर्दक्षो युक्तः स्यात् सर्वकर्मसु ॥५२॥
स्वच्चो नम्रः शुचिर्दक्षो युक्तः स्यात् सर्वकर्मसु ॥५२॥
52. yuktāhāro yuktanidro mitavāṅmitamaithunaḥ ,
svacco namraḥ śucirdakṣo yuktaḥ syāt sarvakarmasu.
svacco namraḥ śucirdakṣo yuktaḥ syāt sarvakarmasu.
52.
yukta-āhāraḥ yukta-nidraḥ mita-vāk mita-maithunaḥ
svacchaḥ namraḥ śucir dakṣaḥ yuktaḥ syāt sarva-karmasu
svacchaḥ namraḥ śucir dakṣaḥ yuktaḥ syāt sarva-karmasu
52.
yukta-āhāraḥ yukta-nidraḥ mita-vāk mita-maithunaḥ
svacchaḥ namraḥ śuciḥ dakṣaḥ yuktaḥ sarva-karmasu syāt
svacchaḥ namraḥ śuciḥ dakṣaḥ yuktaḥ sarva-karmasu syāt
52. One should be moderate in eating and sleeping, speak with measure, be restrained in sexual relations, clean, humble, pure, skillful, and focused in all actions.
शूरः शत्रौ विनीतः स्यात् बान्धवे गुरुसन्निधौ ।
जुगुप्सितान् न मन्येत नावमन्येत मानिनः ॥५३॥
जुगुप्सितान् न मन्येत नावमन्येत मानिनः ॥५३॥
53. śūraḥ śatrau vinītaḥ syāt bāndhave gurusannidhau ,
jugupsitān na manyeta nāvamanyeta māninaḥ.
jugupsitān na manyeta nāvamanyeta māninaḥ.
53.
śūraḥ śatrau vinītaḥ syāt bāndhave guru-sannidhau
jugupsitān na manyeta na avamanyeta māninaḥ
jugupsitān na manyeta na avamanyeta māninaḥ
53.
śatrau śūraḥ syāt bāndhave guru-sannidhau vinītaḥ (syāt),
jugupsitān na manyeta,
māninaḥ na avamanyeta
jugupsitān na manyeta,
māninaḥ na avamanyeta
53. A man should be brave toward his enemies and gentle toward his kinsmen and in the presence of his teacher. He should not associate with despicable people, and he should never disrespect proud men.
सौहार्दं व्यवहारांश्च प्रवृत्तिं प्रकृतिं नृणाम् ।
सहवासेन तर्कैश्च विदित्वा विश्वसेत्ततः ॥५४॥
सहवासेन तर्कैश्च विदित्वा विश्वसेत्ततः ॥५४॥
54. sauhārdaṁ vyavahārāṁśca pravṛttiṁ prakṛtiṁ nṛṇām ,
sahavāsena tarkaiśca viditvā viśvasettataḥ.
sahavāsena tarkaiśca viditvā viśvasettataḥ.
54.
sauhārdaṃ vyavahārān ca pravṛttiṃ prakṛtiṃ nṛṇām
sahavāsena tarkaiḥ ca viditvā viśvaset tataḥ
sahavāsena tarkaiḥ ca viditvā viśvaset tataḥ
54.
nṛṇām sauhārdaṃ vyavahārān ca pravṛttiṃ prakṛtiṃ
ca sahavāsena tarkaiḥ viditvā tataḥ viśvaset
ca sahavāsena tarkaiḥ viditvā tataḥ viśvaset
54. Having understood people's affection, conduct, inclinations, and true nature through living together and through reasoning, one should place his trust in them thereafter.
त्रसेद्द्वेष्टुरपि क्षुद्रात् समयं वीक्ष्य बुद्धिमान् ।
प्रदर्शयेदात्मभावान्नैव धर्मं विलङ्घयेत् ॥५५॥
प्रदर्शयेदात्मभावान्नैव धर्मं विलङ्घयेत् ॥५५॥
55. traseddveṣṭurapi kṣudrāt samayaṁ vīkṣya buddhimān ,
pradarśayedātmabhāvānnaiva dharmaṁ vilaṅghayet.
pradarśayedātmabhāvānnaiva dharmaṁ vilaṅghayet.
55.
trased dveṣṭur api kṣudrāt samayaṃ vīkṣya buddhimān
pradarśayed ātmabhāvān naiva dharmaṃ laṅghayet
pradarśayed ātmabhāvān naiva dharmaṃ laṅghayet
55.
buddhimān samayaṃ vīkṣya kṣudrāt dveṣṭur api trased
ātmabhāvān pradarśayet dharmaṃ na eva laṅghayet
ātmabhāvān pradarśayet dharmaṃ na eva laṅghayet
55. A wise person should be cautious even of a mean enemy, waiting for the right opportunity. He should manifest his true disposition, but he should never transgress dharma.
स्वीयं यशः पौरुषञ्च गुप्तये कथितञ्च यत् ।
कृतं यदुपकाराय धर्मज्ञो न प्रकाशयेत् ॥५६॥
कृतं यदुपकाराय धर्मज्ञो न प्रकाशयेत् ॥५६॥
56. svīyaṁ yaśaḥ pauruṣañca guptaye kathitañca yat ,
kṛtaṁ yadupakārāya dharmajño na prakāśayet.
kṛtaṁ yadupakārāya dharmajño na prakāśayet.
56.
svīyaṃ yaśaḥ pauruṣañ ca guptaye kathitañ ca
yat kṛtaṃ yad upakārāya dharmajño na prakāśayet
yat kṛtaṃ yad upakārāya dharmajño na prakāśayet
56.
dharmajñaḥ svīyaṃ yaśaḥ pauruṣaṃ ca guptaye
kathitaṃ ca yat kṛtaṃ yat upakārāya na prakāśayet
kathitaṃ ca yat kṛtaṃ yat upakārāya na prakāśayet
56. A person who knows dharma should not publicize his own glory, his prowess, what was told in confidence, or whatever good deed he has done for the sake of helping others.
जुगुप्सितप्रवृत्तौ च निश्चितेऽपि पराजये ।
गुरुणा लघुना चापि यशस्वी न विवादयेत् ॥५७॥
गुरुणा लघुना चापि यशस्वी न विवादयेत् ॥५७॥
57. jugupsitapravṛttau ca niścite'pi parājaye ,
guruṇā laghunā cāpi yaśasvī na vivādayet.
guruṇā laghunā cāpi yaśasvī na vivādayet.
57.
jugupsitapravṛttau ca niścite api parājaye
guruṇā laghunā ca api yaśasvī na vivādayet
guruṇā laghunā ca api yaśasvī na vivādayet
57.
yaśasvī jugupsitapravṛttau ca niścite api
parājaye guruṇā laghunā ca api na vivādayet
parājaye guruṇā laghunā ca api na vivādayet
57. A person of renown should not engage in argument, whether with a superior or an inferior, when base conduct is involved or when defeat is certain.
विद्याधनयशोधर्मान् यतमान उपार्जयेत् ।
व्यसनञ्चासतां सङ्गं मिथ्याद्रोहं परित्यजेत् ॥५८॥
व्यसनञ्चासतां सङ्गं मिथ्याद्रोहं परित्यजेत् ॥५८॥
58. vidyādhanayaśodharmān yatamāna upārjayet ,
vyasanañcāsatāṁ saṅgaṁ mithyādrohaṁ parityajet.
vyasanañcāsatāṁ saṅgaṁ mithyādrohaṁ parityajet.
58.
vidyādhanaśadharmān yatamānaḥ upārjayet vyasanam
ca asatām saṅgam mithyādroham parityajet
ca asatām saṅgam mithyādroham parityajet
58.
yatamānaḥ vidyādhanaśadharmān upārjayet,
ca vyasanam asatām saṅgam mithyādroham parityajet
ca vyasanam asatām saṅgam mithyādroham parityajet
58. Striving earnestly, one should acquire knowledge, wealth, renown, and righteousness, while completely abandoning vices, association with the unrighteous, and deceitful betrayal.
अवस्थानुगताश्चेष्टाः समयानुगताः क्रियाः ।
तस्मादवस्थां समयं वीक्ष्य कर्म समाचरेत् ॥५९॥
तस्मादवस्थां समयं वीक्ष्य कर्म समाचरेत् ॥५९॥
59. avasthānugatāśceṣṭāḥ samayānugatāḥ kriyāḥ ,
tasmādavasthāṁ samayaṁ vīkṣya karma samācaret.
tasmādavasthāṁ samayaṁ vīkṣya karma samācaret.
59.
avasthānugatāś ca ceṣṭāḥ samayānugatāḥ kriyāḥ
tasmāt avasthām samayam vīkṣya karma samācaret
tasmāt avasthām samayam vīkṣya karma samācaret
59.
ca ceṣṭāḥ avasthānugatāḥ kriyāḥ samayānugatāḥ
tasmāt avasthām samayam vīkṣya karma samācaret
tasmāt avasthām samayam vīkṣya karma samācaret
59. Actions should be suited to the circumstances, and activities should be appropriate to the times. Therefore, having considered both the circumstances and the time, one should perform his actions.
योगक्षेमरतो दक्षो धार्मिकः प्रियबान्धवः ।
मितवाङ्मितहासः स्यान्मान्याग्रे तु विशेषतः ॥६०॥
मितवाङ्मितहासः स्यान्मान्याग्रे तु विशेषतः ॥६०॥
60. yogakṣemarato dakṣo dhārmikaḥ priyabāndhavaḥ ,
mitavāṅmitahāsaḥ syānmānyāgre tu viśeṣataḥ.
mitavāṅmitahāsaḥ syānmānyāgre tu viśeṣataḥ.
60.
yogaṣhemarato dakṣaḥ dhārmikaḥ priyabāndhavaḥ
mitavāk mitahāsaḥ syāt mānyāgre tu viśeṣataḥ
mitavāk mitahāsaḥ syāt mānyāgre tu viśeṣataḥ
60.
yogaṣhemarataḥ dakṣaḥ dhārmikaḥ priyabāndhavaḥ
mitavāk mitahāsaḥ mānyāgre tu viśeṣataḥ syāt
mitavāk mitahāsaḥ mānyāgre tu viśeṣataḥ syāt
60. He should be devoted to securing and maintaining well-being, capable, righteous, affectionate toward his kinsmen, moderate in speech, and measured in laughter, especially in the presence of venerable people.
जितेन्द्रियः प्रसन्नात्मा सुचिन्त्यः स्याद्दृढव्रतः ।
अप्रमत्तो दीर्घदर्शी मात्रास्पर्शान् विचारयेत् ॥६१॥
अप्रमत्तो दीर्घदर्शी मात्रास्पर्शान् विचारयेत् ॥६१॥
61. jitendriyaḥ prasannātmā sucintyaḥ syāddṛḍhavrataḥ ,
apramatto dīrghadarśī mātrāsparśān vicārayet.
apramatto dīrghadarśī mātrāsparśān vicārayet.
61.
jitendriyaḥ prasannātmā sucintyaḥ syāt dṛḍhavrataḥ
apramattaḥ dīrghadarśī mātrāsparśān vicārayet
apramattaḥ dīrghadarśī mātrāsparśān vicārayet
61.
jitendriyaḥ prasannātmā sucintyaḥ dṛḍhavrataḥ
apramattaḥ dīrghadarśī syāt mātrāsparśān vicārayet
apramattaḥ dīrghadarśī syāt mātrāsparśān vicārayet
61. Having conquered his senses, with a serene mind, thoughtful, firm in his vows, vigilant, and far-sighted, a person should carefully consider sensory objects.
सत्यं मृदु प्रियं धीरो वाक्यं हितकरं वदेत् ।
आत्मौत्कर्ष्यं तथा निन्दां परेषां परिवर्जयेत् ॥६२॥
आत्मौत्कर्ष्यं तथा निन्दां परेषां परिवर्जयेत् ॥६२॥
62. satyaṁ mṛdu priyaṁ dhīro vākyaṁ hitakaraṁ vadet ,
ātmautkarṣyaṁ tathā nindāṁ pareṣāṁ parivarjayet.
ātmautkarṣyaṁ tathā nindāṁ pareṣāṁ parivarjayet.
62.
satyam mṛdu priyam dhīraḥ vākyam hitakaram vadet
ātmautkarṣyam tathā nindām pareṣām parivarjayet
ātmautkarṣyam tathā nindām pareṣām parivarjayet
62.
dhīraḥ satyam mṛdu priyam hitakaram vākyam vadet
tathā ātmautkarṣyam pareṣām nindām ca parivarjayet
tathā ātmautkarṣyam pareṣām nindām ca parivarjayet
62. A steadfast person should speak truthful, gentle, pleasant, and beneficial words. He should completely avoid self-praise as well as the slander of others.
जलाशयाश्च वृक्षाश्च विश्रामगृहमध्वनि ।
सेतुः प्रतिष्ठितो येन तेन लोकत्रयं जितम् ॥६३॥
सेतुः प्रतिष्ठितो येन तेन लोकत्रयं जितम् ॥६३॥
63. jalāśayāśca vṛkṣāśca viśrāmagṛhamadhvani ,
setuḥ pratiṣṭhito yena tena lokatrayaṁ jitam.
setuḥ pratiṣṭhito yena tena lokatrayaṁ jitam.
63.
jalāśayāḥ ca vṛkṣāḥ ca viśrāmagṛham adhvani
setuḥ pratiṣṭhitaḥ yena tena lokatrayam jitam
setuḥ pratiṣṭhitaḥ yena tena lokatrayam jitam
63.
yena jalāśayāḥ ca vṛkṣāḥ ca adhvani viśrāmagṛham setuḥ ca pratiṣṭhitaḥ,
tena lokatrayam jitam.
tena lokatrayam jitam.
63. By whom water reservoirs, trees, resting places on the road, and bridges are established, by him the three worlds are conquered.
सन्तुष्टौ पितरौ यस्मिन्ननुरक्ताः सुहृद्गणाः ।
गायन्ति यद्यशो लोकास्तेन लोकत्रयं जितम् ॥६४॥
गायन्ति यद्यशो लोकास्तेन लोकत्रयं जितम् ॥६४॥
64. santuṣṭau pitarau yasminnanuraktāḥ suhṛdgaṇāḥ ,
gāyanti yadyaśo lokāstena lokatrayaṁ jitam.
gāyanti yadyaśo lokāstena lokatrayaṁ jitam.
64.
santuṣṭau pitarau yasmin anuraktāḥ suhṛdgaṇāḥ
gāyanti yat yaśaḥ lokāḥ tena lokatrayam jitam
gāyanti yat yaśaḥ lokāḥ tena lokatrayam jitam
64.
yasmin pitarau santuṣṭau,
suhṛdgaṇāḥ anuraktāḥ,
lokāḥ yat yaśaḥ gāyanti,
tena lokatrayam jitam.
suhṛdgaṇāḥ anuraktāḥ,
lokāḥ yat yaśaḥ gāyanti,
tena lokatrayam jitam.
64. He whose parents are content, whose groups of friends are devoted, and whose glory people sing, by him the three worlds are conquered.
सत्यमेव व्रतं यस्य दया दीनेषु सर्वथा ।
कामक्रोधौ वशे यस्य तेन लोकत्रयं जितम् ॥६५॥
कामक्रोधौ वशे यस्य तेन लोकत्रयं जितम् ॥६५॥
65. satyameva vrataṁ yasya dayā dīneṣu sarvathā ,
kāmakrodhau vaśe yasya tena lokatrayaṁ jitam.
kāmakrodhau vaśe yasya tena lokatrayaṁ jitam.
65.
satyam eva vrataṃ yasya dayā dīneṣu sarvathā
kāmakrodhau vaśe yasya tena lokatrayaṃ jitam
kāmakrodhau vaśe yasya tena lokatrayaṃ jitam
65.
yasya satyam eva vrataṃ sarvathā dīneṣu dayā
kāmakrodhau ca vaśe yasya tena lokatrayaṃ jitam
kāmakrodhau ca vaśe yasya tena lokatrayaṃ jitam
65. He whose absolute vow is truth, whose compassion toward the helpless is constant, and who has brought desire and anger under control, by him the three worlds are conquered.
विरक्तः परदारेषु निष्पृहः परवस्तुषु ।
दम्भमात्सर्यहीनो यस्तेन लोकत्रयं जितम् ॥६६॥
दम्भमात्सर्यहीनो यस्तेन लोकत्रयं जितम् ॥६६॥
66. viraktaḥ paradāreṣu niṣpṛhaḥ paravastuṣu ,
dambhamātsaryahīno yastena lokatrayaṁ jitam.
dambhamātsaryahīno yastena lokatrayaṁ jitam.
66.
viraktaḥ paradāreṣu nispṛhaḥ paravastuṣu
dambhamātsaryahīno yas tena lokatrayaṃ jitam
dambhamātsaryahīno yas tena lokatrayaṃ jitam
66.
paradāreṣu viraktaḥ paravastuṣu niḥspṛhaḥ
dambhamātsaryahīnaḥ yaḥ tena lokatrayaṃ jitam
dambhamātsaryahīnaḥ yaḥ tena lokatrayaṃ jitam
66. He who is detached from the wives of others, free from desire for the possessions of others, and devoid of hypocrisy and jealousy, by him the three worlds are conquered.
न बिभेति रणाद्यो वै संग्रामेऽप्यपराङ्मुखः ।
धर्मयुद्धे मृतो वाऽपि तेन लोकत्रयं जितम् ॥६७॥
धर्मयुद्धे मृतो वाऽपि तेन लोकत्रयं जितम् ॥६७॥
67. na bibheti raṇādyo vai saṁgrāme'pyaparāṅmukhaḥ ,
dharmayuddhe mṛto vā'pi tena lokatrayaṁ jitam.
dharmayuddhe mṛto vā'pi tena lokatrayaṁ jitam.
67.
na bibheti raṇāt yaḥ vai saṅgrāme api aparāṅmukhaḥ
dharma-yuddhe mṛtaḥ vā api tena loka-trayam jitam
dharma-yuddhe mṛtaḥ vā api tena loka-trayam jitam
67.
yaḥ raṇāt saṅgrāme api aparāṅmukhaḥ na bibheti,
dharma-yuddhe vā api mṛtaḥ,
tena loka-trayam jitam
dharma-yuddhe vā api mṛtaḥ,
tena loka-trayam jitam
67. He who does not tremble in battle, turning his face away from no fight, or who dies fighting a righteous war, by him the three worlds are conquered.
असंशयात्मा सुश्रद्धः शाम्भवाचारतत्परः ।
मच्चासने हितो यश्च तेन लोकत्रयं जितम् ॥६८॥
मच्चासने हितो यश्च तेन लोकत्रयं जितम् ॥६८॥
68. asaṁśayātmā suśraddhaḥ śāmbhavācāratatparaḥ ,
maccāsane hito yaśca tena lokatrayaṁ jitam.
maccāsane hito yaśca tena lokatrayaṁ jitam.
68.
asaṃśayātmā suśraddhaḥ śāmbhava-ācāra-tatparaḥ
mat-cāsane hitaḥ yaḥ ca tena loka-trayam jitam
mat-cāsane hitaḥ yaḥ ca tena loka-trayam jitam
68.
yaḥ asaṃśayātmā suśraddhaḥ śāmbhava-ācāra-tatparaḥ mat-cāsane hitaḥ ca,
tena loka-trayam jitam
tena loka-trayam jitam
68. He whose mind is free from doubt, who possesses deep faith, who is devoted to the conduct pertaining to Shiva, and who is dedicated to my seat, by him the three worlds are conquered.
ज्ञानिना लोकयात्रायै सर्वत्र समदृष्टिना ।
क्रियन्ते येन कर्माणि तेन लोकत्रयं जितम् ॥६९॥
क्रियन्ते येन कर्माणि तेन लोकत्रयं जितम् ॥६९॥
69. jñāninā lokayātrāyai sarvatra samadṛṣṭinā ,
kriyante yena karmāṇi tena lokatrayaṁ jitam.
kriyante yena karmāṇi tena lokatrayaṁ jitam.
69.
jñāninā loka-yātrāyai sarvatra sama-dṛṣṭinā
kriyante yena karmāṇi tena loka-trayam jitam
kriyante yena karmāṇi tena loka-trayam jitam
69.
sarvatra sama-dṛṣṭinā jñāninā loka-yātrāyai yena karmāṇi kriyante,
tena loka-trayam jitam
tena loka-trayam jitam
69. He by whom actions are performed for the journey of the world by a wise man who sees with an equal eye everywhere, by him the three worlds are conquered.
शौचन्तु द्विविधं देवि बाह्याभ्यन्तरभेदतः ।
ब्रह्मण्यात्मार्पणं यत्तत् शौचमान्तरिकं स्मृतम् ॥७०॥
ब्रह्मण्यात्मार्पणं यत्तत् शौचमान्तरिकं स्मृतम् ॥७०॥
70. śaucantu dvividhaṁ devi bāhyābhyantarabhedataḥ ,
brahmaṇyātmārpaṇaṁ yattat śaucamāntarikaṁ smṛtam.
brahmaṇyātmārpaṇaṁ yattat śaucamāntarikaṁ smṛtam.
70.
śaucam tu dvi-vidham devi bāhyābhyantara-bhedataḥ
brahmaṇi ātma-arpaṇam yat tat śaucam āntarikam smṛtam
brahmaṇi ātma-arpaṇam yat tat śaucam āntarikam smṛtam
70.
devi,
śaucam bāhya-abhyantara-bhedataḥ dvi-vidham smṛtam.
yat brahmaṇi ātma-arpaṇam,
tat āntarikam śaucam.
śaucam bāhya-abhyantara-bhedataḥ dvi-vidham smṛtam.
yat brahmaṇi ātma-arpaṇam,
tat āntarikam śaucam.
70. O goddess, purity is known to be of two kinds, based on the distinction between external and internal. That which is the dedication of the self to Brahman is considered internal purity.
अद्भिर्वा भस्मना वाऽपि मलानामपकर्षणम् ।
देहशुद्धिर्भवेद्येन बहिःशौचं तदुच्यते ॥७१॥
देहशुद्धिर्भवेद्येन बहिःशौचं तदुच्यते ॥७१॥
71. adbhirvā bhasmanā vā'pi malānāmapakarṣaṇam ,
dehaśuddhirbhavedyena bahiḥśaucaṁ taducyate.
dehaśuddhirbhavedyena bahiḥśaucaṁ taducyate.
71.
adbhiḥ vā bhasmanā vā api malānām apakarṣaṇam
dehaśuddhiḥ bhavet yena bahiḥ śaucam tat ucyate
dehaśuddhiḥ bhavet yena bahiḥ śaucam tat ucyate
71.
yena adbhiḥ vā bhasmanā vā api malānām apakarṣaṇam
dehaśuddhiḥ bhavet tat bahiḥ śaucam ucyate
dehaśuddhiḥ bhavet tat bahiḥ śaucam ucyate
71. That through which the removal of impurities from the body takes place by means of water or ashes is called external purity.
गङ्गा नद्यो ह्रदा वाप्यस्तथा कूपाश्च क्षुल्लकाः ।
सर्वं पवित्रजननं स्वर्णदी क्रमतः प्रिये ॥७२॥
सर्वं पवित्रजननं स्वर्णदी क्रमतः प्रिये ॥७२॥
72. gaṅgā nadyo hradā vāpyastathā kūpāśca kṣullakāḥ ,
sarvaṁ pavitrajananaṁ svarṇadī kramataḥ priye.
sarvaṁ pavitrajananaṁ svarṇadī kramataḥ priye.
72.
gaṅgā nadyo hradā vā api tathā kūpāśca kṣullakāḥ
sarvaṃ pavitrajana-naṃ svarṇadī kramataḥ priye
sarvaṃ pavitrajana-naṃ svarṇadī kramataḥ priye
72.
priye,
gaṅgā nadyāḥ hradāḥ vā api tathā kūpāḥ ca kṣullakāḥ sarvam pavitrajananam svarṇadī ca kramataḥ
gaṅgā nadyāḥ hradāḥ vā api tathā kūpāḥ ca kṣullakāḥ sarvam pavitrajananam svarṇadī ca kramataḥ
72. O dear one, the Ganges, rivers, lakes, wells, and small ponds alike are all generators of purity, each in their proper turn as the celestial river.
भस्माऽत्र याज्ञिकं श्रेष्ठं मृत्स्ना तु मलवर्जिता ।
वासोऽजिनतृणादीनि मृद्वज्जानीहि सुव्रते ॥७३॥
वासोऽजिनतृणादीनि मृद्वज्जानीहि सुव्रते ॥७३॥
73. bhasmā'tra yājñikaṁ śreṣṭhaṁ mṛtsnā tu malavarjitā ,
vāso'jinatṛṇādīni mṛdvajjānīhi suvrate.
vāso'jinatṛṇādīni mṛdvajjānīhi suvrate.
73.
bhasma atra yājñikaṃ śreṣṭhaṃ mṛtsnā tu mala-varjitā
vāsaḥ ajina-tṛṇa-ādīni mṛd vat jānīhi su-vrate
vāsaḥ ajina-tṛṇa-ādīni mṛd vat jānīhi su-vrate
73.
su-vrate atra bhasma yājñikaṃ śreṣṭhaṃ mṛtsnā tu
mala-varjitā vāsaḥ ajina-tṛṇa-ādīni mṛd-vat jānīhi
mala-varjitā vāsaḥ ajina-tṛṇa-ādīni mṛd-vat jānīhi
73. O woman of excellent vows, know that here ash from a yagya is the best, earth is free from impurities, and garments, skins, grass, and the like are just like earth.
किमत्र बहुनोक्तेन शौचाशौचविधौ शिवे ।
मनःपूतं भवेद्येन गृहस्थस्तत्तदाचरेत् ॥७४॥
मनःपूतं भवेद्येन गृहस्थस्तत्तदाचरेत् ॥७४॥
74. kimatra bahunoktena śaucāśaucavidhau śive ,
manaḥpūtaṁ bhavedyena gṛhasthastattadācaret.
manaḥpūtaṁ bhavedyena gṛhasthastattadācaret.
74.
kim atra bahunā uktena śauca-aśauca-vidhau śive
manaḥ-pūtam bhavet yena gṛhasthaḥ tat tat ācaret
manaḥ-pūtam bhavet yena gṛhasthaḥ tat tat ācaret
74.
śive atra śauca-aśauca-vidhau bahunā uktena kim
yena manaḥ-pūtam bhavet gṛhasthaḥ tat tat ācaret
yena manaḥ-pūtam bhavet gṛhasthaḥ tat tat ācaret
74. O auspicious one, what is the use of speaking much here regarding the rules of purity and impurity? A householder should practice that by which the mind becomes purified.
निद्रान्ते मैथुनस्यान्ते त्यागान्ते मलमूत्रयोः ।
भोजनान्ते मले स्पृष्टे बहिःशौचं विधीयते ॥७५॥
भोजनान्ते मले स्पृष्टे बहिःशौचं विधीयते ॥७५॥
75. nidrānte maithunasyānte tyāgānte malamūtrayoḥ ,
bhojanānte male spṛṣṭe bahiḥśaucaṁ vidhīyate.
bhojanānte male spṛṣṭe bahiḥśaucaṁ vidhīyate.
75.
nidrānte maithunasyānte tyāgānte malamūtrayoḥ
bhojanānte male spṛṣṭe bahiḥśaucam vidhīyate
bhojanānte male spṛṣṭe bahiḥśaucam vidhīyate
75.
nidrānte maithunasyānte tyāgānte malamūtrayoḥ
bhojanānte male spṛṣṭe bahiḥśaucam vidhīyate
bhojanānte male spṛṣṭe bahiḥśaucam vidhīyate
75. External purity is prescribed after waking from sleep, after sexual intercourse, after evacuation of feces and urine, after eating, and upon touching impure things.
सन्ध्या त्रैकालिकी कार्या वैदिकी तान्त्रिकी क्रमात् ।
उपासनाया भेदेन पूजां कुर्याद् यथाविधि ॥७६॥
उपासनाया भेदेन पूजां कुर्याद् यथाविधि ॥७६॥
76. sandhyā traikālikī kāryā vaidikī tāntrikī kramāt ,
upāsanāyā bhedena pūjāṁ kuryād yathāvidhi.
upāsanāyā bhedena pūjāṁ kuryād yathāvidhi.
76.
sandhyā traikālikī kāryā vaidiki tantriki kramāt
upāsanāyā bhedena pūjām kuryād yathāvidhi
upāsanāyā bhedena pūjām kuryād yathāvidhi
76.
traikālikī sandhyā vaidiki tāntriki ca kramāt
upāsanāyā bhedena kāryā yathāvidhi pūjām kuryāt
upāsanāyā bhedena kāryā yathāvidhi pūjām kuryāt
76. The three daily sandhya prayers should be performed respectively according to the Vedic and the tantric traditions. Based on the distinction in modes of worship, one should perform pūjā according to the prescribed rules.
ब्रह्ममन्त्रोपासकानां गायत्रीजपनात् प्रिये ।
ज्ञानात् ब्रह्मेति तद्वाच्यं सन्ध्या भवति वैदिकी ॥७७॥
ज्ञानात् ब्रह्मेति तद्वाच्यं सन्ध्या भवति वैदिकी ॥७७॥
77. brahmamantropāsakānāṁ gāyatrījapanāt priye ,
jñānāt brahmeti tadvācyaṁ sandhyā bhavati vaidikī.
jñānāt brahmeti tadvācyaṁ sandhyā bhavati vaidikī.
77.
brahmamantropāsakānām gāyatrījapanāt priye jñānāt
brahma iti tat vācyam sandhyā bhavati vaidiki
brahma iti tat vācyam sandhyā bhavati vaidiki
77.
he priye brahmamantropāsakānām gāyatrījapanāt jñānāt ca tat brahma iti vācyam,
sandhyā vaidiki bhavati
sandhyā vaidiki bhavati
77. O dear one, through the recitation of the gāyatrī mantra by those who worship the brahma-mantra, and through knowledge, that is to be spoken of as brahman, and it becomes the Vedic sandhyā.
अन्येषां वैदिकी सन्ध्या सूर्योपस्थानपूर्वकम् ।
अर्घ्यदानं दिनेशाय गायत्रीजपनं तथा ॥७८॥
अर्घ्यदानं दिनेशाय गायत्रीजपनं तथा ॥७८॥
78. anyeṣāṁ vaidikī sandhyā sūryopasthānapūrvakam ,
arghyadānaṁ dineśāya gāyatrījapanaṁ tathā.
arghyadānaṁ dineśāya gāyatrījapanaṁ tathā.
78.
anyeṣām vaidiki sandhyā sūryopasthāna-pūrvakam
arghya-dānam dineśāya gāyatrī-japanam tathā
arghya-dānam dineśāya gāyatrī-japanam tathā
78.
anyeṣām vaidiki sandhyā sūryopasthāna-pūrvakam
arghya-dānam dineśāya gāyatrī-japanam tathā
arghya-dānam dineśāya gāyatrī-japanam tathā
78. Others perform the Vedic sandhyā along with the offering of prayers to the sun, the offering of water to the sun god, and the japa of the Gāyatrī mantra.
अष्टोत्तरं सहस्रं वा शतं वा दशधाऽपि वा ।
जपानां नियमो भद्रे सर्वत्राह्निककर्मणि ॥७९॥
जपानां नियमो भद्रे सर्वत्राह्निककर्मणि ॥७९॥
79. aṣṭottaraṁ sahasraṁ vā śataṁ vā daśadhā'pi vā ,
japānāṁ niyamo bhadre sarvatrāhnikakarmaṇi.
japānāṁ niyamo bhadre sarvatrāhnikakarmaṇi.
79.
aṣṭottaraṃ sahasraṃ vā śataṃ vā daśadhā api vā
japānāṃ niyamo bhadre sarvatra āhnikakarmaṇi
japānāṃ niyamo bhadre sarvatra āhnikakarmaṇi
79.
bhadre sarvatra āhnikakarmaṇi japānāṃ aṣṭottaraṃ
sahasraṃ vā śataṃ vā daśadhā api vā niyamaḥ
sahasraṃ vā śataṃ vā daśadhā api vā niyamaḥ
79. O beautiful-eyed one, the fixed rule for the repetition of mantras in every daily ritual is one thousand and eight, or one hundred, or even tenfold.
शूद्रसामान्यजातीनामधिकारोऽस्ति केवलम् ।
आगमोक्तविधौ देवि सर्वसिद्धिस्ततो भवेत् ॥८०॥
आगमोक्तविधौ देवि सर्वसिद्धिस्ततो भवेत् ॥८०॥
80. śūdrasāmānyajātīnāmadhikāro'sti kevalam ,
āgamoktavidhau devi sarvasiddhistato bhavet.
āgamoktavidhau devi sarvasiddhistato bhavet.
80.
śūdrasāmānyajātīnām adhikāraḥ asti kevalam
āgamoktavidhau devi sarvasiddhiḥ tataḥ bhavet
āgamoktavidhau devi sarvasiddhiḥ tataḥ bhavet
80.
devi śūdrasāmānyajātīnām adhikāraḥ kevalam
asti tataḥ āgamoktavidhau sarvasiddhiḥ bhavet
asti tataḥ āgamoktavidhau sarvasiddhiḥ bhavet
80. O goddess, there is only the right for ordinary śūdra castes, and through that, all spiritual attainments arise according to the method declared in the āgamas.
प्रातः सूर्योदयः कालो मध्याह्नस्तदनन्तरम् ।
सायं सूर्यास्तसमयस्त्रिकालानामयं क्रमः ॥८१॥
सायं सूर्यास्तसमयस्त्रिकालानामयं क्रमः ॥८१॥
81. prātaḥ sūryodayaḥ kālo madhyāhnastadanantaram ,
sāyaṁ sūryāstasamayastrikālānāmayaṁ kramaḥ.
sāyaṁ sūryāstasamayastrikālānāmayaṁ kramaḥ.
81.
prātaḥ sūryodayaḥ kālaḥ madhyāhṇaḥ tadanantaram
sāyam sūryāstasamayaḥ trikālānām ayam kramaḥ
sāyam sūryāstasamayaḥ trikālānām ayam kramaḥ
81.
prātaḥ sūryodayaḥ kālaḥ madhyāhṇaḥ tadanantaram
sāyam sūryāstasamayaḥ ayam trikālānām kramaḥ
sāyam sūryāstasamayaḥ ayam trikālānām kramaḥ
81. Dawn, when the sun rises, is the first time, midday immediately follows, and dusk, at the setting of the sun, is the third - this is the established sequence of the three times of day.
विप्रादिसर्ववर्णानां विहिता तान्त्रिकी क्रिया ।
त्वयैव कथिता नाथ सम्प्राप्ते प्रबले कलौ ॥८२॥
त्वयैव कथिता नाथ सम्प्राप्ते प्रबले कलौ ॥८२॥
82. viprādisarvavarṇānāṁ vihitā tāntrikī kriyā ,
tvayaiva kathitā nātha samprāpte prabale kalau.
tvayaiva kathitā nātha samprāpte prabale kalau.
82.
viprādisarvavarṇānām vihitā tantrikī kriyā
tvayā eva kathitā nātha samprāpte prabale kalau
tvayā eva kathitā nātha samprāpte prabale kalau
82.
nātha tvayā eva kathitā viprādi-sarva-varṇānām
vihitā tāntrikī kriyā prabale kalau samprāpte
vihitā tāntrikī kriyā prabale kalau samprāpte
82. O lord, the ritual practice according to the tantras has been ordained by you yourself for all social classes beginning with the brahmins, now that the powerful age of Kali has arrived.
तदिदानीं कथं देव विप्रान् वैदिककर्मणि ।
नियोजयसि तत्सर्वं विशेषाद्वक्तुमर्हसि ॥८३॥
नियोजयसि तत्सर्वं विशेषाद्वक्तुमर्हसि ॥८३॥
83. tadidānīṁ kathaṁ deva viprān vaidikakarmaṇi ,
niyojayasi tatsarvaṁ viśeṣādvaktumarhasi.
niyojayasi tatsarvaṁ viśeṣādvaktumarhasi.
83.
tat idānīm katham deva viprān vaidika-karmaṇi
niyojayasi tat sarvam viśeṣāt vaktum arhasi
niyojayasi tat sarvam viśeṣāt vaktum arhasi
83.
deva idānīm tat katham viprān vaidika-karmaṇi
niyojayasi sarvam tat viśeṣāt vaktum arhasi
niyojayasi sarvam tat viśeṣāt vaktum arhasi
83. O Lord, why then are you engaging brahmins in Vedic rituals now, and you ought to explain all of that in detail?
सत्यं ब्रवीषि तत्त्वज्ञे सर्वेषां तान्त्रिकी क्रिया ।
लोकानां भोगमोक्षाय सर्वकर्मसु सिद्धिदा ॥८४॥
लोकानां भोगमोक्षाय सर्वकर्मसु सिद्धिदा ॥८४॥
84. satyaṁ bravīṣi tattvajñe sarveṣāṁ tāntrikī kriyā ,
lokānāṁ bhogamokṣāya sarvakarmasu siddhidā.
lokānāṁ bhogamokṣāya sarvakarmasu siddhidā.
84.
satyam bravīṣi tattvajñe sarveṣām tāntrikī kriyā
lokānām bhoga-mokṣāya sarva-karmaṣu siddhi-dā
lokānām bhoga-mokṣāya sarva-karmaṣu siddhi-dā
84.
tattvajñe satyam bravīṣi sarveṣām lokānām tāntrikī
kriyā bhoga-mokṣāya sarva-karmaṣu siddhi-dā
kriyā bhoga-mokṣāya sarva-karmaṣu siddhi-dā
84. You speak truly, O knower of truth, for all people, the ritual practice derived from the tantras grants enjoyment and liberation, and confers spiritual attainment in all actions.
इयन्तु ब्रह्मसावित्री यथा भवति वैदिकी ।
तथैव तान्त्रिकी ज्ञेया प्रशस्तोभयकर्मणि ॥८५॥
तथैव तान्त्रिकी ज्ञेया प्रशस्तोभयकर्मणि ॥८५॥
85. iyantu brahmasāvitrī yathā bhavati vaidikī ,
tathaiva tāntrikī jñeyā praśastobhayakarmaṇi.
tathaiva tāntrikī jñeyā praśastobhayakarmaṇi.
85.
iyam tu brahma-sāvitrī yathā bhavati vaidiki
tathā eva tāntriki jñeyā praśasta-ubhaya-karmaṇi
tathā eva tāntriki jñeyā praśasta-ubhaya-karmaṇi
85.
brahma-sāvitrī yathā vaidiki bhavati,
tathā eva iyam tāntriki praśasta-ubhaya-karmaṇi jñeyā tu
tathā eva iyam tāntriki praśasta-ubhaya-karmaṇi jñeyā tu
85. Just as the Vedic brahma-sāvitrī is, so too should this tantric one be known as excellent in both types of actions.
अतोऽत्र कथितं देवि द्विजानां प्रवले कलौ ।
गायत्र्यामधिकारोऽस्ति नान्यमन्त्रेषु कर्हिचित् ॥८६॥
गायत्र्यामधिकारोऽस्ति नान्यमन्त्रेषु कर्हिचित् ॥८६॥
86. ato'tra kathitaṁ devi dvijānāṁ pravale kalau ,
gāyatryāmadhikāro'sti nānyamantreṣu karhicit.
gāyatryāmadhikāro'sti nānyamantreṣu karhicit.
86.
ataḥ atra kathitam devi dvijānām pravale kalau
gāyatryām adhikāraḥ asti na anya-mantreṣu karhicit
gāyatryām adhikāraḥ asti na anya-mantreṣu karhicit
86.
devi,
ataḥ atra pravale kalau dvijānām gāyatryām adhikāraḥ asti,
na tu anya-mantreṣu karhicit kathitam
ataḥ atra pravale kalau dvijānām gāyatryām adhikāraḥ asti,
na tu anya-mantreṣu karhicit kathitam
86. O goddess, therefore it has been stated here that in the powerful age of Kali, brahmins have the right only regarding the gāyatrī, and never regarding any other mantras.
ताराद्या कमलाद्या च वाग्भवाद्या यथाक्रमात् ।
ब्राह्मणक्षत्रियविशां सावित्री कथिता कलौ ॥८७॥
ब्राह्मणक्षत्रियविशां सावित्री कथिता कलौ ॥८७॥
87. tārādyā kamalādyā ca vāgbhavādyā yathākramāt ,
brāhmaṇakṣatriyaviśāṁ sāvitrī kathitā kalau.
brāhmaṇakṣatriyaviśāṁ sāvitrī kathitā kalau.
87.
tārādyā kamalādyā ca vāgbhavādyā yathākramāt
brāhmaṇakṣatriyaviśāṃ sāvitrī kathitā kalau
brāhmaṇakṣatriyaviśāṃ sāvitrī kathitā kalau
87.
tārādyā kamalādyā ca vāgbhavādyā yathākramāt
brāhmaṇakṣatriyaviśāṃ sāvitrī kathitā kalau
brāhmaṇakṣatriyaviśāṃ sāvitrī kathitā kalau
87. O goddess, the sāvitrī beginning with Tārā, Kamalā, and Vāgbhava has been declared respectively for brahmins, kṣatriyas, and vaiśyas in the age of Kali.
द्विजादीनां प्रभेदार्थं शूद्रेभ्यः परमेश्वरि ।
सन्ध्येयं वैदिकी प्रोक्ता प्रागेवाह्निककर्मणाम् ॥८८॥
सन्ध्येयं वैदिकी प्रोक्ता प्रागेवाह्निककर्मणाम् ॥८८॥
88. dvijādīnāṁ prabhedārthaṁ śūdrebhyaḥ parameśvari ,
sandhyeyaṁ vaidikī proktā prāgevāhnikakarmaṇām.
sandhyeyaṁ vaidikī proktā prāgevāhnikakarmaṇām.
88.
dvijādīnāṃ prabhedārthaṃ śūdrebhyaḥ parameśvari
sandhyeyaṃ vaidिकी proktā prāgevāhnikakarmaṇām
sandhyeyaṃ vaidिकी proktā prāgevāhnikakarmaṇām
88.
parameśvari dvijādīnāṃ prabhedārthaṃ śūdrebhyaḥ
prāk eva āhnikakarmaṇām iyaṃ vaidiki sandhyā proktā
prāk eva āhnikakarmaṇām iyaṃ vaidiki sandhyā proktā
88. O supreme goddess, for the sake of distinguishing the twice-born classes from śūdras, this Vedic twilight worship has been declared beforehand for the daily rituals.
अन्यथा शाम्भवैर्मार्गैः केवलैः सिद्धिभाग्भवेत् ।
सत्यं सत्यं पुनः सत्यं सत्यमेतन्न संशयः ॥८९॥
सत्यं सत्यं पुनः सत्यं सत्यमेतन्न संशयः ॥८९॥
89. anyathā śāmbhavairmārgaiḥ kevalaiḥ siddhibhāgbhavet ,
satyaṁ satyaṁ punaḥ satyaṁ satyametanna saṁśayaḥ.
satyaṁ satyaṁ punaḥ satyaṁ satyametanna saṁśayaḥ.
89.
anyathā śāmbhavaiḥ mārgaiḥ kevalaiḥ siddhi-bhāk bhavet
satyam satyam punaḥ satyam satyam etat na saṃśayaḥ
satyam satyam punaḥ satyam satyam etat na saṃśayaḥ
89.
kevalaiḥ śāmbhavaiḥ mārgaiḥ anyathā siddhi-bhāk bhavet
satyam satyam punaḥ satyam etat satyam na saṃśayaḥ
satyam satyam punaḥ satyam etat satyam na saṃśayaḥ
89. Otherwise, through these pure paths of Śiva alone, a person attains spiritual perfection - this is true, true, again true, this is truly without a doubt.
कालात्ययेऽपि सन्ध्येयं कर्तव्या देववन्दिते ।
ओ/ तत्सत् ब्रह्म चोच्चार्य मोक्षेच्चुभिरनातुरैः ॥९०॥
ओ/ तत्सत् ब्रह्म चोच्चार्य मोक्षेच्चुभिरनातुरैः ॥९०॥
90. kālātyaye'pi sandhyeyaṁ kartavyā devavandite ,
o/ tatsat brahma coccārya mokṣeccubhiranāturaiḥ.
o/ tatsat brahma coccārya mokṣeccubhiranāturaiḥ.
90.
kāla-atyaye api sandhyā iyam kartavyā deva-vandite om
tat sat brahma ca uccārya mokṣa-icchubhiḥ anāturaiḥ
tat sat brahma ca uccārya mokṣa-icchubhiḥ anāturaiḥ
90.
devavandite,
kāla-atyaye api iyam sandhyā mokṣa-icchubhiḥ anāturaiḥ om tat sat brahma ca uccārya kartavyā
kāla-atyaye api iyam sandhyā mokṣa-icchubhiḥ anāturaiḥ om tat sat brahma ca uccārya kartavyā
90. O goddess worshipped by the gods, this twilight worship must be performed even at the wrong time by those free from illness who desire liberation, after pronouncing om tat sat and brahman.
आसनं वसनं पात्रं शय्या यानं निकेतनम् ।
गृह्यकं वस्तुजातञ्ज स्वच्चात् स्वच्चं प्रशस्यते ॥९१॥
गृह्यकं वस्तुजातञ्ज स्वच्चात् स्वच्चं प्रशस्यते ॥९१॥
91. āsanaṁ vasanaṁ pātraṁ śayyā yānaṁ niketanam ,
gṛhyakaṁ vastujātañja svaccāt svaccaṁ praśasyate.
gṛhyakaṁ vastujātañja svaccāt svaccaṁ praśasyate.
91.
āsanam vasanam pātraṃ śayyā yānam niketanam gṛhyakam
vastu-jātam ca svacchāt svaccham praśasyate
vastu-jātam ca svacchāt svaccham praśasyate
91.
āsanam vasanam pātraṃ śayyā yānam niketanam gṛhyakam
vastu-jātam ca svacchāt svaccham praśasyate
vastu-jātam ca svacchāt svaccham praśasyate
91. A seat, clothing, a vessel, a bed, a vehicle, a dwelling, and household utensils - each progressively cleaner is praised.
समाप्याह्निककर्माणि स्वाध्यायं गृहकर्म वा ।
गृहस्थो नियतं कुर्यान्नैव तिष्ठेन्निरुद्यमः ॥९२॥
गृहस्थो नियतं कुर्यान्नैव तिष्ठेन्निरुद्यमः ॥९२॥
92. samāpyāhnikakarmāṇi svādhyāyaṁ gṛhakarma vā ,
gṛhastho niyataṁ kuryānnaiva tiṣṭhennirudyamaḥ.
gṛhastho niyataṁ kuryānnaiva tiṣṭhennirudyamaḥ.
92.
samāpya āhnika-karmāṇi svādhyāyam gṛha-karma vā
gṛhasthaḥ niyatam kuryāt na eva tiṣṭhet nirudyamaḥ
gṛhasthaḥ niyatam kuryāt na eva tiṣṭhet nirudyamaḥ
92.
gṛhasthaḥ āhnika-karmāṇi svādhyāyam gṛha-karma vā samāpya niyatam kuryāt,
na eva nirudyamaḥ tiṣṭhet
na eva nirudyamaḥ tiṣṭhet
92. Having completed his daily rituals, personal scriptural recitation, or household duties, a householder should constantly perform them, and he should never remain inactive.
पुण्यतीर्थे पुण्यतिथौ ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः ।
जपं दानं प्रकुर्वाणः श्रेयसां निलयो भवेत् ॥९३॥
जपं दानं प्रकुर्वाणः श्रेयसां निलयो भवेत् ॥९३॥
93. puṇyatīrthe puṇyatithau grahaṇe candrasūryayoḥ ,
japaṁ dānaṁ prakurvāṇaḥ śreyasāṁ nilayo bhavet.
japaṁ dānaṁ prakurvāṇaḥ śreyasāṁ nilayo bhavet.
93.
puṇyatīrthe puṇyatithau grahaṇe candrasūryayoḥ
japaṃ dānaṃ kurvāṇaḥ śreyasāṃ nilayo bhavet
japaṃ dānaṃ kurvāṇaḥ śreyasāṃ nilayo bhavet
93.
puṇyatīrthe puṇyatithau candrasūryayoḥ grahaṇe
japaṃ dānaṃ ca kurvāṇaḥ śreyasāṃ nilayo bhavet
japaṃ dānaṃ ca kurvāṇaḥ śreyasāṃ nilayo bhavet
93. Performing mantra recitation and giving charity at a sacred water place, on a holy lunar day, or during an eclipse of the sun and moon, a person becomes an abode of auspicious blessings.
कलावन्नगतप्राणा नोपवासः प्रशस्यते ।
उपवासप्रतिनिधावेकं दानं विधीयते ॥९४॥
उपवासप्रतिनिधावेकं दानं विधीयते ॥९४॥
94. kalāvannagataprāṇā nopavāsaḥ praśasyate ,
upavāsapratinidhāvekaṁ dānaṁ vidhīyate.
upavāsapratinidhāvekaṁ dānaṁ vidhīyate.
94.
kalāvan-gata-prāṇāḥ na-upavāsaḥ praśasyate
upavāsa-pratinidhau-ekaṃ dānaṃ vidhīyate
upavāsa-pratinidhau-ekaṃ dānaṃ vidhīyate
94.
kalāvan-gata-prāṇāḥ upavāsaḥ na praśasyate
upavāsa-pratinidhau ekaṃ dānaṃ vidhīyate
upavāsa-pratinidhau ekaṃ dānaṃ vidhīyate
94. When life force is diminished by age or weakness, fasting is not praised, and in place of fasting, giving charity alone is prescribed.
कलौ दानं महेशानि सर्वसिद्धिकरं भवेत् ।
तत्पात्रं केवलं ज्ञेयो दरिद्रः सत्क्रियान्वितः ॥९५॥
तत्पात्रं केवलं ज्ञेयो दरिद्रः सत्क्रियान्वितः ॥९५॥
95. kalau dānaṁ maheśāni sarvasiddhikaraṁ bhavet ,
tatpātraṁ kevalaṁ jñeyo daridraḥ satkriyānvitaḥ.
tatpātraṁ kevalaṁ jñeyo daridraḥ satkriyānvitaḥ.
95.
kalau dānam maheśāni sarvasiddhikaram bhavet tat
pātram kevalam jñeyam daridraḥ satkriyānvitaḥ
pātram kevalam jñeyam daridraḥ satkriyānvitaḥ
95.
maheśāni kalau dānam sarvasiddhikaram bhavet tat
pātram satkriyānvitaḥ daridraḥ kevalam jñeyam
pātram satkriyānvitaḥ daridraḥ kevalam jñeyam
95. O Maheśānī, giving charity in the age of Kali brings all spiritual attainments, and that proper recipient of charity is understood to be solely the poor person who is devoted to righteous actions.
मासवत्सरपक्षाणामारम्भदिनमम्बिके ।
चतुर्दश्यष्टमी शुक्ला तथैवैकादशी कुहूः ॥९६॥
चतुर्दश्यष्टमी शुक्ला तथैवैकादशी कुहूः ॥९६॥
96. māsavatsarapakṣāṇāmārambhadinamambike ,
caturdaśyaṣṭamī śuklā tathaivaikādaśī kuhūḥ.
caturdaśyaṣṭamī śuklā tathaivaikādaśī kuhūḥ.
96.
māsa vatsara pakṣāṇām ārambha dinam ambike
caturdaśī aṣṭamī śuklā tathā eva ekādaśī kuhūḥ
caturdaśī aṣṭamī śuklā tathā eva ekādaśī kuhūḥ
96.
ambike māsavatsarapakṣāṇām ārambhadinam śuklā
caturdaśī aṣṭamī tathā eva ekādaśī kuhūḥ
caturdaśī aṣṭamī tathā eva ekādaśī kuhūḥ
96. O mother, the starting day of months, years, and fortnights is indeed the bright fourteenth and eighth lunar days, as well as the eleventh and the new moon.
निजजन्मदिनञ्चैव पित्रोर्मरणवासरः ।
वैधोत्सवदिनञ्चैव पुण्यकालः प्रकीर्तितः ॥९७॥
वैधोत्सवदिनञ्चैव पुण्यकालः प्रकीर्तितः ॥९७॥
97. nijajanmadinañcaiva pitrormaraṇavāsaraḥ ,
vaidhotsavadinañcaiva puṇyakālaḥ prakīrtitaḥ.
vaidhotsavadinañcaiva puṇyakālaḥ prakīrtitaḥ.
97.
nija-janma-dinam ca eva pitroḥ maraṇa-vāsaraḥ
vaidha-utsava-dinam ca eva puṇya-kālaḥ prakīrtitaḥ
vaidha-utsava-dinam ca eva puṇya-kālaḥ prakīrtitaḥ
97.
nijajanmadinam ca eva pitroḥ maraṇavāsaraḥ
vaidhotsavadinam ca eva puṇyakālaḥ prakīrtitaḥ
vaidhotsavadinam ca eva puṇyakālaḥ prakīrtitaḥ
97. One is declared to have a time of spiritual merit on his own birthday, the day of his parents death, and the day of a scriptural festival.
गङ्गानदी महानद्यो गुरोः सदनमेव च ।
प्रसिद्धं देवताक्षेत्रं पुण्यतीर्थं प्रकीर्तितम् ॥९८॥
प्रसिद्धं देवताक्षेत्रं पुण्यतीर्थं प्रकीर्तितम् ॥९८॥
98. gaṅgānadī mahānadyo guroḥ sadanameva ca ,
prasiddhaṁ devatākṣetraṁ puṇyatīrthaṁ prakīrtitam.
prasiddhaṁ devatākṣetraṁ puṇyatīrthaṁ prakīrtitam.
98.
gaṅgā-nadī mahā-nadyau guroḥ sadanam eva ca
prasiddha-devatā-kṣetram puṇya-tīrtham prakīrtitam
prasiddha-devatā-kṣetram puṇya-tīrtham prakīrtitam
98.
gaṅgānadī mahānadyau guroḥ sadanam eva ca
prasiddhadevatākṣetram puṇyatīrtham prakīrtitam
prasiddhadevatākṣetram puṇyatīrtham prakīrtitam
98. The Gangā river, great rivers, the dwelling place of the guru, a renowned divine sanctuary, and a holy water place are declared to be sacred places of pilgrimage.
त्यक्त्वा स्वाध्यायनं पित्रोः शुश्रूषान्दाररक्षणम् ।
नरकाय भवेत्तीर्थं तीर्थाय व्रजतां नृणाम् ॥९९॥
नरकाय भवेत्तीर्थं तीर्थाय व्रजतां नृणाम् ॥९९॥
99. tyaktvā svādhyāyanaṁ pitroḥ śuśrūṣāndārarakṣaṇam ,
narakāya bhavettīrthaṁ tīrthāya vrajatāṁ nṛṇām.
narakāya bhavettīrthaṁ tīrthāya vrajatāṁ nṛṇām.
99.
tyaktvā svādhyāyanam pitroḥ śuśrūṣām dāra-rakṣaṇam
narakāya bhavet tīrtham tīrthāya vrajatām nṛṇām
narakāya bhavet tīrtham tīrthāya vrajatām nṛṇām
99.
svādhyāyanam pitroḥ śuśrūṣām dāra-rakṣaṇam ca tyaktvā
nṛṇām vrajatām tīrtham narakāya bhavet tīrthāya
nṛṇām vrajatām tīrtham narakāya bhavet tīrthāya
99. Abandoning personal scriptural recitation, the service of parents, and the protection of one's wife, going on pilgrimage becomes a cause of hell for people, rather than a path to spiritual merit.
न तीर्थसेवा नारीणां नोपवासादिकाः क्रियाः ।
नैव व्रतानां नियमो भर्तुः शुश्रूषणं विना ॥१००॥
नैव व्रतानां नियमो भर्तुः शुश्रूषणं विना ॥१००॥
100. na tīrthasevā nārīṇāṁ nopavāsādikāḥ kriyāḥ ,
naiva vratānāṁ niyamo bhartuḥ śuśrūṣaṇaṁ vinā.
naiva vratānāṁ niyamo bhartuḥ śuśrūṣaṇaṁ vinā.
100.
na tīrtha-sevā nārīṇām na upavāsādikāḥ kriyāḥ
na eva vratānām niyamaḥ bhartuḥ śuśrūṣaṇam vinā
na eva vratānām niyamaḥ bhartuḥ śuśrūṣaṇam vinā
100.
bhartuḥ śuśrūṣaṇam vinā nārīṇām na tīrtha-sevā
na upavāsādikāḥ kriyāḥ na eva vratānām niyamaḥ
na upavāsādikāḥ kriyāḥ na eva vratānām niyamaḥ
100. For women, there is no service of pilgrimage, nor fasting and other such rituals, nor even the observance of vows, apart from the service of their husband.
भर्तैव योषितां तीर्थं तपो दानं व्रतं गुरुः ।
तस्मात् सर्वात्मना नारी पतिसेवां समाचरेत् ॥१०१॥
तस्मात् सर्वात्मना नारी पतिसेवां समाचरेत् ॥१०१॥
101. bhartaiva yoṣitāṁ tīrthaṁ tapo dānaṁ vrataṁ guruḥ ,
tasmāt sarvātmanā nārī patisevāṁ samācaret.
tasmāt sarvātmanā nārī patisevāṁ samācaret.
101.
bhartā eva yoṣitām tīrtham tapaḥ dānam vratam
guruḥ tasmāt sarvātmanā nārī patisevām samācaret
guruḥ tasmāt sarvātmanā nārī patisevām samācaret
101.
bhartā eva yoṣitām tīrtham tapaḥ dānam vratam
guruḥ tasmāt nārī sarvātmanā patisevām samācaret
guruḥ tasmāt nārī sarvātmanā patisevām samācaret
101. The husband indeed is the place of pilgrimage, spiritual practice, charity, vow, and the guru for women, and therefore a woman should devote herself entirely to serving her husband.
पत्युः प्रियं सदा कुर्यात् वचसा परिचर्यया ।
तदाज्ञानुचरी भूत्वा तोषयेत् पतिबान्धवान् ॥१०२॥
तदाज्ञानुचरी भूत्वा तोषयेत् पतिबान्धवान् ॥१०२॥
102. patyuḥ priyaṁ sadā kuryāt vacasā paricaryayā ,
tadājñānucarī bhūtvā toṣayet patibāndhavān.
tadājñānucarī bhūtvā toṣayet patibāndhavān.
102.
patyuḥ priyam sadā kuryāt vacasā paricaryayā
tadājñānucarī bhūtvā toṣayet patibāndhavān
tadājñānucarī bhūtvā toṣayet patibāndhavān
102.
sadā vacasā paricaryayā ca patyuḥ priyam kuryāt,
tadājñānucarī bhūtvā patibāndhavān toṣayet
tadājñānucarī bhūtvā patibāndhavān toṣayet
102. She should always bring pleasure to her husband through her words and personal service, and becoming a follower of his commands, she should satisfy her husband's relatives.
नेक्षेत् पतिं क्रूरदृष्ट्या श्रावयेन्नैव दुर्वचः ।
नाप्रियं मनसा वापि चरेद्भर्तुः पतिव्रता ॥१०३॥
नाप्रियं मनसा वापि चरेद्भर्तुः पतिव्रता ॥१०३॥
103. nekṣet patiṁ krūradṛṣṭyā śrāvayennaiva durvacaḥ ,
nāpriyaṁ manasā vāpi caredbhartuḥ pativratā.
nāpriyaṁ manasā vāpi caredbhartuḥ pativratā.
103.
na īkṣeta patiṃ krūradṛṣṭyā śrāvayet na eva durvacaḥ
na apriyaṃ manasā vā api caret bhartuḥ pativratā
na apriyaṃ manasā vā api caret bhartuḥ pativratā
103.
pativratā na īkṣeta patiṃ krūradṛṣṭyā na eva śrāvayet
durvacaḥ na api vā manasā apriyaṃ caret bhartuḥ
durvacaḥ na api vā manasā apriyaṃ caret bhartuḥ
103. A devoted wife should never look at her husband with a harsh glance, nor utter harsh words to him, nor even think of anything displeasing to him.
कायेन मनसा वाचा सर्वदा प्रियकर्मभिः ।
या प्रीणयति भर्तारं सैव ब्रह्मपदं लभेत् ॥१०४॥
या प्रीणयति भर्तारं सैव ब्रह्मपदं लभेत् ॥१०४॥
104. kāyena manasā vācā sarvadā priyakarmabhiḥ ,
yā prīṇayati bhartāraṁ saiva brahmapadaṁ labhet.
yā prīṇayati bhartāraṁ saiva brahmapadaṁ labhet.
104.
kāyena manasā vācā sarvadā priyakarmabhiḥ yā
prīṇayati bhartāraṃ sā eva brahmapadam labhet
prīṇayati bhartāraṃ sā eva brahmapadam labhet
104.
yā kāyena manasā vācā sarvadā priyakarmabhiḥ
prīṇayati bhartāraṃ sā eva labhet brahmapadam
prīṇayati bhartāraṃ sā eva labhet brahmapadam
104. She who always pleases her husband through her body, mind, speech, and affectionate actions attains the state of brahman.
नान्यवक्त्रं निरीक्षेत नान्यैः सम्भाषणञ्चरेत् ।
न चाङ्गं दर्शयेदन्यान् भर्तुराज्ञानुसारिणी ॥१०५॥
न चाङ्गं दर्शयेदन्यान् भर्तुराज्ञानुसारिणी ॥१०५॥
105. nānyavaktraṁ nirīkṣeta nānyaiḥ sambhāṣaṇañcaret ,
na cāṅgaṁ darśayedanyān bharturājñānusāriṇī.
na cāṅgaṁ darśayedanyān bharturājñānusāriṇī.
105.
na anya-vaktram nirīkṣeta na anyaiḥ sambhāṣaṇam caret
na ca aṅgam darśayet anyān bhartuḥ ājñā-anusāriṇī
na ca aṅgam darśayet anyān bhartuḥ ājñā-anusāriṇī
105.
bhartuḥ ājñā-anusāriṇī nānya-vaktram nirīkṣeta nānyaiḥ sambhāṣaṇam ca caret,
anyān aṅgam ca na darśayet
anyān aṅgam ca na darśayet
105. Obedient to her husband's commands, she should not look at the face of another man, nor converse with others, and she should not display her body to other men.
तिष्ठेत् पित्रोर्वशे बाल्ये भर्तुः सम्प्राप्तयौवने ।
वार्द्धक्ये पतिबन्धूनां न स्वतन्त्रा भवेत् क्वचित् ॥१०६॥
वार्द्धक्ये पतिबन्धूनां न स्वतन्त्रा भवेत् क्वचित् ॥१०६॥
106. tiṣṭhet pitrorvaśe bālye bhartuḥ samprāptayauvane ,
vārddhakye patibandhūnāṁ na svatantrā bhavet kvacit.
vārddhakye patibandhūnāṁ na svatantrā bhavet kvacit.
106.
tiṣṭhet pitroḥ vaśe bālye bhartuḥ samprāpta-yauvane
vārdhakye pati-bandhūnām na svatantrā bhavet kvacit
vārdhakye pati-bandhūnām na svatantrā bhavet kvacit
106.
bālye pitroḥ vaśe tiṣṭhet,
samprāpta-yauvane bhartuḥ,
vārdhakye pati-bandhūnām (vaśe tiṣṭhet),
kvacit na svatantrā bhavet
samprāpta-yauvane bhartuḥ,
vārdhakye pati-bandhūnām (vaśe tiṣṭhet),
kvacit na svatantrā bhavet
106. She should remain under the control of her parents in childhood, under her husband in her youth, and under her husband's relatives in old age, and she should never be independent.
अज्ञातपतिमर्यादामज्ञातपतिसेवनाम् ।
नोद्वाहयेत् पिता बालामज्ञातधर्मशासनाम् ॥१०७॥
नोद्वाहयेत् पिता बालामज्ञातधर्मशासनाम् ॥१०७॥
107. ajñātapatimaryādāmajñātapatisevanām ,
nodvāhayet pitā bālāmajñātadharmaśāsanām.
nodvāhayet pitā bālāmajñātadharmaśāsanām.
107.
ajñātapatimaryādām ajñātapatisevanām na
udvāhayet pitā bālāṁ ajñātadharmaśāsanām
udvāhayet pitā bālāṁ ajñātadharmaśāsanām
107.
pitā ajñātapatimaryādām ajñātapatisevanām
ajñātadharmaśāsanām bālāṁ na udvāhayet
ajñātadharmaśāsanām bālāṁ na udvāhayet
107. A father should not give in marriage a young girl who does not understand the respect due to her husband, who does not know how to serve him, and who is unacquainted with the teachings of dharma.
नरमांसं न भुञ्जीयात् नराकृतिपशूंस्तथा ।
बहूपकारकान् गाश्च मांसादान् रसवर्जितान् ॥१०८॥
बहूपकारकान् गाश्च मांसादान् रसवर्जितान् ॥१०८॥
108. naramāṁsaṁ na bhuñjīyāt narākṛtipaśūṁstathā ,
bahūpakārakān gāśca māṁsādān rasavarjitān.
bahūpakārakān gāśca māṁsādān rasavarjitān.
108.
naramāṃsaṃ na bhuñjīyāt narākṛtipaśūṃs tathā
bahūpakārakān gāś ca māṃsādān rasavarjitān
bahūpakārakān gāś ca māṃsādān rasavarjitān
108.
naramāṃsaṃ na bhuñjīyāt tathā narākṛtipaśūn
bahūpakārakān gāḥ ca māṃsādān rasavarjitān ca
bahūpakārakān gāḥ ca māṃsādān rasavarjitān ca
108. One should not eat human flesh, nor animals having the form of men, nor cows that are extremely helpful, nor meat-eaters, nor those devoid of sap.
फलानि ग्राम्यवन्यानि मूलानि विविधानि च ।
भूमिजातानि सर्वाणि भोज्यानि स्वेच्चया शिवे ॥१०९॥
भूमिजातानि सर्वाणि भोज्यानि स्वेच्चया शिवे ॥१०९॥
109. phalāni grāmyavanyāni mūlāni vividhāni ca ,
bhūmijātāni sarvāṇi bhojyāni sveccayā śive.
bhūmijātāni sarvāṇi bhojyāni sveccayā śive.
109.
phalāni grāmyavanyāni mūlāni vividhāni ca
bhūmijātāni sarvāṇi bhojyāni svecchayā śive
bhūmijātāni sarvāṇi bhojyāni svecchayā śive
109.
śive sarvāṇi grāmyavanyāni vividhāni ca
mūlāni bhūmijātāni phalāni svecchayā bhojyāni
mūlāni bhūmijātāni phalāni svecchayā bhojyāni
109. O Śiva, all fruits growing in villages and forests, various roots, and everything born from the earth may be eaten freely as desired.
अध्यापनं याजनञ्च विप्राणां व्रतमुत्तमम् ।
अशक्तौ क्षत्रियविशां वृत्तैर्निर्वाहमाचरेत् ॥११०॥
अशक्तौ क्षत्रियविशां वृत्तैर्निर्वाहमाचरेत् ॥११०॥
110. adhyāpanaṁ yājanañca viprāṇāṁ vratamuttamam ,
aśaktau kṣatriyaviśāṁ vṛttairnirvāhamācaret.
aśaktau kṣatriyaviśāṁ vṛttairnirvāhamācaret.
110.
adhyāpanaṃ yājanaṃ ca viprāṇām vratam uttamam
aśaktau kṣatriyaviśām vṛttair nirvāham ācaret
aśaktau kṣatriyaviśām vṛttair nirvāham ācaret
110.
viprāṇām adhyāpanam yājanam ca uttamam vratam
aśaktau kṣatriyaviśām vṛttaiḥ nirvāham ācaret
aśaktau kṣatriyaviśām vṛttaiḥ nirvāham ācaret
110. Teaching and officiating at yagyas constitute the highest duty for brahmins, but in times of inability, one should manage subsistence through the occupations of kṣatriyas and vaiśyas.
राजन्यानाञ्च सद्वृत्तं संग्रामो भूमिशासनम् ।
अत्राशक्तौ वणिग्वृत्तं शूद्रवृत्तमथाश्रयेत् ॥१११॥
अत्राशक्तौ वणिग्वृत्तं शूद्रवृत्तमथाश्रयेत् ॥१११॥
111. rājanyānāñca sadvṛttaṁ saṁgrāmo bhūmiśāsanam ,
atrāśaktau vaṇigvṛttaṁ śūdravṛttamathāśrayet.
atrāśaktau vaṇigvṛttaṁ śūdravṛttamathāśrayet.
111.
rājanyānām ca satvṛttam saṅgrāmaḥ bhūmiśāsanam
atra aśaktau vaṇigvṛttam śūdravṛttam atha āśrayet
atra aśaktau vaṇigvṛttam śūdravṛttam atha āśrayet
111.
rājanyānām ca satvṛttam saṅgrāmaḥ bhūmiśāsanam
atra aśaktau vaṇigvṛttam śūdravṛttam atha āśrayet
atra aśaktau vaṇigvṛttam śūdravṛttam atha āśrayet
111. For kṣatriyas, the proper conduct consists of warfare and ruling the land, but in times of inability, one may resort to the livelihood of merchants, and thereafter to that of śūdras.
वाणिज्याशक्तवैश्यानां शूद्रवृत्तमदूषणम् ।
शूद्राणां परमेशानि सेवावृत्तिं विधीयते ॥११२॥
शूद्राणां परमेशानि सेवावृत्तिं विधीयते ॥११२॥
112. vāṇijyāśaktavaiśyānāṁ śūdravṛttamadūṣaṇam ,
śūdrāṇāṁ parameśāni sevāvṛttiṁ vidhīyate.
śūdrāṇāṁ parameśāni sevāvṛttiṁ vidhīyate.
112.
vāṇijyāśaktavaiśyānām śūdravṛttam adūṣaṇam
śūdrāṇām parameśāni sevāvṛttam vidhīyate
śūdrāṇām parameśāni sevāvṛttam vidhīyate
112.
vāṇijyāśaktavaiśyānām śūdravṛttam adūṣaṇam
śūdrāṇām parameśāni sevāvṛttam vidhīyate
śūdrāṇām parameśāni sevāvṛttam vidhīyate
112. O supreme goddess, for vaiśyas who are unable to engage in trade, the livelihood of a śūdra is not blameworthy, and for śūdras, the livelihood of service is prescribed.
सामान्यानां तु वर्णानां विप्रवृत्त्यन्यवृत्तिषु ।
अधिकारोऽस्ति देवेशि देहयात्राप्रसिद्धये ॥११३॥
अधिकारोऽस्ति देवेशि देहयात्राप्रसिद्धये ॥११३॥
113. sāmānyānāṁ tu varṇānāṁ vipravṛttyanyavṛttiṣu ,
adhikāro'sti deveśi dehayātrāprasiddhaye.
adhikāro'sti deveśi dehayātrāprasiddhaye.
113.
sāmānyānām tu varṇānām vipra vṛtti anya vṛttiṣu
adhikāraḥ asti deveśi deha yātrā prasiddhaye
adhikāraḥ asti deveśi deha yātrā prasiddhaye
113.
deveśi,
sāmānyānām varṇānām tu vipra vṛtti anya vṛttiṣu deha yātrā prasiddhaye adhikāraḥ asti.
sāmānyānām varṇānām tu vipra vṛtti anya vṛttiṣu deha yātrā prasiddhaye adhikāraḥ asti.
113. O queen of the gods, ordinary social classes have the right to engage in the occupations of brahmins and other classes for the sake of sustaining bodily life.
अद्वेष्टा निर्ममः शान्तः सत्यवादी जितेन्द्रियः ।
निर्मत्सरो निष्कपटः स्ववृत्तौ ब्राह्मणो भवेत् ॥११४॥
निर्मत्सरो निष्कपटः स्ववृत्तौ ब्राह्मणो भवेत् ॥११४॥
114. adveṣṭā nirmamaḥ śāntaḥ satyavādī jitendriyaḥ ,
nirmatsaro niṣkapaṭaḥ svavṛttau brāhmaṇo bhavet.
nirmatsaro niṣkapaṭaḥ svavṛttau brāhmaṇo bhavet.
114.
adveṣṭā nirmamaḥ śāntaḥ satyavādi jitendriyaḥ
nirmatsaraḥ niṣkapalaḥ sva vṛttau brāhmaṇaḥ bhavet
nirmatsaraḥ niṣkapalaḥ sva vṛttau brāhmaṇaḥ bhavet
114.
adveṣṭā,
nirmamaḥ,
śāntaḥ,
satyavādī,
jitendriyaḥ,
nirmatsaraḥ,
niṣkapalaḥ,
sva vṛttau brāhmaṇaḥ bhavet.
nirmamaḥ,
śāntaḥ,
satyavādī,
jitendriyaḥ,
nirmatsaraḥ,
niṣkapalaḥ,
sva vṛttau brāhmaṇaḥ bhavet.
114. Free from malice, devoid of a sense of mine, peaceful, truthful, self-controlled, free from jealousy, and free from deceit - such a person should be a brahmin established in his own duties.
अध्यापयेत् पुत्रबुद्ध्या शिष्यान् सन्मार्गवर्तिनः ।
सर्वलोकहितैषी स्यात् पक्षपातविनिर्मुखः ॥११५॥
सर्वलोकहितैषी स्यात् पक्षपातविनिर्मुखः ॥११५॥
115. adhyāpayet putrabuddhyā śiṣyān sanmārgavartinaḥ ,
sarvalokahitaiṣī syāt pakṣapātavinirmukhaḥ.
sarvalokahitaiṣī syāt pakṣapātavinirmukhaḥ.
115.
adhyāpayet putra-buddhyā śiṣyān sat-mārga-vartinaḥ
sarva-loka-hitaiṣī syāt pakṣapāta-vinirmuktaḥ
sarva-loka-hitaiṣī syāt pakṣapāta-vinirmuktaḥ
115.
sat-mārga-vartinaḥ śiṣyān putra-buddhyā adhyāpayet
sarva-loka-hitaiṣī syāt pakṣapāta-vinirmuktaḥ
sarva-loka-hitaiṣī syāt pakṣapāta-vinirmuktaḥ
115. He should teach his disciples, who follow the righteous path, as if they were his own sons, and he should desire the welfare of all people, remaining free from partiality.
मिथ्यालापमसूयाञ्च व्यसनाप्रियभाषणम् ।
नीचैः प्रसक्तिं दम्भञ्च सर्वथा ब्राह्मणस्त्यजेत् ॥११६॥
नीचैः प्रसक्तिं दम्भञ्च सर्वथा ब्राह्मणस्त्यजेत् ॥११६॥
116. mithyālāpamasūyāñca vyasanāpriyabhāṣaṇam ,
nīcaiḥ prasaktiṁ dambhañca sarvathā brāhmaṇastyajet.
nīcaiḥ prasaktiṁ dambhañca sarvathā brāhmaṇastyajet.
116.
mithyā-lāpam asūyām ca vyasana-apriya-bhāṣaṇam nīcaiḥ
praskaktiṃ dambham ca sarvathā brāhmaṇaḥ tyajet
praskaktiṃ dambham ca sarvathā brāhmaṇaḥ tyajet
116.
brāhmaṇaḥ mithyālāpam asūyām ca vyasana-apriya-bhāṣaṇam
nīcaiḥ prasaktiṃ dambham ca sarvathā tyajet
nīcaiḥ prasaktiṃ dambham ca sarvathā tyajet
116. A brahmin should completely abandon false speech, jealousy, addiction to vices, harsh speech, association with low people, and hypocrisy.
युयुत्सा गर्हिता सन्धौ सम्मानैः सन्धिरुत्तमा ।
मृत्युर्जयो वा युद्धेषु राजन्यानां वरानने ॥११७॥
मृत्युर्जयो वा युद्धेषु राजन्यानां वरानने ॥११७॥
117. yuyutsā garhitā sandhau sammānaiḥ sandhiruttamā ,
mṛtyurjayo vā yuddheṣu rājanyānāṁ varānane.
mṛtyurjayo vā yuddheṣu rājanyānāṁ varānane.
117.
yuyutsā garhitā sandhau sammānaiḥ sandhiḥ uttamā
mṛtyuḥ jayaḥ vā yuddheṣu rājanyānāṃ varānane
mṛtyuḥ jayaḥ vā yuddheṣu rājanyānāṃ varānane
117.
varānane sandhau yuyutsā garhitā,
sammānaiḥ sandhiḥ uttamā,
yuddheṣu vā mṛtyuḥ jayaḥ rājanyānām
sammānaiḥ sandhiḥ uttamā,
yuddheṣu vā mṛtyuḥ jayaḥ rājanyānām
117. O beautiful-faced one, going to war is censured when a treaty can be made with honor, but an honorable treaty is best, while in battles either death or victory belongs to kṣatriyas.
अलोभी स्यात् प्रजावित्ते गृह्णीयात् सम्मितं करम् ।
रक्षन्नङ्गीकृतं धर्मं पुत्रवत् पालयेत् प्रजाः ॥११८॥
रक्षन्नङ्गीकृतं धर्मं पुत्रवत् पालयेत् प्रजाः ॥११८॥
118. alobhī syāt prajāvitte gṛhṇīyāt sammitaṁ karam ,
rakṣannaṅgīkṛtaṁ dharmaṁ putravat pālayet prajāḥ.
rakṣannaṅgīkṛtaṁ dharmaṁ putravat pālayet prajāḥ.
118.
alobhi syāt prajāvitte gṛhṇīyāt sammitaṃ karam
rakṣan aṅgīkṛtaṃ dharmaṃ putravat pālayet prajāḥ
rakṣan aṅgīkṛtaṃ dharmaṃ putravat pālayet prajāḥ
118.
prajāvitte alobhi syāt,
sammitam karam gṛhṇīyāt,
aṅgīkṛtam dharmam rakṣan putravat prajāḥ pālayet
sammitam karam gṛhṇīyāt,
aṅgīkṛtam dharmam rakṣan putravat prajāḥ pālayet
118. He should remain free from greed regarding the wealth of his subjects, collect moderate taxes, protect the established dharma, and nurture his subjects like his own sons.
न्यायं युद्धं तथा सन्धिं कर्माण्यन्यानि यानि च ।
मन्त्रिभिः सह कुर्वीत विचार्य सर्वथा नृपः ॥११९॥
मन्त्रिभिः सह कुर्वीत विचार्य सर्वथा नृपः ॥११९॥
119. nyāyaṁ yuddhaṁ tathā sandhiṁ karmāṇyanyāni yāni ca ,
mantribhiḥ saha kurvīta vicārya sarvathā nṛpaḥ.
mantribhiḥ saha kurvīta vicārya sarvathā nṛpaḥ.
119.
nyāyam yuddham tathā sandhim karmāṇi anyāni yāni
ca mantribhiḥ saha kurvīta vicārya sarvathā nṛpaḥ
ca mantribhiḥ saha kurvīta vicārya sarvathā nṛpaḥ
119.
nṛpaḥ nyāyam yuddham tathā sandhim anyāni yāni ca
karmāṇi mantribhiḥ saha sarvathā vicārya kurvīta
karmāṇi mantribhiḥ saha sarvathā vicārya kurvīta
119. O king, always deliberate thoroughly with your ministers and carry out just warfare, treaties, and all other necessary duties.
धर्मयुद्धेन योद्धव्यं न्यायदण्डपुरस्क्रियाः ।
करणीया यथाशास्त्रं सन्धिं कुर्याद् यथाबलम् ॥१२०॥
करणीया यथाशास्त्रं सन्धिं कुर्याद् यथाबलम् ॥१२०॥
120. dharmayuddhena yoddhavyaṁ nyāyadaṇḍapuraskriyāḥ ,
karaṇīyā yathāśāstraṁ sandhiṁ kuryād yathābalam.
karaṇīyā yathāśāstraṁ sandhiṁ kuryād yathābalam.
120.
dharmayuddhena yoddhavyam nyāyadaṇḍapuraskriyāḥ
karaṇīyā yathāśāstram sandhim kuryāt yathābalam
karaṇīyā yathāśāstram sandhim kuryāt yathābalam
120.
dharmayuddhena yoddhavyam nyāyadaṇḍapuraskriyāḥ
yathāśāstram karaṇīyāḥ yathābalam ca sandhim kuryāt
yathāśāstram karaṇīyāḥ yathābalam ca sandhim kuryāt
120. Warfare should be waged righteously, and punishments and honors should be administered according to the scriptures, while treaties should be made according to one's capacity.
उपायैः साधयेत् कार्यं युद्धं सन्धिञ्च शत्रुभिः ।
उपायानुगताः सर्वा जयक्षेमविभूतयः ॥१२१॥
उपायानुगताः सर्वा जयक्षेमविभूतयः ॥१२१॥
121. upāyaiḥ sādhayet kāryaṁ yuddhaṁ sandhiñca śatrubhiḥ ,
upāyānugatāḥ sarvā jayakṣemavibhūtayaḥ.
upāyānugatāḥ sarvā jayakṣemavibhūtayaḥ.
121.
upāyaiḥ sādhayet kāryam yuddhaṃ sandhi ca
śatrubhiḥ upāyānugatāḥ sarvā jayaśaksemavibhūtayaḥ
śatrubhiḥ upāyānugatāḥ sarvā jayaśaksemavibhūtayaḥ
121.
upāyaiḥ kāryam yuddham sandhim ca śatrubhiḥ
sādhayet sarvāḥ jaya-kṣema-vibhūtayaḥ upāyānugatāḥ
sādhayet sarvāḥ jaya-kṣema-vibhūtayaḥ upāyānugatāḥ
121. One should accomplish tasks, warfare, and treaties with enemies through appropriate means, for all victories, security, and prosperity depend on these means.
स्यान्नीचसङ्गाद्विरतः सदा विद्वज्जनप्रियः ।
धीरो विपत्तौ दक्षश्च शीलवान् सम्मितव्ययी ॥१२२॥
धीरो विपत्तौ दक्षश्च शीलवान् सम्मितव्ययी ॥१२२॥
122. syānnīcasaṅgādvirataḥ sadā vidvajjanapriyaḥ ,
dhīro vipattau dakṣaśca śīlavān sammitavyayī.
dhīro vipattau dakṣaśca śīlavān sammitavyayī.
122.
syāt nīcasaṅgāt virataḥ sadā vidvajjana-priyaḥ
dhīraḥ vipattau dakṣaḥ ca śīlavān sammitavyayī
dhīraḥ vipattau dakṣaḥ ca śīlavān sammitavyayī
122.
syāt nīcasaṅgāt virataḥ sadā vidvajjana-priyaḥ
dhīraḥ vipattau dakṣaḥ ca śīlavān sammitavyayī
dhīraḥ vipattau dakṣaḥ ca śīlavān sammitavyayī
122. He should remain detached from the company of low people, always dear to learned men, steadfast, capable in times of adversity, virtuous, and moderate in expenditure.
निपुणो दुर्गसंस्कारे शस्त्रशिक्षाविचक्षणः ।
स्वसैन्यभावान्वेषी स्यात् शिक्षयेद्रणकौशलम् ॥१२३॥
स्वसैन्यभावान्वेषी स्यात् शिक्षयेद्रणकौशलम् ॥१२३॥
123. nipuṇo durgasaṁskāre śastraśikṣāvicakṣaṇaḥ ,
svasainyabhāvānveṣī syāt śikṣayedraṇakauśalam.
svasainyabhāvānveṣī syāt śikṣayedraṇakauśalam.
123.
nipuṇaḥ durgasaṃskāre śastraśikṣāvicakṣaṇaḥ
svasainyabhāvānvīṣī syāt śikṣayet raṇakauśalam
svasainyabhāvānvīṣī syāt śikṣayet raṇakauśalam
123.
durgasaṃskāre nipuṇaḥ śastraśikṣāvicakṣaṇaḥ
svasainyabhāvānvīṣī syāt raṇakauśalam śikṣayet
svasainyabhāvānvīṣī syāt raṇakauśalam śikṣayet
123. He should be skilled in fort maintenance, well-versed in weapon training, observant of the morale of his own troops, and he should teach the art of warfare.
न हन्यान्मूर्च्चितान् युद्धे त्यक्तशस्त्रान् पराङ्मुखान् ।
वलानीतान् रिपून् देवि रिपुदारशिशूनपि ॥१२४॥
वलानीतान् रिपून् देवि रिपुदारशिशूनपि ॥१२४॥
124. na hanyānmūrccitān yuddhe tyaktaśastrān parāṅmukhān ,
valānītān ripūn devi ripudāraśiśūnapi.
valānītān ripūn devi ripudāraśiśūnapi.
124.
na hanyāt mūrcchitān yuddhe tyaktaśastrān
parāṅmukhān valānītān ripūn devi ripudāraśiśūn api
parāṅmukhān valānītān ripūn devi ripudāraśiśūn api
124.
devi,
mūrcchitān yuddhe tyaktaśastrān parāṅmukhān valānītān ripūn ripudāraśiśūn api na hanyāt
mūrcchitān yuddhe tyaktaśastrān parāṅmukhān valānītān ripūn ripudāraśiśūn api na hanyāt
124. O goddess, one should not kill in battle those who have fainted, those who have laid down their weapons, those who have turned their backs, those who have been brought as captives, enemies, nor the wives and children of enemies.
जयलब्धानि वस्तूति सन्धिप्राप्तानि यानि च ।
वितरेत्तानि सैन्येभ्यो यथायोग्यविभागतः ॥१२५॥
वितरेत्तानि सैन्येभ्यो यथायोग्यविभागतः ॥१२५॥
125. jayalabdhāni vastūti sandhiprāptāni yāni ca ,
vitarettāni sainyebhyo yathāyogyavibhāgataḥ.
vitarettāni sainyebhyo yathāyogyavibhāgataḥ.
125.
jaya-labdhāni vastūni sandhi-prāptāni yāni ca
vitaret tāni sainyebhyaḥ yathā-yogya-vibhāgataḥ
vitaret tāni sainyebhyaḥ yathā-yogya-vibhāgataḥ
125.
ca yāni jaya-labdhāni vastūni sandhi-prāptāni ca
tāni yathā-yogya-vibhāgataḥ sainyebhyaḥ vitaret
tāni yathā-yogya-vibhāgataḥ sainyebhyaḥ vitaret
125. Whatever goods are obtained through victory or acquired through treaty, one should distribute them among the troops according to a proper and fair division.
शौर्यं वृत्तञ्च योद्ध्éणां ज्ञेयं राज्ञा पृथक् पृथक् ।
बहुसैन्याधिपं नैकं कुर्यादात्महिते रतः ॥१२६॥
बहुसैन्याधिपं नैकं कुर्यादात्महिते रतः ॥१२६॥
126. śauryaṁ vṛttañca yoddhéṇāṁ jñeyaṁ rājñā pṛthak pṛthak ,
bahusainyādhipaṁ naikaṁ kuryādātmahite rataḥ.
bahusainyādhipaṁ naikaṁ kuryādātmahite rataḥ.
126.
śauryaṃ vṛttaṃ ca youddhṝṇāṃ jñeyaṃ rājñā pṛthak
pṛthak bahusainyādhipam na ekam kuryāt ātmahite rataḥ
pṛthak bahusainyādhipam na ekam kuryāt ātmahite rataḥ
126.
ātmahite rataḥ rājñā youddhṝṇāṃ śauryaṃ vṛttaṃ ca
pṛthak pṛthak jñeyam bahusainyādhipam na ekam kuryāt
pṛthak pṛthak jñeyam bahusainyādhipam na ekam kuryāt
126. A king intent upon his own welfare should separately assess the individual prowess and conduct of his warriors. He should not place all power in the hands of a single commander of a large army.
नैकस्मिन् विश्वसेद्राजा नैकं न्याये नियोजयेत् ।
साम्यं क्रीडोपहासञ्च नीचैः सह विवर्जयेत् ॥१२७॥
साम्यं क्रीडोपहासञ्च नीचैः सह विवर्जयेत् ॥१२७॥
127. naikasmin viśvasedrājā naikaṁ nyāye niyojayet ,
sāmyaṁ krīḍopahāsañca nīcaiḥ saha vivarjayet.
sāmyaṁ krīḍopahāsañca nīcaiḥ saha vivarjayet.
127.
na ekasmin viśvaset rājā na ekam nyāye niyojayet
sāmyam krīḍā-upahāsam ca nīcaiḥ saha vivarjayet
sāmyam krīḍā-upahāsam ca nīcaiḥ saha vivarjayet
127.
rājā na ekasmin viśvaset,
na ekam nyāye niyojayet,
nīcaiḥ saha sāmyam krīḍā-upahāsam ca vivarjayet
na ekam nyāye niyojayet,
nīcaiḥ saha sāmyam krīḍā-upahāsam ca vivarjayet
127. A king should not trust a single person, nor should he entrust a single individual with administration of justice. He must avoid undue familiarity, jesting, and mocking with those of low status.
बहुश्रुतः स्वल्पभाषी जिज्ञासुर्ज्ञानवानपि ।
बहुमानोऽपि निर्दम्भो धीरो दण्डप्रसादयोः ॥१२८॥
बहुमानोऽपि निर्दम्भो धीरो दण्डप्रसादयोः ॥१२८॥
128. bahuśrutaḥ svalpabhāṣī jijñāsurjñānavānapi ,
bahumāno'pi nirdambho dhīro daṇḍaprasādayoḥ.
bahumāno'pi nirdambho dhīro daṇḍaprasādayoḥ.
128.
bahuśrutaḥ svalpa-bhāṣī jijñāsuḥ jñānavān api
bahu-mānaḥ api nirdambhaḥ dhīraḥ daṇḍa-prasādayoḥ
bahu-mānaḥ api nirdambhaḥ dhīraḥ daṇḍa-prasādayoḥ
128.
bahuśrutaḥ svalpa-bhāṣī jijñāsuḥ jñānavān api bahu-mānaḥ
api nirdambhaḥ dhīraḥ daṇḍa-prasādayoḥ (syāt)
api nirdambhaḥ dhīraḥ daṇḍa-prasādayoḥ (syāt)
128. (A wise leader is) well-versed in sacred lore, speaking little, inquisitive, even though possessing knowledge, highly respectful yet free from hypocrisy, and steady regarding punishment and reward.
स्वयं वा चरदृष्ट्या वा प्रजाभावान् विलोकयेत् ।
एवं स्वजनभृत्यानां भावान् पश्येन्नराधिपः ॥१२९॥
एवं स्वजनभृत्यानां भावान् पश्येन्नराधिपः ॥१२९॥
129. svayaṁ vā caradṛṣṭyā vā prajābhāvān vilokayet ,
evaṁ svajanabhṛtyānāṁ bhāvān paśyennarādhipaḥ.
evaṁ svajanabhṛtyānāṁ bhāvān paśyennarādhipaḥ.
129.
svayam vā cara-dṛṣṭyā vā prajā-bhāvān vilokayet
evam sva-jana-bhṛtyānām bhāvān paśyet nara-adhipaḥ
evam sva-jana-bhṛtyānām bhāvān paśyet nara-adhipaḥ
129.
narādhipaḥ svayaṃ vā cara-dṛṣṭyā vā prajā-bhāvān
vilokayet evam sva-jana-bhṛtyānām bhāvān paśyet
vilokayet evam sva-jana-bhṛtyānām bhāvān paśyet
129. The king should inspect the disposition of his subjects personally or through secret agents. In the same way, he should observe the attitude of his own kinsmen and servants.
क्रोधाद्दम्भात् प्रमादाद्वा सम्मानं शासनं तथा ।
सहसा नैव कर्तव्यं स्वामिना तत्त्वदर्शिना ॥१३०॥
सहसा नैव कर्तव्यं स्वामिना तत्त्वदर्शिना ॥१३०॥
130. krodhāddambhāt pramādādvā sammānaṁ śāsanaṁ tathā ,
sahasā naiva kartavyaṁ svāminā tattvadarśinā.
sahasā naiva kartavyaṁ svāminā tattvadarśinā.
130.
krodhāt dambhāt pramādāt vā sammānam śāsanam tathā
sahasā na eva kartavyam svāminā tattva-darśinā
sahasā na eva kartavyam svāminā tattva-darśinā
130.
tattva-darśinā svāminā krodhāt dambhāt pramādāt
vā sammānam śāsanam tathā sahasā na eva kartavyam
vā sammānam śāsanam tathā sahasā na eva kartavyam
130. A discerning master should never hastily bestow honor or punishment out of anger, hypocrisy, or negligence.
सैन्यसेनाधिपामात्यवनितापत्यसेवकाः ।
पालनीयाः सदोषाश्चेत् दण्ड्या राज्ञा यथाविधि ॥१३१॥
पालनीयाः सदोषाश्चेत् दण्ड्या राज्ञा यथाविधि ॥१३१॥
131. sainyasenādhipāmātyavanitāpatyasevakāḥ ,
pālanīyāḥ sadoṣāścet daṇḍyā rājñā yathāvidhi.
pālanīyāḥ sadoṣāścet daṇḍyā rājñā yathāvidhi.
131.
sainya-senādhipāmātyavanitāpatyasevakāḥ
pālanīyāḥ sadoṣāḥ cet daṇḍyāḥ rājñā yathāvidhi
pālanīyāḥ sadoṣāḥ cet daṇḍyāḥ rājñā yathāvidhi
131.
sainya-senādhipāmātyavanitāpatyasevakāḥ pālanīyāḥ,
cet sadoṣāḥ (syuḥ) rājñā yathāvidhi daṇḍyāḥ (ca)
cet sadoṣāḥ (syuḥ) rājñā yathāvidhi daṇḍyāḥ (ca)
131. The soldiers, army commanders, ministers, wives, children, and servants should be protected. If they are found at fault, however, they must be duly punished by the king according to the rules.
उन्मत्तानसमर्थांश्च बालांश्च मृतबान्धवान् ।
ज्वराभिभूतान् वृद्धांश्च रक्षयेत् पितृवन्नृपः ॥१३२॥
ज्वराभिभूतान् वृद्धांश्च रक्षयेत् पितृवन्नृपः ॥१३२॥
132. unmattānasamarthāṁśca bālāṁśca mṛtabāndhavān ,
jvarābhibhūtān vṛddhāṁśca rakṣayet pitṛvannṛpaḥ.
jvarābhibhūtān vṛddhāṁśca rakṣayet pitṛvannṛpaḥ.
132.
unmattān asamarthān ca bālān ca mṛtabāndhavān
jvarābhibhūtān vṛddhān ca rakṣayet pitṛvat nṛpaḥ
jvarābhibhūtān vṛddhān ca rakṣayet pitṛvat nṛpaḥ
132.
nṛpaḥ unmattān asamarthān bālān mṛtabāndhavān
jvarābhibhūtān vṛddhān ca pitṛvat rakṣayet
jvarābhibhūtān vṛddhān ca pitṛvat rakṣayet
132. A king should protect the mad, the helpless, children, those who have lost their relatives, those afflicted by fever, and the elderly, just like a father.
वैश्यानां कृषिवाणिज्यं वृत्तं विद्धि सनातनम् ।
येनोपायेन लोकानां देहयात्रा प्रसिद्धति ॥१३३॥
येनोपायेन लोकानां देहयात्रा प्रसिद्धति ॥१३३॥
133. vaiśyānāṁ kṛṣivāṇijyaṁ vṛttaṁ viddhi sanātanam ,
yenopāyena lokānāṁ dehayātrā prasiddhati.
yenopāyena lokānāṁ dehayātrā prasiddhati.
133.
vaiśyānām kṛṣivāṇijyam vṛttam viddhi sanātanam
yena upāyena lokānām dehayātrā prasidhyati
yena upāyena lokānām dehayātrā prasidhyati
133.
vaiśyānām vṛttam kṛṣivāṇijyam sanātanam viddhi
yena upāyena lokānām dehayātrā prasidhyati
yena upāyena lokānām dehayātrā prasidhyati
133. Know that agriculture and trade constitute the eternal livelihood of vaishyas, through which means the worldly life of people is sustained.
अतः सर्वात्मना देवि वाणिज्यकृषिकर्मसु ।
प्रमादव्यसनालस्यं मिय्याशाठ्यं विवर्जयेत् ॥१३४॥
प्रमादव्यसनालस्यं मिय्याशाठ्यं विवर्जयेत् ॥१३४॥
134. ataḥ sarvātmanā devi vāṇijyakṛṣikarmasu ,
pramādavyasanālasyaṁ miyyāśāṭhyaṁ vivarjayet.
pramādavyasanālasyaṁ miyyāśāṭhyaṁ vivarjayet.
134.
ataḥ sarvātmanā devi vāṇijyakṛṣikarmasu
pramādavyasanālasyam mithyāśāṭhyam vivarjayet
pramādavyasanālasyam mithyāśāṭhyam vivarjayet
134.
devi ataḥ sarvātmanā vāṇijyakṛṣikarmasu
pramādavyasanālasyam mithyāśāṭhyam vivarjayet
pramādavyasanālasyam mithyāśāṭhyam vivarjayet
134. Therefore, O goddess, one should completely avoid negligence, addiction, laziness, falsehood, and deceit in commercial and agricultural activities.
निश्चित्य वस्तु तन्मूल्यमुभयोः सम्मतौ शिवे ।
परस्पराङ्गीकरणं क्रयसिद्धिस्ततो भवेत् ॥१३५॥
परस्पराङ्गीकरणं क्रयसिद्धिस्ततो भवेत् ॥१३५॥
135. niścitya vastu tanmūlyamubhayoḥ sammatau śive ,
parasparāṅgīkaraṇaṁ krayasiddhistato bhavet.
parasparāṅgīkaraṇaṁ krayasiddhistato bhavet.
135.
niścitya vastu tanmūlyamubhayoḥ sammatau śive
parasparāṅgīkaraṇaṃ krayasiddhistato bhavet
parasparāṅgīkaraṇaṃ krayasiddhistato bhavet
135.
śive ubhayoḥ sammatau vastu tanmūlyam niścitya
parasparāṅgīkaraṇaṃ bhavet tataḥ krayasiddhiḥ
parasparāṅgīkaraṇaṃ bhavet tataḥ krayasiddhiḥ
135. O Shiva, after determining the exact nature and price of the item with the agreement of both parties, mutual acceptance takes place, and thereby the transaction is successfully completed.
मत्तविक्षिप्तबालानामरिग्रस्तनृणां प्रिये ।
रोगविभ्रान्तबुद्धीनामसिद्धौ दानविक्रयौ ॥१३६॥
रोगविभ्रान्तबुद्धीनामसिद्धौ दानविक्रयौ ॥१३६॥
136. mattavikṣiptabālānāmarigrastanṛṇāṁ priye ,
rogavibhrāntabuddhīnāmasiddhau dānavikrayau.
rogavibhrāntabuddhīnāmasiddhau dānavikrayau.
136.
mattavikṣiptabālānāmarigrastanṛṇāṃ priye
rogavibhrāntabuddhīnāmasiddhau dānavikrayau
rogavibhrāntabuddhīnāmasiddhau dānavikrayau
136.
priye matte vikṣipta bālānām arigrastanṛṇāṃ
rogavibhrāntabuddhīnām ca dānavikrayau asiddhau
rogavibhrāntabuddhīnām ca dānavikrayau asiddhau
136. O dear one, giving and selling do not become valid when undertaken by those who are intoxicated, distracted, childish, oppressed by enemies, or whose intellects are confused by disease.
क्रयसिद्धिरदृष्टानां गुणश्रवणतो भवेत् ।
विपर्यये तद्गुणानामन्यथा भवति क्रयः ॥१३७॥
विपर्यये तद्गुणानामन्यथा भवति क्रयः ॥१३७॥
137. krayasiddhiradṛṣṭānāṁ guṇaśravaṇato bhavet ,
viparyaye tadguṇānāmanyathā bhavati krayaḥ.
viparyaye tadguṇānāmanyathā bhavati krayaḥ.
137.
kraya-siddhiḥ adṛṣṭānām guṇa-śravaṇataḥ bhavet
viparyaye tat-guṇānām anyathā bhavati krayaḥ
viparyaye tat-guṇānām anyathā bhavati krayaḥ
137.
adṛṣṭānām kraya-siddhiḥ guṇa-śravaṇataḥ bhavet
viparyaye tat-guṇānām anyathā krayaḥ bhavati
viparyaye tat-guṇānām anyathā krayaḥ bhavati
137. The successful completion of a purchase of unseen items occurs through hearing about their qualities. In the case of the reverse regarding those qualities, the purchase becomes otherwise.
कुञ्जरोष्ट्रतुरङ्गाणां गुप्तदोषप्रकाशनात् ।
वर्षातीतेऽपि तत्क्रेयमन्यथा कर्तुमर्हति ॥१३८॥
वर्षातीतेऽपि तत्क्रेयमन्यथा कर्तुमर्हति ॥१३८॥
138. kuñjaroṣṭraturaṅgāṇāṁ guptadoṣaprakāśanāt ,
varṣātīte'pi tatkreyamanyathā kartumarhati.
varṣātīte'pi tatkreyamanyathā kartumarhati.
138.
kuñjara-uṣṭra-turaṅgānām gupta-doṣa-prakāśanāt
varṣa-atīte api tat kreyam anyathā kartum arhati
varṣa-atīte api tat kreyam anyathā kartum arhati
138.
kuñjara-uṣṭra-turaṅgānām gupta-doṣa-prakāśanāt
varṣa-atīte api tat kreyam anyathā kartum arhati
varṣa-atīte api tat kreyam anyathā kartum arhati
138. Because of the disclosure of hidden defects in elephants, camels, and horses, even after a year has passed, one is entitled to treat that purchase as otherwise.
धर्मार्थकाममोक्षाणां भाजनं मानवं वपुः ।
अतः कुलेशि तत्क्रेयो न सिद्धेन्मम शासनात् ॥१३९॥
अतः कुलेशि तत्क्रेयो न सिद्धेन्मम शासनात् ॥१३९॥
139. dharmārthakāmamokṣāṇāṁ bhājanaṁ mānavaṁ vapuḥ ,
ataḥ kuleśi tatkreyo na siddhenmama śāsanāt.
ataḥ kuleśi tatkreyo na siddhenmama śāsanāt.
139.
dharma-artha-kāma-mokṣāṇāṃ bhājanaṃ mānavaṃ vapuḥ
ataḥ kuleśi tat krayo na siddhet mama śāsanāt
ataḥ kuleśi tat krayo na siddhet mama śāsanāt
139.
kuleśi mānavaṃ vapuḥ dharma-artha-kāma-mokṣāṇāṃ
bhājanaṃ ataḥ tat krayo mama śāsanāt na siddhet
bhājanaṃ ataḥ tat krayo mama śāsanāt na siddhet
139. O goddess of the clan, the human body is the vessel for dharma, wealth, pleasure, and liberation. Therefore, according to my command, the buying of it cannot be accomplished.
यवगोधूमधान्यानां लाभो वर्षे गते प्रिये ।
युक्तश्चतुर्थो धातूनामष्टमः परिकीर्तितः ॥१४०॥
युक्तश्चतुर्थो धातूनामष्टमः परिकीर्तितः ॥१४०॥
140. yavagodhūmadhānyānāṁ lābho varṣe gate priye ,
yuktaścaturtho dhātūnāmaṣṭamaḥ parikīrtitaḥ.
yuktaścaturtho dhātūnāmaṣṭamaḥ parikīrtitaḥ.
140.
yava-godhūma-dhānyānāṃ lābho varṣe gate priye
yuktaś caturtho dhātūnām aṣṭamaḥ parikīrtitaḥ
yuktaś caturtho dhātūnām aṣṭamaḥ parikīrtitaḥ
140.
priye varṣe gate yavagodhūmadhānyānāṃ lābhaḥ
caturthaḥ yuktaḥ parikīrtitaḥ dhātūnām aṣṭamaḥ ca
caturthaḥ yuktaḥ parikīrtitaḥ dhātūnām aṣṭamaḥ ca
140. O dear one, after a year has passed, the profit on barley, wheat, and other grains is declared to be one fourth, and the profit on metals is declared to be one eighth.
ऋणे कृषौ च वाणिज्ये तथा सर्वेषु कर्मसु ।
यद्यदङ्गीकृतं मर्त्यैस्तत्कार्यं शास्त्रसम्मतम् ॥१४१॥
यद्यदङ्गीकृतं मर्त्यैस्तत्कार्यं शास्त्रसम्मतम् ॥१४१॥
141. ṛṇe kṛṣau ca vāṇijye tathā sarveṣu karmasu ,
yadyadaṅgīkṛtaṁ martyaistatkāryaṁ śāstrasammatam.
yadyadaṅgīkṛtaṁ martyaistatkāryaṁ śāstrasammatam.
141.
ṛṇe kṛṣau ca vāṇijye tathā sarveṣu karmasu yat
yat aṅgīkṛtam martyaiḥ tat kāryam śāstra-sammatam
yat aṅgīkṛtam martyaiḥ tat kāryam śāstra-sammatam
141.
ṛṇe kṛṣau ca vāṇijye tathā sarveṣu karmasu martyaiḥ
yat yat aṅgīkṛtam tat kāryam śāstra-sammatam
yat yat aṅgīkṛtam tat kāryam śāstra-sammatam
141. In debt, agriculture, and commerce, as well as in all undertakings, whatever is agreed upon by mortals must be carried out in accordance with scripture.
दक्षः शुचिः सत्यभाषी जितनिद्रो जितेन्द्रियः ।
अप्रमत्तो निरालस्यः सेवावृत्तौ भवेन्नरः ॥१४२॥
अप्रमत्तो निरालस्यः सेवावृत्तौ भवेन्नरः ॥१४२॥
142. dakṣaḥ śuciḥ satyabhāṣī jitanidro jitendriyaḥ ,
apramatto nirālasyaḥ sevāvṛttau bhavennaraḥ.
apramatto nirālasyaḥ sevāvṛttau bhavennaraḥ.
142.
dakṣaḥ śuciḥ satya-bhāṣī jita-nidro jita-indriyaḥ
apramatto nirālasyaḥ sevā-vṛttau bhavet naraḥ
apramatto nirālasyaḥ sevā-vṛttau bhavet naraḥ
142.
sevā-vṛttau naraḥ dakṣaḥ śuciḥ satya-bhāṣī
jita-nidraḥ jita-indriyaḥ apramattaḥ nirālasyaḥ bhavet
jita-nidraḥ jita-indriyaḥ apramattaḥ nirālasyaḥ bhavet
142. In the conduct of service, a person should be competent, pure, truthful, conqueror of sleep, conqueror of the senses, attentive, and free from laziness.
प्रभुर्विष्णुसमो मान्यस्तज्जाया जननीसमा ।
मान्यास्तद्बान्धवा भृत्यैरिहामुत्र सुखेप्सुभिः ॥१४३॥
मान्यास्तद्बान्धवा भृत्यैरिहामुत्र सुखेप्सुभिः ॥१४३॥
143. prabhurviṣṇusamo mānyastajjāyā jananīsamā ,
mānyāstadbāndhavā bhṛtyairihāmutra sukhepsubhiḥ.
mānyāstadbāndhavā bhṛtyairihāmutra sukhepsubhiḥ.
143.
prabhuḥ viṣṇu-samaḥ mānyaḥ tat-jāyā jananī-samā mānyaḥ
tat-bāndhavāḥ bhṛtyaiḥ iha amutra sukha-īpsubhiḥ
tat-bāndhavāḥ bhṛtyaiḥ iha amutra sukha-īpsubhiḥ
143.
iha amutra sukha-īpsubhiḥ bhṛtyaiḥ prabhuḥ viṣṇu-samaḥ mānyaḥ,
tat-jāyā jananī-samā (mānyā),
tat-bāndhavāḥ (ca) mānyāḥ
tat-jāyā jananī-samā (mānyā),
tat-bāndhavāḥ (ca) mānyāḥ
143. By servants who desire happiness in this world and the next, the master should be respected as equal to Vishnu, his wife should be regarded as equal to a mother, and his relatives should also be respected.
भर्त्रुर्मित्राणि मित्राणि जानीयात्तदरीनरीन् ।
सभीतिः सर्वदा तिष्ठेत् प्रभोराज्ञां प्रतीक्षयन् ॥१४४॥
सभीतिः सर्वदा तिष्ठेत् प्रभोराज्ञां प्रतीक्षयन् ॥१४४॥
144. bhartrurmitrāṇi mitrāṇi jānīyāttadarīnarīn ,
sabhītiḥ sarvadā tiṣṭhet prabhorājñāṁ pratīkṣayan.
sabhītiḥ sarvadā tiṣṭhet prabhorājñāṁ pratīkṣayan.
144.
bhartuḥ mitrāṇi mitrāṇi jānīyāt tat-arīn arīn
sa-bhītiḥ sarvadā tiṣṭhet prabhoḥ ājñām pratīkṣayan
sa-bhītiḥ sarvadā tiṣṭhet prabhoḥ ājñām pratīkṣayan
144.
bhartuḥ mitrāṇi mitrāṇi jānīyāt,
tat-arīn arīn (ca jānīyāt).
sa-bhītiḥ sarvadā prabhoḥ ājñām pratīkṣayan tiṣṭhet
tat-arīn arīn (ca jānīyāt).
sa-bhītiḥ sarvadā prabhoḥ ājñām pratīkṣayan tiṣṭhet
144. One should recognize the master's friends as one's own friends, and his enemies as one's own enemies. Filled with reverence, one should always remain awaiting the command of the master.
अपमानं गृहच्चिद्रं गुप्त्यर्थं कथितञ्च यत् ।
भर्तुर्ग्लानिकरं यच्च गोपयेदतियत्नतः ॥१४५॥
भर्तुर्ग्लानिकरं यच्च गोपयेदतियत्नतः ॥१४५॥
145. apamānaṁ gṛhaccidraṁ guptyarthaṁ kathitañca yat ,
bharturglānikaraṁ yacca gopayedatiyatnataḥ.
bharturglānikaraṁ yacca gopayedatiyatnataḥ.
145.
apamānam gṛhacchidram guptyartham kathitam ca
yat bhartuḥ glānikaram yat ca gopayet atiyatnataḥ
yat bhartuḥ glānikaram yat ca gopayet atiyatnataḥ
145.
yat ca apamānam gṛhacchidram guptyartham kathitam ca yat bhartuḥ glānikaram yat,
tat atiyatnataḥ gopayet
tat atiyatnataḥ gopayet
145. One should carefully conceal whatever insults, household flaws, or matters meant to be kept secret have been revealed, as well as anything that brings distress to the master.
अलोभः स्यात् स्वामिधने सदा स्वामिहिते रतः ।
तत्सन्निधावसद्भाषं क्रीडां हास्यं परित्यजेत् ॥१४६॥
तत्सन्निधावसद्भाषं क्रीडां हास्यं परित्यजेत् ॥१४६॥
146. alobhaḥ syāt svāmidhane sadā svāmihite rataḥ ,
tatsannidhāvasadbhāṣaṁ krīḍāṁ hāsyaṁ parityajet.
tatsannidhāvasadbhāṣaṁ krīḍāṁ hāsyaṁ parityajet.
146.
alobhaḥ syāt svāmidhane sadā svāmihite rataḥ tat
sannidhau asadbhāṣam krīḍām hāsyam parityajet
sannidhau asadbhāṣam krīḍām hāsyam parityajet
146.
alobhaḥ svāmidhane sadā syāt,
svāmihite rataḥ,
tat-sannidhau asadbhāṣam krīḍām hāsyam ca parityajet
svāmihite rataḥ,
tat-sannidhau asadbhāṣam krīḍām hāsyam ca parityajet
146. One should be free from greed regarding the master's wealth, ever devoted to the master's welfare, and in his presence, completely abandon improper speech, play, and jesting.
न पापमनसा पश्येदपि तद्गृहकिङ्करीः ।
विविक्तशय्यां हास्यञ्च ताभिः सह विवर्जयेत् ॥१४७॥
विविक्तशय्यां हास्यञ्च ताभिः सह विवर्जयेत् ॥१४७॥
147. na pāpamanasā paśyedapi tadgṛhakiṅkarīḥ ,
viviktaśayyāṁ hāsyañca tābhiḥ saha vivarjayet.
viviktaśayyāṁ hāsyañca tābhiḥ saha vivarjayet.
147.
na pāpamanasā paśyed api tadgṛhakiṅkarīḥ
viviktaśayyāṃ hāsyaṃ ca tābhiḥ saha vivarjayet
viviktaśayyāṃ hāsyaṃ ca tābhiḥ saha vivarjayet
147.
tadgṛhakiṅkarīḥ pāpamanasā na paśyet api,
tābhiḥ saha viviktaśayyāṃ hāsyaṃ ca vivarjayet
tābhiḥ saha viviktaśayyāṃ hāsyaṃ ca vivarjayet
147. One should not look upon the female servants of that household with a sinful mind, and one should completely avoid solitary resting places and jesting with them.
प्रभोः शय्यासनं यानं वसनं भाजनानि च ।
उपानद्भूषणं शस्त्रं नात्मार्थं विनियोजयेत् ॥१४८॥
उपानद्भूषणं शस्त्रं नात्मार्थं विनियोजयेत् ॥१४८॥
148. prabhoḥ śayyāsanaṁ yānaṁ vasanaṁ bhājanāni ca ,
upānadbhūṣaṇaṁ śastraṁ nātmārthaṁ viniyojayet.
upānadbhūṣaṇaṁ śastraṁ nātmārthaṁ viniyojayet.
148.
prabhoḥ śayyāsanaṃ yānaṃ vasanaṃ bhājanāni ca
upānadbhūṣaṇaṃ śastraṃ na ātmārthaṃ viniyojayet
upānadbhūṣaṇaṃ śastraṃ na ātmārthaṃ viniyojayet
148.
prabhoḥ śayyāsanaṃ yānaṃ vasanaṃ bhājanāni ca
upānadbhūṣaṇaṃ śastraṃ ca ātmārthaṃ na viniyojayet
upānadbhūṣaṇaṃ śastraṃ ca ātmārthaṃ na viniyojayet
148. One should not put the master's bed, seat, vehicle, clothing, vessels, shoes, ornaments, or weapons to one's own personal use.
क्षमां कृतापराधश्चेत् प्रार्थयेद्यत्नतः प्रभोः ।
प्रागल्भ्यं प्रौढवादञ्च साम्याचारं विवर्जयेत् ॥१४९॥
प्रागल्भ्यं प्रौढवादञ्च साम्याचारं विवर्जयेत् ॥१४९॥
149. kṣamāṁ kṛtāparādhaścet prārthayedyatnataḥ prabhoḥ ,
prāgalbhyaṁ prauḍhavādañca sāmyācāraṁ vivarjayet.
prāgalbhyaṁ prauḍhavādañca sāmyācāraṁ vivarjayet.
149.
kṣamām kṛtāparādhaḥ cet prārthayet yatnataḥ prabhoḥ
prāgalbhyaṃ prauḍhavādaṃ ca sāmyācāraṃ vivarjayet
prāgalbhyaṃ prauḍhavādaṃ ca sāmyācāraṃ vivarjayet
149.
kṛtāparādhaḥ cet prabhoḥ yatnataḥ kṣamām prārthayet,
prāgalbhyaṃ prauḍhavādaṃ sāmyācāraṃ ca vivarjayet
prāgalbhyaṃ prauḍhavādaṃ sāmyācāraṃ ca vivarjayet
149. O lord, if one has committed an offense, one should earnestly seek forgiveness, and abandon arrogance, presumptuous talk, and treating others as equals when one should not.
सर्वे वर्णाः स्वस्ववर्णैर्ब्राह्मोद्वाहं तथाऽशनम् ।
कुर्वीरन् भैरवीचक्रात्तत्त्वचक्रादृते शिवे ॥१५०॥
कुर्वीरन् भैरवीचक्रात्तत्त्वचक्रादृते शिवे ॥१५०॥
150. sarve varṇāḥ svasvavarṇairbrāhmodvāhaṁ tathā'śanam ,
kurvīran bhairavīcakrāttattvacakrādṛte śive.
kurvīran bhairavīcakrāttattvacakrādṛte śive.
150.
sarve varṇāḥ sva-sva-varṇaiḥ brāhma-udvāham tathā
aśanam kurvīran bhairavī-cakrāt tattva-cakrāt ṛte śive
aśanam kurvīran bhairavī-cakrāt tattva-cakrāt ṛte śive
150.
śive,
sarve varṇāḥ bhairavī-cakrāt tattva-cakrāt ṛte sva-sva-varṇaiḥ brāhma-udvāham tathā aśanam kurvīran
sarve varṇāḥ bhairavī-cakrāt tattva-cakrāt ṛte sva-sva-varṇaiḥ brāhma-udvāham tathā aśanam kurvīran
150. O Śiva, all the social classes should perform marriage according to their own class rites and also partake of food, except in the bhairavī-cakra and the tattva-cakra.
उभयत्र महेशानि शैवोद्वाहः प्रकीर्तितः ।
तथाऽदाने च पाने च वर्णभेदो न विद्यते ॥१५१॥
तथाऽदाने च पाने च वर्णभेदो न विद्यते ॥१५१॥
151. ubhayatra maheśāni śaivodvāhaḥ prakīrtitaḥ ,
tathā'dāne ca pāne ca varṇabhedo na vidyate.
tathā'dāne ca pāne ca varṇabhedo na vidyate.
151.
ubhayatra maheśāni śaivodvāhaḥ prakīrtitaḥ
tathā adāne ca pāne ca varṇabhedaḥ na vidyate
tathā adāne ca pāne ca varṇabhedaḥ na vidyate
151.
maheśāni ubhayatra śaivodvāhaḥ prakīrtitaḥ
tathā adāne ca pāne ca varṇabhedaḥ na vidyate
tathā adāne ca pāne ca varṇabhedaḥ na vidyate
151. O Maheśānī, a marriage in the tradition of Śiva is declared to be the same in both cases, and in taking and drinking there is no distinction of social class (varṇa).
किमिदं भैरवीचक्रं तत्त्वचक्रञ्च कीदृशम् ।
तत्सर्वं श्रोतुमिच्चामि कृपया वक्तुमर्हसि ॥१५२॥
तत्सर्वं श्रोतुमिच्चामि कृपया वक्तुमर्हसि ॥१५२॥
152. kimidaṁ bhairavīcakraṁ tattvacakrañca kīdṛśam ,
tatsarvaṁ śrotumiccāmi kṛpayā vaktumarhasi.
tatsarvaṁ śrotumiccāmi kṛpayā vaktumarhasi.
152.
kim idam bhairavīcakram tattvacakram ca kīdṛśam
tat sarvam śrotum icchāmi kṛpayā vaktum arhasi
tat sarvam śrotum icchāmi kṛpayā vaktum arhasi
152.
kim idam bhairavīcakram tattvacakram ca kīdṛśam
tat sarvam śrotum icchāmi kṛpayā vaktum arhasi
tat sarvam śrotum icchāmi kṛpayā vaktum arhasi
152. What is this Bhairavī-chakra and what is the Tattva-chakra like? I wish to hear all of that, and you are gracious enough to explain it.
कुलपूजाविधौ देवि चक्रानुष्ठानमीरितम् ।
विशेषपूजासमये तत्कार्यं साधकोत्तमैः ॥१५३॥
विशेषपूजासमये तत्कार्यं साधकोत्तमैः ॥१५३॥
153. kulapūjāvidhau devi cakrānuṣṭhānamīritam ,
viśeṣapūjāsamaye tatkāryaṁ sādhakottamaiḥ.
viśeṣapūjāsamaye tatkāryaṁ sādhakottamaiḥ.
153.
kulapūjāvidhau devi cakrānuṣṭhānam īritam
viśeṣapūjāsamaye tat kāryam sādhakottamaiḥ
viśeṣapūjāsamaye tat kāryam sādhakottamaiḥ
153.
devi kulapūjāvidhau cakrānuṣṭhānam īritam
viśeṣapūjāsamaye tat sādhakottamaiḥ kāryam
viśeṣapūjāsamaye tat sādhakottamaiḥ kāryam
153. O goddess, the performance of the chakra ritual has been declared in the context of general kula worship, and it is to be carried out by excellent practitioners at the time of special worship.
भैरवीचक्रविषये न तादृङ्नियमः प्रिये ।
यथासमयमासाद्य कुर्याच्चक्रमिदं शुभम् ॥१५४॥
यथासमयमासाद्य कुर्याच्चक्रमिदं शुभम् ॥१५४॥
154. bhairavīcakraviṣaye na tādṛṅniyamaḥ priye ,
yathāsamayamāsādya kuryāccakramidaṁ śubham.
yathāsamayamāsādya kuryāccakramidaṁ śubham.
154.
bhairavīcakraviṣaye na tādṛṅniyamaḥ priye
yathāsamayam āsādya kuryāt cakram idam śubham
yathāsamayam āsādya kuryāt cakram idam śubham
154.
priye bhairavīcakraviṣaye tādṛṅ niyamaḥ na
yathāsamayam āsādya idam śubham cakram kuryāt
yathāsamayam āsādya idam śubham cakram kuryāt
154. O dear one, regarding the Bhairavī-chakra there is no such restriction, and having attained the proper time, one should perform this auspicious chakra.
विधानमस्य वक्ष्यामि साधकानां शुभावहम् ।
आराधिता येन देवी तूर्णं यच्चति वाञ्चितम् ॥१५५॥
आराधिता येन देवी तूर्णं यच्चति वाञ्चितम् ॥१५५॥
155. vidhānamasya vakṣyāmi sādhakānāṁ śubhāvaham ,
ārādhitā yena devī tūrṇaṁ yaccati vāñcitam.
ārādhitā yena devī tūrṇaṁ yaccati vāñcitam.
155.
vidhānam asya vakṣyāmi sādhakānāṃ śubhāvaham
ārādhitā yena devī tūrṇaṃ yacchati vāñchitam
ārādhitā yena devī tūrṇaṃ yacchati vāñchitam
155.
asya vidhānaṃ śubhāvahaṃ sādhakānāṃ vakṣyāmi,
yena devī ārādhitā tūrṇaṃ vāñchitam yacchati
yena devī ārādhitā tūrṇaṃ vāñchitam yacchati
155. I will describe the auspicious procedure of this ritual for the practitioners, through which the worshipped goddess quickly grants whatever is desired.
कुलाचार्यो रम्यभूमावास्तीर्याऽसनमुत्तमम् ।
कामाद्येनास्त्रबीजेन संशोध्योपविशेत्ततः ॥१५६॥
कामाद्येनास्त्रबीजेन संशोध्योपविशेत्ततः ॥१५६॥
156. kulācāryo ramyabhūmāvāstīryā'sanamuttamam ,
kāmādyenāstrabījena saṁśodhyopaviśettataḥ.
kāmādyenāstrabījena saṁśodhyopaviśettataḥ.
156.
kulācāryo ramyabhūmāvāstīryāsanam uttamam
kāmādyenāstrabījena saṃśodhya upaviśet tataḥ
kāmādyenāstrabījena saṃśodhya upaviśet tataḥ
156.
kulācāryaḥ ramya-bhūmā uttamam āsanam āstīrya,
kāma-ādyena astra-bījena saṃśodhya,
tataḥ upaviśet
kāma-ādyena astra-bījena saṃśodhya,
tataḥ upaviśet
156. Having spread an excellent seat in a pleasant place, the kula preceptor should purify it with the mantra beginning with kāma and ending with the astra-bīja, and then he should sit down.
सिन्दूरेण कुसीदेन केवलेन जलेन वा ।
त्रिकोणञ्चतुरस्रञ्च मण्डलं रचयेत् सुधीः ॥१५७॥
त्रिकोणञ्चतुरस्रञ्च मण्डलं रचयेत् सुधीः ॥१५७॥
157. sindūreṇa kusīdena kevalena jalena vā ,
trikoṇañcaturasrañca maṇḍalaṁ racayet sudhīḥ.
trikoṇañcaturasrañca maṇḍalaṁ racayet sudhīḥ.
157.
sindūreṇa kusīdena kevalena jalena vā trikoṇam
caturasram ca maṇḍalam racayet sudhīḥ
caturasram ca maṇḍalam racayet sudhīḥ
157.
sudhīḥ sindūreṇa kusīdena kevalena jalena
vā trikoṇam caturasram ca maṇḍalam racayet
vā trikoṇam caturasram ca maṇḍalam racayet
157. The wise practitioner should draw a maṇḍala that is triangular or quadrangular, using red lead (sindūra), red arsenic (kusīda), or simply water.
विचित्रघटमानीय दध्यक्षतविमृक्षितम् ।
फलपल्लवसंयुक्तं सिन्दूरतिलकान्वितम् ॥१५८॥
फलपल्लवसंयुक्तं सिन्दूरतिलकान्वितम् ॥१५८॥
158. vicitraghaṭamānīya dadhyakṣatavimṛkṣitam ,
phalapallavasaṁyuktaṁ sindūratilakānvitam.
phalapallavasaṁyuktaṁ sindūratilakānvitam.
158.
vicitraghaṭam ānīya dadhyakṣatavimṛkṣitam
phalapallavasaṃyuktam sindūratilakānvitam
phalapallavasaṃyuktam sindūratilakānvitam
158.
vicitraghaṭam ānīya dadhyakṣatavimṛkṣitam
phalapallavasaṃyuktam sindūratilakānvitam (sthāpayet)
phalapallavasaṃyuktam sindūratilakānvitam (sthāpayet)
158. (He should place) a wonderful pot that has been rubbed with curd and unbroken rice grains, combined with fruits and tender sprouts, and marked with a vermilion tilaka.
सुवासितजलैः पूर्णं मण्डले तत्र साधकः ।
प्रणवेन तु संस्थाप्य धूपदीपौ प्रदर्शयेत् ॥१५९॥
प्रणवेन तु संस्थाप्य धूपदीपौ प्रदर्शयेत् ॥१५९॥
159. suvāsitajalaiḥ pūrṇaṁ maṇḍale tatra sādhakaḥ ,
praṇavena tu saṁsthāpya dhūpadīpau pradarśayet.
praṇavena tu saṁsthāpya dhūpadīpau pradarśayet.
159.
suvāsitajalaiḥ pūrṇaṃ maṇḍale tatra sādhakaḥ
praṇavena tu saṃsthāpya dhūpadīpau pradarśayet
praṇavena tu saṃsthāpya dhūpadīpau pradarśayet
159.
tatra sādhakaḥ suvāsitajalaiḥ pūrṇaṃ maṇḍale
praṇavena tu saṃsthāpya dhūpadīpau pradarśayet
praṇavena tu saṃsthāpya dhūpadīpau pradarśayet
159. There the practitioner should place the pot filled with fragrant water using the praṇava, and show incense and lamps.
सम्पूज्य गन्धपुष्पाभ्यां चिन्तयेदिष्टदेवताम् ।
संक्षेपपूजाविधिना तत्र पूजां समाचरेत् ॥१६०॥
संक्षेपपूजाविधिना तत्र पूजां समाचरेत् ॥१६०॥
160. sampūjya gandhapuṣpābhyāṁ cintayediṣṭadevatām ,
saṁkṣepapūjāvidhinā tatra pūjāṁ samācaret.
saṁkṣepapūjāvidhinā tatra pūjāṁ samācaret.
160.
sampūjya gandhapuṣpābhyāṃ cintayeđiṣṭadevatām
saṃkṣepapūjāvidhinā tatra pūjāṃ samācaret
saṃkṣepapūjāvidhinā tatra pūjāṃ samācaret
160.
tatra gandhapuṣpābhyāṃ sampūjya iṣṭadevatām
cintayet saṃkṣepapūjāvidhinā pūjām samācaret
cintayet saṃkṣepapūjāvidhinā pūjām samācaret
160. Having worshipped her there with fragrant substances and flowers, he should meditate upon his chosen deity and perform the worship according to the concise ritual procedure.
विशेषमत्र वक्ष्यामि शृणुष्वाऽमरवन्दिते ।
गुर्वादिनवपात्राणां नात्र स्थापनमिष्यते ॥१६१॥
गुर्वादिनवपात्राणां नात्र स्थापनमिष्यते ॥१६१॥
161. viśeṣamatra vakṣyāmi śṛṇuṣvā'maravandite ,
gurvādinavapātrāṇāṁ nātra sthāpanamiṣyate.
gurvādinavapātrāṇāṁ nātra sthāpanamiṣyate.
161.
viśeṣam atra vakṣyāmi śṛṇuṣva amaravandite
guru-ādi-nava-pātrāṇām na atra sthāpanam iṣyate
guru-ādi-nava-pātrāṇām na atra sthāpanam iṣyate
161.
amaravandite atra viśeṣam vakṣyāmi śṛṇuṣva atra
guru-ādi-nava-pātrāṇām sthāpanam na iṣyate
guru-ādi-nava-pātrāṇām sthāpanam na iṣyate
161. O you who are worshipped by the immortals, I will explain a special rule here, listen. Here, the installation of the nine vessels beginning with the guru is not required.
यथेष्टं तत्त्वमादाय संस्थाप्य पुरतो व्रती ।
प्रोक्षयेदस्त्रमन्त्रेण दिव्यदृष्ट्याऽवलोकयेत् ॥१६२॥
प्रोक्षयेदस्त्रमन्त्रेण दिव्यदृष्ट्याऽवलोकयेत् ॥१६२॥
162. yatheṣṭaṁ tattvamādāya saṁsthāpya purato vratī ,
prokṣayedastramantreṇa divyadṛṣṭyā'valokayet.
prokṣayedastramantreṇa divyadṛṣṭyā'valokayet.
162.
yatheṣṭam tattvam ādāya saṃsthāpya purataḥ vratī
prokṣayet astra-mantreṇa divya-dṛṣṭiyā avalokayet
prokṣayet astra-mantreṇa divya-dṛṣṭiyā avalokayet
162.
vratī yatheṣṭam tattvam ādāya purataḥ saṃsthāpya
astra-mantreṇa prokṣayet divya-dṛṣṭyā avalokayet
astra-mantreṇa prokṣayet divya-dṛṣṭyā avalokayet
162. Taking the substance as desired and placing it in front, the practitioner should sprinkle it with the astra mantra and view it with divine vision.
अलियन्त्रे गन्धपुष्पं दत्त्वा तत्र विचिन्तयेत् ।
आनन्दभैरवीं देवीं आनन्दभैरवं तथा ॥१६३॥
आनन्दभैरवीं देवीं आनन्दभैरवं तथा ॥१६३॥
163. aliyantre gandhapuṣpaṁ dattvā tatra vicintayet ,
ānandabhairavīṁ devīṁ ānandabhairavaṁ tathā.
ānandabhairavīṁ devīṁ ānandabhairavaṁ tathā.
163.
ali yantre gandha puṣpam dattvā tatra vicintayet
ānanda bhairavīm devīm ānanda bhairavam tathā
ānanda bhairavīm devīm ānanda bhairavam tathā
163.
tatra ali yantre gandha puṣpam dattvā ānanda
bhairavīm devīm ānanda bhairavam tathā vicintayet
bhairavīm devīm ānanda bhairavam tathā vicintayet
163. Having placed fragrance and flowers upon the yantra of the female bee (ali-yantra), the practitioner should meditate there upon Goddess Ānanda-Bhairavī and also upon Lord Ānanda-Bhairava.
नवयौवनसम्पन्नां तरुणारुणविग्रहाम् ।
चारुहासामृताभाषोल्लसद्वदनपङ्कजाम् ॥१६४॥
चारुहासामृताभाषोल्लसद्वदनपङ्कजाम् ॥१६४॥
164. navayauvanasampannāṁ taruṇāruṇavigrahām ,
cāruhāsāmṛtābhāṣollasadvadanapaṅkajām.
cāruhāsāmṛtābhāṣollasadvadanapaṅkajām.
164.
nava yauvana sampannām taruṇa aruṇa vigrahām
cāru hāsa amṛta bhāṣā ollasat vadana paṅkajām
cāru hāsa amṛta bhāṣā ollasat vadana paṅkajām
164.
nava yauvana sampannām taruṇa aruṇa vigrahām
cāru hāsa amṛta bhāṣā ollasat vadana paṅkajām
cāru hāsa amṛta bhāṣā ollasat vadana paṅkajām
164. (Meditating upon them,) who are endowed with fresh youth, whose forms are like the early morning sun, and whose lotus faces shine with the nectar of charming smiles and speech.
नृत्यगीतकृतामोदां नानाभरणभूषिताम् ।
विचित्रवसनां ध्यायेत् वराभयकराम्बुजाम् ॥१६५॥
विचित्रवसनां ध्यायेत् वराभयकराम्बुजाम् ॥१६५॥
165. nṛtyagītakṛtāmodāṁ nānābharaṇabhūṣitām ,
vicitravasanāṁ dhyāyet varābhayakarāmbujām.
vicitravasanāṁ dhyāyet varābhayakarāmbujām.
165.
nṛtyagītakṛtāmodām nānābharaṇabhūṣitām
vicitravasanām dhyāyet varābhayakarāmbujām
vicitravasanām dhyāyet varābhayakarāmbujām
165.
nṛtyagītakṛtāmodām nānābharaṇabhūṣitām
vicitravasanām varābhayakarāmbujām dhyāyet
vicitravasanām varābhayakarāmbujām dhyāyet
165. He should meditate upon her, who delights in dance and song, who is adorned with various ornaments, who wears wonderful garments, and whose lotus hands bestow boons and fearlessness.
इत्यानन्दमयीं ध्यात्वा
स्मरेदानन्दभैरवम् ॥१६६॥
स्मरेदानन्दभैरवम् ॥१६६॥
166. ityānandamayīṁ dhyātvā
smaredānandabhairavam.
smaredānandabhairavam.
166.
iti ānandamayīṃ dhyātvā
smared ānandabhairavam
smared ānandabhairavam
166.
iti ānandamayīṃ dhyātvā
ānandabhairavam smared
ānandabhairavam smared
166. Thus having meditated upon her who is full of bliss, he should remember Lord Ānanda-Bhairava.
कर्पूरपूरधवलं कमलायताक्षम् दिव्याम्बराभरणभूषितदेहकान्तिम् ।
वामेन पाणिकमलेन सुधाढ्यपात्रम् दक्षेण शुद्धिगुटिकां दधतं स्मरामि ॥१६७॥
वामेन पाणिकमलेन सुधाढ्यपात्रम् दक्षेण शुद्धिगुटिकां दधतं स्मरामि ॥१६७॥
167. karpūrapūradhavalaṁ kamalāyatākṣam divyāmbarābharaṇabhūṣitadehakāntim ,
vāmena pāṇikamalena sudhāḍhyapātram dakṣeṇa śuddhiguṭikāṁ dadhataṁ smarāmi.
vāmena pāṇikamalena sudhāḍhyapātram dakṣeṇa śuddhiguṭikāṁ dadhataṁ smarāmi.
167.
karpūrapūradhavalam kamalāyatākṣam
divyāmbarābhaṟaṇabhūṣitadehakāntim
vāmena pāṇikamalena sudhāḍhyapātram
dakṣeṇa śuddhiguṭikām dadhatam smarāmi
divyāmbarābhaṟaṇabhūṣitadehakāntim
vāmena pāṇikamalena sudhāḍhyapātram
dakṣeṇa śuddhiguṭikām dadhatam smarāmi
167.
karpūrapūradhavalam kamalāyatākṣam
divyāmbarābhaṟaṇabhūṣitadehakāntim
vāmena pāṇikamalena sudhāḍhyapātram
dakṣeṇa śuddhiguṭikām dadhatam smarāmi
divyāmbarābhaṟaṇabhūṣitadehakāntim
vāmena pāṇikamalena sudhāḍhyapātram
dakṣeṇa śuddhiguṭikām dadhatam smarāmi
167. I remember him, whose complexion is as white as a heap of camphor, who has lotus-like extended eyes, whose bodily radiance is adorned with divine garments and ornaments, who holds a vessel filled with nectar in his left lotus hand and a purification pill in his right hand.
ध्यात्वैवमुभयोस्तत्र सामरस्यं विचिन्तयन् ।
प्रणवादिनमोऽन्तेन नाममन्त्रेण देशिकः ।
संपूज्य गन्धपुष्पाभ्यां शोधयेत् कारणं ततः ॥१६८॥
प्रणवादिनमोऽन्तेन नाममन्त्रेण देशिकः ।
संपूज्य गन्धपुष्पाभ्यां शोधयेत् कारणं ततः ॥१६८॥
168. dhyātvaivamubhayostatra sāmarasyaṁ vicintayan ,
praṇavādinamo'ntena nāmamantreṇa deśikaḥ ,
saṁpūjya gandhapuṣpābhyāṁ śodhayet kāraṇaṁ tataḥ.
praṇavādinamo'ntena nāmamantreṇa deśikaḥ ,
saṁpūjya gandhapuṣpābhyāṁ śodhayet kāraṇaṁ tataḥ.
168.
dhyātvā eva ubhayoḥ tatra sāmarasyam
vicintayan praṇavādi-namo-antena
nāmamantreṇa deśikaḥ sampūjya
gandhapuṣpābhyām śodhayet kāraṇam tataḥ
vicintayan praṇavādi-namo-antena
nāmamantreṇa deśikaḥ sampūjya
gandhapuṣpābhyām śodhayet kāraṇam tataḥ
168.
deśikaḥ tatra ubhayoḥ sāmarasyam
dhyātvā eva vicintayan praṇavādinamoantena
nāmamantreṇa sampūjya
gandhapuṣpābhyām tataḥ kāraṇam śodhayet
dhyātvā eva vicintayan praṇavādinamoantena
nāmamantreṇa sampūjya
gandhapuṣpābhyām tataḥ kāraṇam śodhayet
168. Having thus meditated upon the oneness (sāmarasya) of both of them there, the ritual expert (deśika) should worship them with fragrance and flowers using the principal mantra beginning with the praṇava and ending with namaḥ, and then purify the cause (kāraṇa).
पाशादित्रिकबीजेन स्वाहान्तेन कुलार्चकः ।
अष्टोत्तरशतावृत्त्या जपन् हेतुं विशोधयेत् ॥१६९॥
अष्टोत्तरशतावृत्त्या जपन् हेतुं विशोधयेत् ॥१६९॥
169. pāśāditrikabījena svāhāntena kulārcakaḥ ,
aṣṭottaraśatāvṛttyā japan hetuṁ viśodhayet.
aṣṭottaraśatāvṛttyā japan hetuṁ viśodhayet.
169.
pāśāditrikabījena svāhāntena kulārcakaḥ
aṣṭottaraśatāvṛttyā japan hetuṃ viśodhayet
aṣṭottaraśatāvṛttyā japan hetuṃ viśodhayet
169.
kulārcakaḥ pāśāditrikabījena svāhāntena
aṣṭottaraśatāvṛttyā japan hetuṃ viśodhayet
aṣṭottaraśatāvṛttyā japan hetuṃ viśodhayet
169. The ritual expert of the Kula tradition (kulārcakaḥ) should purify the cause (hetuṃ) by chanting (japan) it one hundred and eight times using the three-part seed mantra preceded by pāśa and ending with svāhā.
गृहकाम्यैकचित्तानां गृहिणां प्रबले कलौ ।
आद्यतत्त्वप्रतिनिधौ विधेयं मधुरत्रयम् ॥१७०॥
आद्यतत्त्वप्रतिनिधौ विधेयं मधुरत्रयम् ॥१७०॥
170. gṛhakāmyaikacittānāṁ gṛhiṇāṁ prabale kalau ,
ādyatattvapratinidhau vidheyaṁ madhuratrayam.
ādyatattvapratinidhau vidheyaṁ madhuratrayam.
170.
gṛhakāmyaikacittānāṃ gṛhiṇāṃ prabale kalau
ādyatattvapratinidhau vidheyaṃ madhuratrayam
ādyatattvapratinidhau vidheyaṃ madhuratrayam
170.
prabale kalau gṛhakamyaikacittānāṃ gṛhiṇāṃ
ādyatattvapratinidhau madhuratrayam vidheyam
ādyatattvapratinidhau madhuratrayam vidheyam
170. In the powerful age of Kali, for householders whose sole mental focus is the desire for a home, the three sweet substances (madhuratraya) should be employed as a substitute for the primordial reality (ādya-tattva).
दुग्धं सिता माक्षिकञ्च विज्ञेयं मधुरत्रयम् ।
अलिरूपमिदं मत्त्वा देवतायै निवेदयेत् ॥१७१॥
अलिरूपमिदं मत्त्वा देवतायै निवेदयेत् ॥१७१॥
171. dugdhaṁ sitā mākṣikañca vijñeyaṁ madhuratrayam ,
alirūpamidaṁ mattvā devatāyai nivedayet.
alirūpamidaṁ mattvā devatāyai nivedayet.
171.
dugdham sitā mākṣikam ca vijñeyam madhuratrayam
ali-rūpam idam matvā devatāyai nivedayet
ali-rūpam idam matvā devatāyai nivedayet
171.
dugdham sitā mākṣikam ca madhuratrayam vijñeyam
idam alirūpam matvā devatāyai nivedayet
idam alirūpam matvā devatāyai nivedayet
171. Milk, sugar, and honey are known as the three sweet substances (madhuratraya). Considering them to take the form of the female bee (ali), he should offer them to the deity.
स्वभावात् कलिजन्मानः कामविभ्रान्तचेतसः ।
तद्रूपेण न जानन्ति शक्तिं सामान्यबुद्धयः ॥१७२॥
तद्रूपेण न जानन्ति शक्तिं सामान्यबुद्धयः ॥१७२॥
172. svabhāvāt kalijanmānaḥ kāmavibhrāntacetasaḥ ,
tadrūpeṇa na jānanti śaktiṁ sāmānyabuddhayaḥ.
tadrūpeṇa na jānanti śaktiṁ sāmānyabuddhayaḥ.
172.
svabhāvāt kali-janmānaḥ kāma-vibhrānta-cetasaḥ
tat-rūpeṇa na jānanti śaktiṃ sāmānya-buddhayaḥ
tat-rūpeṇa na jānanti śaktiṃ sāmānya-buddhayaḥ
172.
svabhāvāt kali-janmānaḥ kāma-vibhrānta-cetasaḥ
sāmānya-buddhayaḥ tat-rūpeṇa śaktim na jānanti
sāmānya-buddhayaḥ tat-rūpeṇa śaktim na jānanti
172. Due to their nature, born in the Kali age, with minds bewildered by desire and possessing ordinary intellects, they do not recognize the śakti in that form.
अतस्तेषां प्रतिनिधौ शेषतत्त्वस्य पार्वति ।
ध्यानं देव्याः पदाम्भोजे स्वेष्टमन्त्रजपस्तथा ॥१७३॥
ध्यानं देव्याः पदाम्भोजे स्वेष्टमन्त्रजपस्तथा ॥१७३॥
173. atasteṣāṁ pratinidhau śeṣatattvasya pārvati ,
dhyānaṁ devyāḥ padāmbhoje sveṣṭamantrajapastathā.
dhyānaṁ devyāḥ padāmbhoje sveṣṭamantrajapastathā.
173.
atas teṣām pratiśandhau śeṣatattvasya pārvati
dhyānam devyāḥ padāmbhoje sveṣṭamantrajapas tathā
dhyānam devyāḥ padāmbhoje sveṣṭamantrajapas tathā
173.
pārvati atas teṣām pratiśandhau śeṣatattvasya
devyāḥ padāmbhoje dhyānam tathā sveṣṭamantrajapaḥ
devyāḥ padāmbhoje dhyānam tathā sveṣṭamantrajapaḥ
173. Therefore, O Pārvatī, for them, in place of the remaining reality, there should be the meditation upon the lotus feet of the goddess and also the recitation of one's chosen mantra.
ततस्तु प्राप्ततत्त्वानि पललादीनि यानि च ।
प्रत्येकं शतधाऽनेन मनुना चाभिमन्त्रयेत् ॥१७४॥
प्रत्येकं शतधाऽनेन मनुना चाभिमन्त्रयेत् ॥१७४॥
174. tatastu prāptatattvāni palalādīni yāni ca ,
pratyekaṁ śatadhā'nena manunā cābhimantrayet.
pratyekaṁ śatadhā'nena manunā cābhimantrayet.
174.
tatas tu prāptatattvāni palalādīni yāni ca
pratyekam śatadhā anena manunā ca abhimantrayet
pratyekam śatadhā anena manunā ca abhimantrayet
174.
tu tataḥ ca yāni prāptatattvāni palalādīni ca
pratyekam śatadhā anena manunā abhimantrayet
pratyekam śatadhā anena manunā abhimantrayet
174. Then, furthermore, he should consecrate each of those meat offerings and other items, which have attained reality, one hundred times with this mantra.
सर्वं ब्रह्ममयं ध्यात्वा निमील्य नयनद्वयम् ।
निवेद्य पूर्ववत् काल्यै पानभोजनमाचरेत् ॥१७५॥
निवेद्य पूर्ववत् काल्यै पानभोजनमाचरेत् ॥१७५॥
175. sarvaṁ brahmamayaṁ dhyātvā nimīlya nayanadvayam ,
nivedya pūrvavat kālyai pānabhojanamācaret.
nivedya pūrvavat kālyai pānabhojanamācaret.
175.
sarvaṃ brahmamayaṃ dhyātvā nimīlya nayanadvayam
nivedya pūrvavat kālyai pānabhojanam ācaret
nivedya pūrvavat kālyai pānabhojanam ācaret
175.
sarvaṃ brahmamayaṃ dhyātvā nayanadvayam nimīlya
pūrvavat kālyai nivedya pānabhojanam ācaret
pūrvavat kālyai nivedya pānabhojanam ācaret
175. Having meditated on everything as being pervaded by Brahman and closing both eyes, he should offer the food and drink to Kālī just as before.
इदन्तु भैरवीचक्रं सर्वतन्त्रेषु गोपितम् ।
तवाग्रे कथितं भद्रे सारात्सारं परात्परम् ॥१७६॥
तवाग्रे कथितं भद्रे सारात्सारं परात्परम् ॥१७६॥
176. idantu bhairavīcakraṁ sarvatantreṣu gopitam ,
tavāgre kathitaṁ bhadre sārātsāraṁ parātparam.
tavāgre kathitaṁ bhadre sārātsāraṁ parātparam.
176.
idam tu bhairavīcakram sarvatantreṣu gopitam
tavāgre kathitam bhadre sārātsāram parātparam
tavāgre kathitam bhadre sārātsāram parātparam
176.
bhadre sarvatantreṣu gopitam idam tu bhairavīcakram
sārāt sāraṃ parāt param tavāgre kathitam
sārāt sāraṃ parāt param tavāgre kathitam
176. O auspicious one, this Bhairavī-cakra, which is kept secret in all the Tantras, the essence of the essence and the highest of the high, has been spoken by me to you.
विवाहो भैरवीचक्रे तत्त्वचक्रेऽपि पार्वति ।
सर्वथा साधकेन्द्रेण कर्तव्यः शैववर्त्मना ॥१७७॥
सर्वथा साधकेन्द्रेण कर्तव्यः शैववर्त्मना ॥१७७॥
177. vivāho bhairavīcakre tattvacakre'pi pārvati ,
sarvathā sādhakendreṇa kartavyaḥ śaivavartmanā.
sarvathā sādhakendreṇa kartavyaḥ śaivavartmanā.
177.
vivāhaḥ bhairavīcakre tattvacakre api pārvati
sarvathā sādhakendreṇa kartavyaḥ śaivavartmanā
sarvathā sādhakendreṇa kartavyaḥ śaivavartmanā
177.
pārvati,
bhairavīcakre tattvacakre api sarvathā sādhakendreṇa śaivavartmanā vivāhaḥ kartavyaḥ
bhairavīcakre tattvacakre api sarvathā sādhakendreṇa śaivavartmanā vivāhaḥ kartavyaḥ
177. O Pārvatī, marriage must be performed by the foremost practitioner within the Bhairavī-cakra and the Tattva-cakra by all means, following the path of Śiva.
विना परिणयं वीरः शक्तिसेवां समाचरन् ।
परस्त्रीगामिनां पापं प्राप्नुयान्नात्र संशयः ॥१७८॥
परस्त्रीगामिनां पापं प्राप्नुयान्नात्र संशयः ॥१७८॥
178. vinā pariṇayaṁ vīraḥ śaktisevāṁ samācaran ,
parastrīgāmināṁ pāpaṁ prāpnuyānnātra saṁśayaḥ.
parastrīgāmināṁ pāpaṁ prāpnuyānnātra saṁśayaḥ.
178.
vinā pariṇayam vīraḥ śaktisevām samācaran
parastrīgāminām pāpam prāpnuyāt na atra saṃśayaḥ
parastrīgāminām pāpam prāpnuyāt na atra saṃśayaḥ
178.
vīraḥ pariṇayam vinā śaktisevām samācaran parastrīgāminām pāpam prāpnuyāt,
atra na saṃśayaḥ
atra na saṃśayaḥ
178. Without marriage, a hero engaging in the worship of śakti would incur the sin of those who approach other men's wives, there is no doubt about this.
सम्प्राप्ते भैरवीचक्रे सर्वे वर्णाः द्विजोत्तमाः ।
निवृत्ते भैरवीचक्रे सर्वे वर्णाः पृथक् पृथक् ॥१७९॥
निवृत्ते भैरवीचक्रे सर्वे वर्णाः पृथक् पृथक् ॥१७९॥
179. samprāpte bhairavīcakre sarve varṇāḥ dvijottamāḥ ,
nivṛtte bhairavīcakre sarve varṇāḥ pṛthak pṛthak.
nivṛtte bhairavīcakre sarve varṇāḥ pṛthak pṛthak.
179.
samprāpte bhairavīcakre sarve varṇāḥ dvijottamāḥ
nivṛtte bhairavīcakre sarve varṇāḥ pṛthak pṛthak
nivṛtte bhairavīcakre sarve varṇāḥ pṛthak pṛthak
179.
bhairavīcakre samprāpte sarve varṇāḥ dvijottamāḥ
bhairavīcakre nivṛtte sarve varṇāḥ pṛthak pṛthak
bhairavīcakre nivṛtte sarve varṇāḥ pṛthak pṛthak
179. When the Bhairavī-cakra has been attained, all social classes (varṇa) are like foremost brahmins, but when the Bhairavī-cakra has concluded, all social classes are separate once again.
नात्र जातिविचारोऽस्ति नोच्चिष्टादिविवेचनम् ।
चक्रमध्यगता वीरा मम रूपा नराख्यया ॥१८०॥
चक्रमध्यगता वीरा मम रूपा नराख्यया ॥१८०॥
180. nātra jātivicāro'sti nocciṣṭādivivecanam ,
cakramadhyagatā vīrā mama rūpā narākhyayā.
cakramadhyagatā vīrā mama rūpā narākhyayā.
180.
na atra jāticivāraḥ asti na ucchiṣṭādivivecanam
cakramadhyagatā vīrāḥ mama rūpāḥ narākhyayā
cakramadhyagatā vīrāḥ mama rūpāḥ narākhyayā
180.
atra jāticivāraḥ na asti ucchiṣṭādivivecanam na
asti cakra-madhyagatā vīrāḥ narākhyayā mama rūpāḥ
asti cakra-madhyagatā vīrāḥ narākhyayā mama rūpāḥ
180. Here there is no consideration of caste and no discussion of remnants of food or similar rules. The heroes who are stationed in the middle of the cakra are forms of me under human designations.
न देशकालनियमो न वा पात्रविचारणम् ।
येन केनाऽहृतं द्रव्यं चक्रेऽस्मिन् विनियोजयेत् ॥१८१॥
येन केनाऽहृतं द्रव्यं चक्रेऽस्मिन् विनियोजयेत् ॥१८१॥
181. na deśakālaniyamo na vā pātravicāraṇam ,
yena kenā'hṛtaṁ dravyaṁ cakre'smin viniyojayet.
yena kenā'hṛtaṁ dravyaṁ cakre'smin viniyojayet.
181.
na deśa-kāla-niyamaḥ na vā pātra-vicāraṇam yena
kenā hṛtam dravyam cakre asmin viniyojayet
kenā hṛtam dravyam cakre asmin viniyojayet
181.
deśa-kāla-niyamaḥ na,
pātra-vicāraṇam vā na,
yena kena āhṛtam dravyam,
asmin cakre viniyojayet
pātra-vicāraṇam vā na,
yena kena āhṛtam dravyam,
asmin cakre viniyojayet
181. There is no restriction of place or time, and no consideration of the recipient. Whatever substance has been brought by any means whatsoever, he should employ it in this cakra.
दूरदेशात् समानीतं पक्वं वाऽपक्वमेव वा ।
वीरेण पशुना वापि चक्रमध्यगतं शुचि ॥१८२॥
वीरेण पशुना वापि चक्रमध्यगतं शुचि ॥१८२॥
182. dūradeśāt samānītaṁ pakvaṁ vā'pakvameva vā ,
vīreṇa paśunā vāpi cakramadhyagataṁ śuci.
vīreṇa paśunā vāpi cakramadhyagataṁ śuci.
182.
dūra-deśāt samānītam pakvam vā apakvam eva vā
vīreṇa paśunā vā api cakra-madhya-gatam śuci
vīreṇa paśunā vā api cakra-madhya-gatam śuci
182.
dūra-deśāt samānītam,
pakvam vā apakvam eva vā,
vīreṇa paśunā vā api cakra-madhya-gatam śuci
pakvam vā apakvam eva vā,
vīreṇa paśunā vā api cakra-madhya-gatam śuci
182. Whether brought from a distant region, cooked or uncooked, by a hero or a pasu (animal/uninitiated person), whatever has reached the middle of the cakra is pure.
चक्रारम्भे महेशानि विघ्नाः सर्वे भयाकुलाः ।
बिभीतास्ते पलायन्ते वीराणां ब्रह्मतेजसा ॥१८३॥
बिभीतास्ते पलायन्ते वीराणां ब्रह्मतेजसा ॥१८३॥
183. cakrārambhe maheśāni vighnāḥ sarve bhayākulāḥ ,
bibhītāste palāyante vīrāṇāṁ brahmatejasā.
bibhītāste palāyante vīrāṇāṁ brahmatejasā.
183.
cakra-ārambhe maheśāni vighnāḥ sarve bhaya-ākulāḥ
bibhītāḥ te palāyante vīrāṇāṃ brahma-tejasā
bibhītāḥ te palāyante vīrāṇāṃ brahma-tejasā
183.
maheśāni cakra-ārambhe sarve bhaya-ākulāḥ vighnāḥ
te bibhītāḥ vīrāṇāṃ brahma-tejasā palāyante
te bibhītāḥ vīrāṇāṃ brahma-tejasā palāyante
183. O Maheśānī, at the beginning of the cakra, all terrified obstacles become afraid and flee away by the spiritual splendour of the heroes.
पिशाचा गुह्यका यक्षा वेतालाः क्रूरजातयः ।
श्रुत्वात्र भैरवीचक्रं दूरं गच्चन्ति साध्वसम् ॥१८४॥
श्रुत्वात्र भैरवीचक्रं दूरं गच्चन्ति साध्वसम् ॥१८४॥
184. piśācā guhyakā yakṣā vetālāḥ krūrajātayaḥ ,
śrutvātra bhairavīcakraṁ dūraṁ gaccanti sādhvasam.
śrutvātra bhairavīcakraṁ dūraṁ gaccanti sādhvasam.
184.
piśācāḥ guhyakāḥ yakṣāḥ vetālāḥ krūra-jātayaḥ śrutvā
atra bhairavī-cakram dūraṃ gacchanti sādhvasam
atra bhairavī-cakram dūraṃ gacchanti sādhvasam
184.
krūra-jātayaḥ piśācāḥ guhyakāḥ yakṣāḥ vetālāḥ atra
bhairavī-cakram śrutvā sādhvasam dūraṃ gacchanti
bhairavī-cakram śrutvā sādhvasam dūraṃ gacchanti
184. Piśācas, Guhyakas, Yakṣas, Vetālas, and creatures of cruel nature, hearing about the Bhairavī-cakra here, flee far away in terror.
तत्र तीर्थानि सर्वाणि महातीर्थादिकानि च ।
सेन्द्रामरगणाः सर्वे तत्रागच्चन्ति सादरम् ॥१८५॥
सेन्द्रामरगणाः सर्वे तत्रागच्चन्ति सादरम् ॥१८५॥
185. tatra tīrthāni sarvāṇi mahātīrthādikāni ca ,
sendrāmaragaṇāḥ sarve tatrāgaccanti sādaram.
sendrāmaragaṇāḥ sarve tatrāgaccanti sādaram.
185.
tatra tīrthāni sarvāṇi mahātīrthādikāni ca
sa-indrā-amara-gaṇāḥ sarve tatra āgacchanti sādaram
sa-indrā-amara-gaṇāḥ sarve tatra āgacchanti sādaram
185.
sarvāṇi tīrthāni mahātīrthādikāni ca tatra sarve
sa-indra-amara-gaṇāḥ sādaram tatra āgacchanti
sa-indra-amara-gaṇāḥ sādaram tatra āgacchanti
185. All sacred bathing places and great places of pilgrimage along with them, and all hosts of gods headed by Indra, come there respectfully.
चक्रस्थानं महातीर्थं सर्वतीर्थाधिकं शिवे ।
त्रिदशा यत्र वाञ्चन्ति तव नैवेद्यमुत्तमम् ॥१८६॥
त्रिदशा यत्र वाञ्चन्ति तव नैवेद्यमुत्तमम् ॥१८६॥
186. cakrasthānaṁ mahātīrthaṁ sarvatīrthādhikaṁ śive ,
tridaśā yatra vāñcanti tava naivedyamuttamam.
tridaśā yatra vāñcanti tava naivedyamuttamam.
186.
cakra-sthānam mahā-tīrtham sarva-tīrtha-adhikam
śive tridaśā yatra vāñchanti tava naivedyam uttamam
śive tridaśā yatra vāñchanti tava naivedyam uttamam
186.
śive yatra tridaśā tava uttamam naivedyam vāñchanti,
(tat) cakra-sthānam mahā-tīrtham sarva-tīrtha-adhikam (asti)
(tat) cakra-sthānam mahā-tīrtham sarva-tīrtha-adhikam (asti)
186. O auspicious one, the place of the cakra is a great pilgrimage site, superior to all other sacred places, where the gods desire your supreme food offering.
म्लेच्चेन श्वपचेनापि किरातेनापि हूणुना ।
आमं पक्वं यदानीतं वीरहस्तार्पितं शुचि ॥१८७॥
आमं पक्वं यदानीतं वीरहस्तार्पितं शुचि ॥१८७॥
187. mleccena śvapacenāpi kirātenāpi hūṇunā ,
āmaṁ pakvaṁ yadānītaṁ vīrahastārpitaṁ śuci.
āmaṁ pakvaṁ yadānītaṁ vīrahastārpitaṁ śuci.
187.
mlecchena śvapacenāpi kirātenāpi hūṇunā āmam
pakvam yat ānītam vīra-hasta-arpitam śuci
pakvam yat ānītam vīra-hasta-arpitam śuci
187.
mlecchena śvapacenā api kirātena api hūṇunā api āmam
pakvam yat ānītam vīra-hasta-arpitam śuci (bhavati)
pakvam yat ānītam vīra-hasta-arpitam śuci (bhavati)
187. Whether brought by a mleccha, a śvapaca, a kirāta, or a hūṇa, whether uncooked or cooked, whatever has been brought and placed in the hand of a hero is pure.
दृष्ट्वा तु भैरवीचक्रं मम रूपांश्च साधकान् ।
मुच्यन्ते पशुपाशेभ्यः कलिकल्मषदूषिताः ॥१८८॥
मुच्यन्ते पशुपाशेभ्यः कलिकल्मषदूषिताः ॥१८८॥
188. dṛṣṭvā tu bhairavīcakraṁ mama rūpāṁśca sādhakān ,
mucyante paśupāśebhyaḥ kalikalmaṣadūṣitāḥ.
mucyante paśupāśebhyaḥ kalikalmaṣadūṣitāḥ.
188.
dṛṣṭvā tu bhairavī-cakram mama rūpān ca sādhakān
mucyante paśu-pāśebhyaḥ kali-kalmaṣa-dūṣitāḥ
mucyante paśu-pāśebhyaḥ kali-kalmaṣa-dūṣitāḥ
188.
tu (ye) kali-kalmaṣa-dūṣitāḥ (janāḥ) bhairavī-cakram
mama rūpān ca sādhakān dṛṣṭvā paśu-pāśebhyaḥ mucyante
mama rūpān ca sādhakān dṛṣṭvā paśu-pāśebhyaḥ mucyante
188. Indeed, those who are tainted by the impurities of the Kali age, upon seeing the Bhairavī-cakra and the practitioners who are forms of me, are liberated from the bonds of pasu (animal existence / uninitiated bondage).
प्रबले कलिकाले तु न कुर्याच्चक्रगोपनम् ।
सर्वत्र सर्वदा वीरः साधयेत् कुलसाधनम् ॥१८९॥
सर्वत्र सर्वदा वीरः साधयेत् कुलसाधनम् ॥१८९॥
189. prabale kalikāle tu na kuryāccakragopanam ,
sarvatra sarvadā vīraḥ sādhayet kulasādhanam.
sarvatra sarvadā vīraḥ sādhayet kulasādhanam.
189.
prabale kali-kāle tu na kuryāt cakra-gopanam
sarvatra sarvadā vīraḥ sādhayet kula-sādhanam
sarvatra sarvadā vīraḥ sādhayet kula-sādhanam
189.
prabale kali-kāle tu cakra-gopanam na kuryāt,
vīraḥ sarvatra sarvadā kula-sādhanam sādhayet
vīraḥ sarvatra sarvadā kula-sādhanam sādhayet
189. In the powerful age of Kali, one should not conceal the cakra. The practitioner should accomplish the kula practices everywhere and at all times.
चक्रमध्ये वृथालापं चाञ्चल्यं बहुभाषणम् ।
निष्ठीवनमधोवायुं वर्णभेदं विवर्जयेत् ॥१९०॥
निष्ठीवनमधोवायुं वर्णभेदं विवर्जयेत् ॥१९०॥
190. cakramadhye vṛthālāpaṁ cāñcalyaṁ bahubhāṣaṇam ,
niṣṭhīvanamadhovāyuṁ varṇabhedaṁ vivarjayet.
niṣṭhīvanamadhovāyuṁ varṇabhedaṁ vivarjayet.
190.
cakramadhye vṛthālāpam cāñcalyam bahubhāṣanam
niṣṭhīvanam adhovāyum varṇabhedam vivarjayet
niṣṭhīvanam adhovāyum varṇabhedam vivarjayet
190.
cakramadhye vṛthālāpam cāñcalyam bahubhāṣanam
niṣṭhīvanam adhovāyum varṇabhedam vivarjayet
niṣṭhīvanam adhovāyum varṇabhedam vivarjayet
190. One should avoid idle chatter in the midst of a gathering, restlessness, excessive speaking, spitting, passing gas, and making facial grimaces.
क्रूरान् खलान् पशून् पापान् नास्तिकान् कुलदूषकान् ।
निन्दकान् कुलशास्त्राणां चक्राद्दूरतरं त्यजेत् ॥१९१॥
निन्दकान् कुलशास्त्राणां चक्राद्दूरतरं त्यजेत् ॥१९१॥
191. krūrān khalān paśūn pāpān nāstikān kuladūṣakān ,
nindakān kulaśāstrāṇāṁ cakrāddūrataraṁ tyajet.
nindakān kulaśāstrāṇāṁ cakrāddūrataraṁ tyajet.
191.
krūrān khalān paśūn pāpān nāstikān kuladūṣakān
nindakān kulaśāstrāṇām cakrāt dūrataram tyajet
nindakān kulaśāstrāṇām cakrāt dūrataram tyajet
191.
krūrān khalān paśūn pāpān nāstikān kuladūṣakān
kulaśāstrāṇām nindakān cakrāt dūrataram tyajet
kulaśāstrāṇām nindakān cakrāt dūrataram tyajet
191. One should keep far away - beyond the reach of a wheel - from the cruel, the wicked, those like animals, sinners, atheists, those who ruin their family, and detractors of the family śāstras.
स्नेहाद्भयादानुरक्त्या पशुंश्चक्रे प्रवेशयन् ।
कुलधर्मात् परिभ्रष्टो वीरोऽपि नरकं व्रजेत् ॥१९२॥
कुलधर्मात् परिभ्रष्टो वीरोऽपि नरकं व्रजेत् ॥१९२॥
192. snehādbhayādānuraktyā paśuṁścakre praveśayan ,
kuladharmāt paribhraṣṭo vīro'pi narakaṁ vrajet.
kuladharmāt paribhraṣṭo vīro'pi narakaṁ vrajet.
192.
snehal bhayāt ānuraktyā paśum cakre praveśayan
kuladharmāt paribhraṣṭaḥ vīraḥ api narakam vrajet
kuladharmāt paribhraṣṭaḥ vīraḥ api narakam vrajet
192.
snehal bhayāt ānuraktyā paśum cakre praveśayan
kuladharmāt paribhraṣṭaḥ vīraḥ api narakam vrajet
kuladharmāt paribhraṣṭaḥ vīraḥ api narakam vrajet
192. Out of affection, fear, or attachment, if one brings a beast into one's circle, even a valiant person, having fallen from family duty, will go to hell.
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राः सामान्यजातयः ।
कुलधर्माश्रिता ये वै पूज्यास्ते देववत् सदा ॥१९३॥
कुलधर्माश्रिता ये वै पूज्यास्ते देववत् सदा ॥१९३॥
193. brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāḥ sāmānyajātayaḥ ,
kuladharmāśritā ye vai pūjyāste devavat sadā.
kuladharmāśritā ye vai pūjyāste devavat sadā.
193.
brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāḥ sāmānyajātayaḥ
kuladharmāśritā ye vai pūjyāste devavat sadā
kuladharmāśritā ye vai pūjyāste devavat sadā
193.
ye brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāḥ sāmānyajātayaḥ
ca kuladharmāśritāḥ vai te sadā devavat pūjyāḥ
ca kuladharmāśritāḥ vai te sadā devavat pūjyāḥ
193. Brahmins, kṣatriyas, vaiśyas, śūdras, and those of ordinary social standing who follow their family duties and righteous traditions are always to be honored just like gods.
वर्णाभिमानाच्चक्रे तु वर्णभेदं करोति यः ।
स याति घोरनिरयमपि वेदान्तपारगः ॥१९४॥
स याति घोरनिरयमपि वेदान्तपारगः ॥१९४॥
194. varṇābhimānāccakre tu varṇabhedaṁ karoti yaḥ ,
sa yāti ghoranirayamapi vedāntapāragaḥ.
sa yāti ghoranirayamapi vedāntapāragaḥ.
194.
varṇābhimānāt cakre tu varṇabhedaṃ karoti
yaḥ sa yāti ghora-nirayam api vedānta-pāragaḥ
yaḥ sa yāti ghora-nirayam api vedānta-pāragaḥ
194.
yaḥ varṇābhimānāt cakre tu varṇabhedaṃ karoti,
vedānta-pāragaḥ api sa ghora-nirayam yāti
vedānta-pāragaḥ api sa ghora-nirayam yāti
194. Even if someone is well-versed in vedānta, if out of pride in social class they create distinctions among classes, they go to a terrible hell.
चक्रान्तर्गतकौलानां साधूनां शुद्धचेतसाम् ।
साक्षाच्चिवस्वरूपाणां पापशङ्का भवेत् कुतः ॥१९५॥
साक्षाच्चिवस्वरूपाणां पापशङ्का भवेत् कुतः ॥१९५॥
195. cakrāntargatakaulānāṁ sādhūnāṁ śuddhacetasām ,
sākṣāccivasvarūpāṇāṁ pāpaśaṅkā bhavet kutaḥ.
sākṣāccivasvarūpāṇāṁ pāpaśaṅkā bhavet kutaḥ.
195.
cakrāntargatakaulānāṃ sādhūnāṃ śuddhacetasām
sākṣāccivasvarūpāṇāṃ pāpaśaṅkā bhavet kutaḥ
sākṣāccivasvarūpāṇāṃ pāpaśaṅkā bhavet kutaḥ
195.
cakrāntargatakaulānāṃ śuddhacetasām
sāksāccivasvarūpāṇāṃ sādhūnāṃ pāpaśaṅkā kutaḥ bhavet
sāksāccivasvarūpāṇāṃ sādhūnāṃ pāpaśaṅkā kutaḥ bhavet
195. How could there be any fear of sin for the noble souls who belong to the inner circle of the cakra, whose minds are pure, and who are directly the embodiment of Shiva?
यावद्वसन्ति चक्रेषु विप्राद्याः शैवमार्गिणः ।
तावत्तु शाम्भवाचारांश्चरेयुः शिवशासनात् ॥१९६॥
तावत्तु शाम्भवाचारांश्चरेयुः शिवशासनात् ॥१९६॥
196. yāvadvasanti cakreṣu viprādyāḥ śaivamārgiṇaḥ ,
tāvattu śāmbhavācārāṁścareyuḥ śivaśāsanāt.
tāvattu śāmbhavācārāṁścareyuḥ śivaśāsanāt.
196.
yāvat vasanti cakreṣu viprādyāḥ śaivamārgiṇaḥ
tāvat tu śāmbhavācārān careyuḥ śivaśāsanāt
tāvat tu śāmbhavācārān careyuḥ śivaśāsanāt
196.
yāvat viprādyāḥ śaivamārgiṇaḥ cakreṣu vasanti,
tāvat tu śivaśāsanāt śāmbhavācārān careyuḥ
tāvat tu śivaśāsanāt śāmbhavācārān careyuḥ
196. As long as brahmins and others who follow the Shaiva path dwell within the circles, they should practice the observances of Shambhu in accordance with the command of Shiva.
चक्राद्विनिःसृताः सर्वे स्वस्ववर्णाश्रमोदितम् ।
लोकयात्राप्रसिद्ध्यर्थं कुर्युः कर्म पृथक् पृथक् ॥१९७॥
लोकयात्राप्रसिद्ध्यर्थं कुर्युः कर्म पृथक् पृथक् ॥१९७॥
197. cakrādviniḥsṛtāḥ sarve svasvavarṇāśramoditam ,
lokayātrāprasiddhyarthaṁ kuryuḥ karma pṛthak pṛthak.
lokayātrāprasiddhyarthaṁ kuryuḥ karma pṛthak pṛthak.
197.
cakrāt viniḥsṛtāḥ sarve sva-sva-varṇa-āśrama-uditam
loka-yātrā-prasiddhyartham kuryuḥ karma pṛthak pṛthak
loka-yātrā-prasiddhyartham kuryuḥ karma pṛthak pṛthak
197.
sarve cakrāt viniḥsṛtāḥ loka-yātrā-prasiddhyartham
sva-sva-varṇa-āśrama-uditam karma pṛthak pṛthak kuryuḥ
sva-sva-varṇa-āśrama-uditam karma pṛthak pṛthak kuryuḥ
197. Having emerged from the cakra, all of them should perform their respective duties prescribed for their social class and stage of life, separately, in order to sustain worldly life.
पुरश्चर्याशतेनापि शवमुण्डचितासनात् ।
चक्रमध्ये सकृत् जप्त्वा तत् फलं लभते सुधीः ॥१९८॥
चक्रमध्ये सकृत् जप्त्वा तत् फलं लभते सुधीः ॥१९८॥
198. puraścaryāśatenāpi śavamuṇḍacitāsanāt ,
cakramadhye sakṛt japtvā tat phalaṁ labhate sudhīḥ.
cakramadhye sakṛt japtvā tat phalaṁ labhate sudhīḥ.
198.
puraścaryā-śatena-api śava-muṇḍa-cita-āsanāt
cakra-madhye sakṛt japtvā tat phalam labhate sudhīḥ
cakra-madhye sakṛt japtvā tat phalam labhate sudhīḥ
198.
sudhīḥ śava-muṇḍa-cita-āsanāt cakra-madhye sakṛt
japtvā puraścaryā-śatena api tat phalam labhate
japtvā puraścaryā-śatena api tat phalam labhate
198. By performing japa just once within the cakra seated upon a seat made of a corpse and skulls, the wise practitioner attains the fruit of even a hundred puraścaryā observances.
भैरवीचक्रमाहात्म्यं को वा वक्तुं क्षमो भवेत् ।
सकृदेतत् प्रकुर्वाणः सर्वैः पापैः प्रमुच्यते ॥१९९॥
सकृदेतत् प्रकुर्वाणः सर्वैः पापैः प्रमुच्यते ॥१९९॥
199. bhairavīcakramāhātmyaṁ ko vā vaktuṁ kṣamo bhavet ,
sakṛdetat prakurvāṇaḥ sarvaiḥ pāpaiḥ pramucyate.
sakṛdetat prakurvāṇaḥ sarvaiḥ pāpaiḥ pramucyate.
199.
bhairavīcakramāhāṭmyam kaḥ vā vaktum kṣamaḥ bhavet
sakṛt etat prakurvāṇaḥ sarvaiḥ pāpaiḥ pramucyate
sakṛt etat prakurvāṇaḥ sarvaiḥ pāpaiḥ pramucyate
199.
bhairavī-cakra-māhāṭmyam ko vā vaktum kṣamaḥ bhavet
sakṛt etat prakurvāṇaḥ sarvaiḥ pāpaiḥ pramucyate
sakṛt etat prakurvāṇaḥ sarvaiḥ pāpaiḥ pramucyate
199. Who indeed would be capable of describing the greatness of the bhairavī-cakra? By practicing this even once, one is liberated from all sins.
षण्मासं भूमिपालः स्यात् वर्षं मृत्युञ्जयः स्वयम् ।
नित्यं समाचरन् मर्त्यो ब्रह्मनिर्वाणमाप्नुयात् ॥२००॥
नित्यं समाचरन् मर्त्यो ब्रह्मनिर्वाणमाप्नुयात् ॥२००॥
200. ṣaṇmāsaṁ bhūmipālaḥ syāt varṣaṁ mṛtyuñjayaḥ svayam ,
nityaṁ samācaran martyo brahmanirvāṇamāpnuyāt.
nityaṁ samācaran martyo brahmanirvāṇamāpnuyāt.
200.
ṣaṇmāsam bhūmipālaḥ syāt varṣam mṛtyuñjayaḥ svayam
nityam samācaran martyaḥ brahminirvāṇam āpnuyāt
nityam samācaran martyaḥ brahminirvāṇam āpnuyāt
200.
martyaḥ nityam samācaran ṣaṇmāsam bhūmipālaḥ syāt
varṣam svayam mṛtyuñjayaḥ brahminirvāṇam āpnuyāt
varṣam svayam mṛtyuñjayaḥ brahminirvāṇam āpnuyāt
200. By continually practicing this, a mortal becomes a king of the earth for six months, and himself a conqueror of death for a year, ultimately attaining brahma-nirvāṇa.
बहुना किमिहोक्तेन सत्यं जानीहि कालिके ।
इहामुत्र सुखावाप्त्यै कुलमार्गो हि नापरः ॥२०१॥
इहामुत्र सुखावाप्त्यै कुलमार्गो हि नापरः ॥२०१॥
201. bahunā kimihoktena satyaṁ jānīhi kālike ,
ihāmutra sukhāvāptyai kulamārgo hi nāparaḥ.
ihāmutra sukhāvāptyai kulamārgo hi nāparaḥ.
201.
bahunā kim iha uktena satyaṃ jānīhi kālike iha
amutra sukha avāptyai kula-mārgaḥ hi na aparaḥ
amutra sukha avāptyai kula-mārgaḥ hi na aparaḥ
201.
kālike iha uktena bahunā kim satyaṃ jānīhi
amutra sukha avāptyai kula-mārgaḥ hi na aparaḥ
amutra sukha avāptyai kula-mārgaḥ hi na aparaḥ
201. O Kālikā, why say much here? Know this for a truth - for attaining happiness here and hereafter, there indeed is no path other than the kula-mārga.
कलेः प्राबल्यसमये सर्वधर्मविवर्जिते ।
गोपनात् कुलधर्मस्य कौलोऽपि नारकी भवेत् ॥२०२॥
गोपनात् कुलधर्मस्य कौलोऽपि नारकी भवेत् ॥२०२॥
202. kaleḥ prābalyasamaye sarvadharmavivarjite ,
gopanāt kuladharmasya kaulo'pi nārakī bhavet.
gopanāt kuladharmasya kaulo'pi nārakī bhavet.
202.
kaleḥ prābalya-samaye sarva-dharma-vivarjite
gopanāt kula-dharmasya kaulaḥ api nāraki bhaveat
gopanāt kula-dharmasya kaulaḥ api nāraki bhaveat
202.
sarva-dharma-vivarjite prābalya-samaye kaleḥ
kula-dharmasya gopanāt kaulaḥ api nārakī bhavet
kula-dharmasya gopanāt kaulaḥ api nārakī bhavet
202. In this time of the dominance of the Kali age, which is devoid of all righteousness, even a follower of the kula path becomes bound for hell through the concealment of the kula-dharma.
कथितं भैरवीचक्रं भोगमोक्षैकसाधनम् ।
तत्त्वचक्रं कुलेशानि साम्प्रतं वच्मि तत् शृणु ॥२०३॥
तत्त्वचक्रं कुलेशानि साम्प्रतं वच्मि तत् शृणु ॥२०३॥
203. kathitaṁ bhairavīcakraṁ bhogamokṣaikasādhanam ,
tattvacakraṁ kuleśāni sāmprataṁ vacmi tat śṛṇu.
tattvacakraṁ kuleśāni sāmprataṁ vacmi tat śṛṇu.
203.
kathitam bhairavīcakram bhogamokṣaikasādhanam
tattvacakram kuleśāni sāmpratam vacmi tat śṛṇu
tattvacakram kuleśāni sāmpratam vacmi tat śṛṇu
203.
kuleśāni bhairavīcakram bhogamokṣaikasādhanam kathitam,
tattvacakram sāmpratam vacmi,
tat śṛṇu
tattvacakram sāmpratam vacmi,
tat śṛṇu
203. O mistress of the kula, the bhairavī-cakra, which is the sole means for both worldly enjoyment and liberation, has been described. Now I speak of the tattva-cakra, listen to that.
तत्त्वचक्रं चक्रराजं दिव्यचक्रं तदुच्यते ।
नात्राधिकारः सर्वेषां ब्रह्मज्ञान् साधकान् विना ॥२०४॥
नात्राधिकारः सर्वेषां ब्रह्मज्ञान् साधकान् विना ॥२०४॥
204. tattvacakraṁ cakrarājaṁ divyacakraṁ taducyate ,
nātrādhikāraḥ sarveṣāṁ brahmajñān sādhakān vinā.
nātrādhikāraḥ sarveṣāṁ brahmajñān sādhakān vinā.
204.
tattvacakram cakrarājam divyacakram tat ucyate na
atra adhikāraḥ sarveṣām brahmajñān sādhakān vinā
atra adhikāraḥ sarveṣām brahmajñān sādhakān vinā
204.
tattvacakram cakrarājam divyacakram ca ucyate,
atra adhikāraḥ na sarveṣām,
brahmajñān sādhakān vinā
atra adhikāraḥ na sarveṣām,
brahmajñān sādhakān vinā
204. That tattva-cakral is called the king of circles and the divine circle. There is no eligibility here for everyone, except for practitioners who possess the knowledge of Brahman.
परब्रह्मोपासका ये ब्रह्मज्ञा ब्रह्मतत्पराः ।
शुद्धान्तःकरणाः शान्ताः सर्वप्राणिहिते रताः ॥२०५॥
शुद्धान्तःकरणाः शान्ताः सर्वप्राणिहिते रताः ॥२०५॥
205. parabrahmopāsakā ye brahmajñā brahmatatparāḥ ,
śuddhāntaḥkaraṇāḥ śāntāḥ sarvaprāṇihite ratāḥ.
śuddhāntaḥkaraṇāḥ śāntāḥ sarvaprāṇihite ratāḥ.
205.
parabrahmopāsakāḥ ye brahmajñā brahmatatparāḥ
śuddhāntaḥkaraṇāḥ śāntāḥ sarvaprāṇihite ratāḥ
śuddhāntaḥkaraṇāḥ śāntāḥ sarvaprāṇihite ratāḥ
205.
ye parabrahmopāsakāḥ brahmajñāḥ brahmatatparāḥ
śuddhāntaḥkaraṇāḥ śāntāḥ sarvaprāṇihite ratāḥ
śuddhāntaḥkaraṇāḥ śāntāḥ sarvaprāṇihite ratāḥ
205. Those who are worshippers of the supreme absolute, knowers of Brahman, devoted entirely to Brahman, pure in heart, peaceful, and devoted to the welfare of all living beings,
निर्विकारा निर्विकल्पा दयाशीला दृढव्रताः ।
सत्यसङ्कल्पका ब्राह्मास्त एवात्राऽधिकारिणः ॥२०६॥
सत्यसङ्कल्पका ब्राह्मास्त एवात्राऽधिकारिणः ॥२०६॥
206. nirvikārā nirvikalpā dayāśīlā dṛḍhavratāḥ ,
satyasaṅkalpakā brāhmāsta evātrā'dhikāriṇaḥ.
satyasaṅkalpakā brāhmāsta evātrā'dhikāriṇaḥ.
206.
nirvikārā nirvikalpaḥ dayāśīlāḥ dṛḍhavratāḥ
satyasaṅkalpakāḥ brāhmāḥ te eva atra adhikāriṇaḥ
satyasaṅkalpakāḥ brāhmāḥ te eva atra adhikāriṇaḥ
206.
te eva brāhmāḥ nirvikārāḥ nirvikalpāḥ dayāśīlāḥ
dṛḍhavratāḥ satyasaṅkalpakāḥ atra adhikāriṇaḥ
dṛḍhavratāḥ satyasaṅkalpakāḥ atra adhikāriṇaḥ
206. free from modifications, free from mental constructs, compassionate, firm in their vows, and steadfast in their resolves - truly, only these brahmins are eligible here.
ब्रह्मभावेन तत्त्वज्ञे ये पश्यन्ति चराचरम् ।
तेषां तत्त्वविदां पुंसां तत्त्वचक्रेऽधिकारिता ॥२०७॥
तेषां तत्त्वविदां पुंसां तत्त्वचक्रेऽधिकारिता ॥२०७॥
207. brahmabhāvena tattvajñe ye paśyanti carācaram ,
teṣāṁ tattvavidāṁ puṁsāṁ tattvacakre'dhikāritā.
teṣāṁ tattvavidāṁ puṁsāṁ tattvacakre'dhikāritā.
207.
brahmabhāvena tattvajñē ye paśyanti carācaram
teṣām tattvavidām puṃsām tattvacakrē adhikāritā
teṣām tattvavidām puṃsām tattvacakrē adhikāritā
207.
ye brahmabhāvena carācaram paśyanti teṣām
tattvavidām puṃsām tattvacakrē adhikāritā
tattvavidām puṃsām tattvacakrē adhikāritā
207. Those knowers of truth who perceive the moving and unmoving universe through the awareness of Brahman, truly, those wise men possess eligibility for the tattva-cakra.
सर्वं ब्रह्ममयं भावश्चक्रेऽस्मिंस्तत्त्वसंज्ञके ।
येषामुत्पद्यते देवि त एव तत्त्वचक्रिणः ॥२०८॥
येषामुत्पद्यते देवि त एव तत्त्वचक्रिणः ॥२०८॥
208. sarvaṁ brahmamayaṁ bhāvaścakre'smiṁstattvasaṁjñake ,
yeṣāmutpadyate devi ta eva tattvacakriṇaḥ.
yeṣāmutpadyate devi ta eva tattvacakriṇaḥ.
208.
sarvam brahmamayam bhāvaḥ cakrē asmin tattvasaṃjñakē
yeṣām utpadyatē dēvi tē ēva tattvacakriṇaḥ
yeṣām utpadyatē dēvi tē ēva tattvacakriṇaḥ
208.
dēvi yeṣām asmin tattvasaṃjñakē cakrē sarvam
brahmamayam bhāvaḥ utpadyatē tē ēva tattvacakriṇaḥ
brahmamayam bhāvaḥ utpadyatē tē ēva tattvacakriṇaḥ
208. O goddess, those in whose hearts arises the realization that this entire circle, known as the tattva-cakra, is pervaded entirely by Brahman - truly, they alone are the true practitioners of the tattva-cakra.
न घटस्थापनाऽत्रास्ति न बाहुल्येन पूजनम् ।
सर्वत्र ब्रह्मभावेन साधयेत् तत्त्वसाधनम् ॥२०९॥
सर्वत्र ब्रह्मभावेन साधयेत् तत्त्वसाधनम् ॥२०९॥
209. na ghaṭasthāpanā'trāsti na bāhulyena pūjanam ,
sarvatra brahmabhāvena sādhayet tattvasādhanam.
sarvatra brahmabhāvena sādhayet tattvasādhanam.
209.
na ghaṭasthāpanā atra asti na bāhulyena pūjanam
sarvatra brahmabhāvena sādhayet tattvasādhanam
sarvatra brahmabhāvena sādhayet tattvasādhanam
209.
atra na ghaṭasthāpanā asti,
na bāhulyena pūjanam (asti).
sarvatra brahmabhāvena tattvasādhanam sādhayet
na bāhulyena pūjanam (asti).
sarvatra brahmabhāvena tattvasādhanam sādhayet
209. Here there is no establishment of a water pot and no elaborate worship. One should accomplish the practice of the tattva-sādhana everywhere through the awareness of Brahman.
ब्रह्ममन्त्री ब्रह्मनिष्ठो भवेच्चक्रेश्वरः प्रिये ।
ब्रह्मज्ञैः साधकैः सार्द्धं तत्त्वचक्रं समारभेत् ॥२१०॥
ब्रह्मज्ञैः साधकैः सार्द्धं तत्त्वचक्रं समारभेत् ॥२१०॥
210. brahmamantrī brahmaniṣṭho bhaveccakreśvaraḥ priye ,
brahmajñaiḥ sādhakaiḥ sārddhaṁ tattvacakraṁ samārabhet.
brahmajñaiḥ sādhakaiḥ sārddhaṁ tattvacakraṁ samārabhet.
210.
brahmamantrī brahmaniṣṭho bhavet cakreśvaraḥ priye
brahmajñaiḥ sādhakaiḥ sārdham tattvacakraṃ samārabhet
brahmajñaiḥ sādhakaiḥ sārdham tattvacakraṃ samārabhet
210.
priye,
brahmamantrī brahmaniṣṭhaḥ cakreśvaraḥ bhavet.
brahmajñaiḥ sādhakaiḥ sārdham tattvacakram samārabhet
brahmamantrī brahmaniṣṭhaḥ cakreśvaraḥ bhavet.
brahmajñaiḥ sādhakaiḥ sārdham tattvacakram samārabhet
210. O beloved, one whose mantra is Brahman and who is devoted to Brahman becomes the lord of the circle. Together with practitioners who are knowers of Brahman, one should commence the tattva-cakra.
रम्ये सुनिर्मले देशे साधकानां सुखावहे ।
विचित्रासनमानीय कल्पयेद्विमलासनम् ॥२११॥
विचित्रासनमानीय कल्पयेद्विमलासनम् ॥२११॥
211. ramye sunirmale deśe sādhakānāṁ sukhāvahe ,
vicitrāsanamānīya kalpayedvimalāsanam.
vicitrāsanamānīya kalpayedvimalāsanam.
211.
ramye sunirmale deśe sādhakānāṃ sukhāvahe
vicitrāsanam ānīya kalpayed vimalāsanam
vicitrāsanam ānīya kalpayed vimalāsanam
211.
ramye sunirmale sukhāvahe deśe sādhakānām
vicitrāsanam ānīya vimalāsanam kalpayet
vicitrāsanam ānīya vimalāsanam kalpayet
211. In a delightful, completely pure, and pleasant place for practitioners, having brought a wondrous seat, one should arrange a pure seat.
तत्रोपविश्य चक्रेशः सहितो ब्रह्मसाधकैः ।
आसादयेत्तु तत्त्वानि स्थापयेदग्रतः शिवे ॥२१२॥
आसादयेत्तु तत्त्वानि स्थापयेदग्रतः शिवे ॥२१२॥
212. tatropaviśya cakreśaḥ sahito brahmasādhakaiḥ ,
āsādayettu tattvāni sthāpayedagrataḥ śive.
āsādayettu tattvāni sthāpayedagrataḥ śive.
212.
tatra upaviśya cakreśaḥ sahito brahma-sādhakaiḥ
āsādayet tu tattvāni sthāpayed agrataḥ śive
āsādayet tu tattvāni sthāpayed agrataḥ śive
212.
śive,
tatra upaviśya,
cakreśaḥ brahma-sādhakaiḥ sahitaḥ,
tu tattvāni āsādayet agrataḥ sthāpayet
tatra upaviśya,
cakreśaḥ brahma-sādhakaiḥ sahitaḥ,
tu tattvāni āsādayet agrataḥ sthāpayet
212. O goddess, sitting there, the lord of the circle, together with practitioners who know Brahman, should acquire the tattvas and place them before him.
तारादिप्राणबीजान्तं शतावृत्त्या जपन् मनुम् ।
सर्वतत्त्वेषु चक्रेश इमं मन्त्रमुदीरयेत् ॥२१३॥
सर्वतत्त्वेषु चक्रेश इमं मन्त्रमुदीरयेत् ॥२१३॥
213. tārādiprāṇabījāntaṁ śatāvṛttyā japan manum ,
sarvatattveṣu cakreśa imaṁ mantramudīrayet.
sarvatattveṣu cakreśa imaṁ mantramudīrayet.
213.
tārādiprāṇabījāntaṃ śatāvṛttyā japan manum
sarvatattveṣu cakreśa imaṃ mantramudīrayet
sarvatattveṣu cakreśa imaṃ mantramudīrayet
213.
cakreśaḥ tārādiprāṇabījāntaṃ manum śatāvṛttyā
japan sarvatattveṣu imaṃ mantram udīrayet
japan sarvatattveṣu imaṃ mantram udīrayet
213. O lord of the circle, reciting the mantra one hundred times starting with tārā and ending with the prāṇa seed syllable, one should utter this mantra among all the tattvas.
ब्रह्मार्पणं ब्रह्महविर्ब्रह्माग्नौ ब्रह्मणा हुतम् ।
ब्रह्मैव तेन गन्तव्यं ब्रह्मकर्मसमाधिना ॥२१४॥
ब्रह्मैव तेन गन्तव्यं ब्रह्मकर्मसमाधिना ॥२१४॥
214. brahmārpaṇaṁ brahmahavirbrahmāgnau brahmaṇā hutam ,
brahmaiva tena gantavyaṁ brahmakarmasamādhinā.
brahmaiva tena gantavyaṁ brahmakarmasamādhinā.
214.
brahmārpaṇaṃ brahmahavirbrahmāgnau brahmaṇā hutam
brahmaiva tena gantavyaṃ brahmakarmasamādhinā
brahmaiva tena gantavyaṃ brahmakarmasamādhinā
214.
arpaṇam brahma,
haviḥ brahma,
agnau brahma,
brahmaṇā hutam,
tena brahma eva gantavyam,
brahma-karma-samādhinā
haviḥ brahma,
agnau brahma,
brahmaṇā hutam,
tena brahma eva gantavyam,
brahma-karma-samādhinā
214. The oblation is Brahman, the sacrificial offering is Brahman, the fire is Brahman, offered by Brahman - indeed, Brahman is to be attained by him who is absorbed in the action of Brahman.
सप्तधा वा त्रिधा जप्त्वा
तानि सर्वाणि शोधयेत् ॥२१५॥
तानि सर्वाणि शोधयेत् ॥२१५॥
215. saptadhā vā tridhā japtvā
tāni sarvāṇi śodhayet.
tāni sarvāṇi śodhayet.
215.
saptadhā vā tridhā japtvā
tāni sarvāṇi śodhayet
tāni sarvāṇi śodhayet
215.
saptadhā vā tridhā japtvā
tāni sarvāṇi śodhayet
tāni sarvāṇi śodhayet
215. Having recited it seven times or three times, one should purify all those (tattvas).
ततो ब्राह्मेण मनुना समर्प्य परमात्मने ।
ब्रह्मज्ञैः साधकैः सार्द्धं विदध्यात् पानभोजनम् ॥२१६॥
ब्रह्मज्ञैः साधकैः सार्द्धं विदध्यात् पानभोजनम् ॥२१६॥
216. tato brāhmeṇa manunā samarpya paramātmane ,
brahmajñaiḥ sādhakaiḥ sārddhaṁ vidadhyāt pānabhojanam.
brahmajñaiḥ sādhakaiḥ sārddhaṁ vidadhyāt pānabhojanam.
216.
tatas brāhmeṇa manunā samarpya paramātman |
brahmajñaiḥ sādhakaiḥ sārdhaṃ vidadhyāt pānabhojanam
brahmajñaiḥ sādhakaiḥ sārdhaṃ vidadhyāt pānabhojanam
216.
tatas brāhmeṇa manunā paramātman samarpya
brahmajñaiḥ sādhakaiḥ sārdhaṃ pānabhojanam vidadhyāt
brahmajñaiḥ sādhakaiḥ sārdhaṃ pānabhojanam vidadhyāt
216. Then, offering them to the supreme self with the mantra of Brahman, together with practitioners who know Brahman, one should partake in drinking and eating.
ब्रह्मचक्रे महेशानि वर्णभेदं विवर्जयेत् ।
न देशकालनियमो न पात्रनियमस्तथा ॥२१७॥
न देशकालनियमो न पात्रनियमस्तथा ॥२१७॥
217. brahmacakre maheśāni varṇabhedaṁ vivarjayet ,
na deśakālaniyamo na pātraniyamastathā.
na deśakālaniyamo na pātraniyamastathā.
217.
brahma-cakre maheśāni varṇa-bhedaṃ vivarjayet
na deśa-kāla-niyamo na pātra-niyamas tathā
na deśa-kāla-niyamo na pātra-niyamas tathā
217.
maheśāni,
brahma-cakre varṇa-bhedaṃ vivarjayet,
na deśa-kāla-niyamaḥ tathā na pātra-niyamaḥ (asti)
brahma-cakre varṇa-bhedaṃ vivarjayet,
na deśa-kāla-niyamaḥ tathā na pātra-niyamaḥ (asti)
217. O Maheśānī, in the circle of Brahman, one should abandon distinctions of social class, for there are no restrictions of place and time, nor is there any restriction regarding a qualified recipient.
ये कुर्वन्ति नरा मूढा दिव्यचक्रे प्रमादतः ।
कुलभेदं वर्णभेदं ते गच्चन्त्यधमां गतिम् ॥२१८॥
कुलभेदं वर्णभेदं ते गच्चन्त्यधमां गतिम् ॥२१८॥
218. ye kurvanti narā mūḍhā divyacakre pramādataḥ ,
kulabhedaṁ varṇabhedaṁ te gaccantyadhamāṁ gatim.
kulabhedaṁ varṇabhedaṁ te gaccantyadhamāṁ gatim.
218.
ye kurvanti narā mūḍhā divyacakre pramādataḥ
kulabhedam varṇabhedam te gacchantyadhamām gatim
kulabhedam varṇabhedam te gacchantyadhamām gatim
218.
ye narāḥ mūḍhāḥ pramādataḥ divyacakre kulabhedam varṇabhedam ca kurvanti,
te adhamām gatim gacchanti
te adhamām gatim gacchanti
218. Those foolish men who, out of negligence in the assembly of the divine wheel, cause divisions of family and social class, attain the lowest state.
अतः सर्वप्रयत्नेन ब्रह्मज्ञैः साधकोत्तमैः ।
तत्त्वचक्रमनुष्ठेयं धर्मकामार्थमुक्तये ॥२१९॥
तत्त्वचक्रमनुष्ठेयं धर्मकामार्थमुक्तये ॥२१९॥
219. ataḥ sarvaprayatnena brahmajñaiḥ sādhakottamaiḥ ,
tattvacakramanuṣṭheyaṁ dharmakāmārthamuktaye.
tattvacakramanuṣṭheyaṁ dharmakāmārthamuktaye.
219.
ataḥ sarvaprayatnena brahmajñaiḥ sādhakottamaiḥ
tattvacakram anuṣṭheyam dharmakāmārthamuktaye
tattvacakram anuṣṭheyam dharmakāmārthamuktaye
219.
sarvaprayatnena brahmajñaiḥ sādhakottamaiḥ ataḥ
tattvacakram dharmakāmārthamuktaye anuṣṭheyam
tattvacakram dharmakāmārthamuktaye anuṣṭheyam
219. Therefore, with all effort, that wheel of truth (tattvacakra) should be practiced by the best practitioners who know the absolute, for the sake of liberation, as well as righteousness, desires, and material wealth.
गृहस्थानामशेषेण धर्मानकथयत् प्रभो ।
संन्यासविहितात् धर्मान् कृपया वक्तुमर्हसि ॥२२०॥
संन्यासविहितात् धर्मान् कृपया वक्तुमर्हसि ॥२२०॥
220. gṛhasthānāmaśeṣeṇa dharmānakathayat prabho ,
saṁnyāsavihitāt dharmān kṛpayā vaktumarhasi.
saṁnyāsavihitāt dharmān kṛpayā vaktumarhasi.
220.
gṛhasthānām aśeṣeṇa dharmān akathayat prabho
saṃnyāsavihitāt dharmān kṛpayā vaktum arhasi
saṃnyāsavihitāt dharmān kṛpayā vaktum arhasi
220.
prabho aśeṣeṇa gṛhasthānām dharmān akathayat
saṃnyāsavihitāt dharmān kṛpayā vaktum arhasi
saṃnyāsavihitāt dharmān kṛpayā vaktum arhasi
220. O lord, you have fully described the duties of householders - (now) please be gracous to speak of the duties ordained for those in the sannyāsa stage of life.
अवधूताश्रमो देवि कलौ संन्यास उच्यते ।
विधिना येन कर्तव्यस्तत् सर्वं शृणु साम्प्रतम् ॥२२१॥
विधिना येन कर्तव्यस्तत् सर्वं शृणु साम्प्रतम् ॥२२१॥
221. avadhūtāśramo devi kalau saṁnyāsa ucyate ,
vidhinā yena kartavyastat sarvaṁ śṛṇu sāmpratam.
vidhinā yena kartavyastat sarvaṁ śṛṇu sāmpratam.
221.
avadhūtāśramaḥ devi kalau saṃnyāsaḥ ucyate
vidhinā yena kartavyaḥ tat sarvaṃ śṛṇu sāmpratam
vidhinā yena kartavyaḥ tat sarvaṃ śṛṇu sāmpratam
221.
devi kalau avadhūtāśramaḥ saṃnyāsaḥ ucyate yena
vidhinā kartavyaḥ tat sarvaṃ sāmpratam śṛṇu
vidhinā kartavyaḥ tat sarvaṃ sāmpratam śṛṇu
221. O goddess, in the Kali age the state of the avadhūta is called saṃnyāsa. Now hear all about the rules by which it should be practiced.
ब्रह्मज्ञाने समुत्पन्ने विरते सर्वकर्मणि ।
अध्यात्मविद्यानिपुणः संन्यासाश्रममाश्रयेत् ॥२२२॥
अध्यात्मविद्यानिपुणः संन्यासाश्रममाश्रयेत् ॥२२२॥
222. brahmajñāne samutpanne virate sarvakarmaṇi ,
adhyātmavidyānipuṇaḥ saṁnyāsāśramamāśrayet.
adhyātmavidyānipuṇaḥ saṁnyāsāśramamāśrayet.
222.
brahmajñāne samutpanne virate sarvakarmaṇi
adhyātmavidyānipuṇaḥ saṃnyāsāśramam āśrayet
adhyātmavidyānipuṇaḥ saṃnyāsāśramam āśrayet
222.
brahmajñāne samutpanne sarvakarmaṇi virate
adhyātmavidyānipuṇaḥ saṃnyāsāśramam āśrayet
adhyātmavidyānipuṇaḥ saṃnyāsāśramam āśrayet
222. When knowledge of brahman has arisen and all ritual actions have ceased, one who is skilled in spiritual knowledge should resort to the saṃnyāsa stage of life.
विहाय वृद्धौ पितरौ शिशुं भार्यां पतिव्रताम् ।
त्यक्त्वाऽसमर्थान् बन्धूंश्च प्रव्रजन्नारकी भवेत् ॥२२३॥
त्यक्त्वाऽसमर्थान् बन्धूंश्च प्रव्रजन्नारकी भवेत् ॥२२३॥
223. vihāya vṛddhau pitarau śiśuṁ bhāryāṁ pativratām ,
tyaktvā'samarthān bandhūṁśca pravrajannārakī bhavet.
tyaktvā'samarthān bandhūṁśca pravrajannārakī bhavet.
223.
vihāya vṛddhau pitarau śiśuṃ bhāryāṃ pativratām
tyaktvā asamarthān bandhūn ca pravrajan nārakī bhavet
tyaktvā asamarthān bandhūn ca pravrajan nārakī bhavet
223.
vṛddhau pitarau śiśuṃ pativratāṃ bhāryāṃ ca vihāya
asamarthān bandhūn tyaktvā pravrajan nārakī bhavet
asamarthān bandhūn tyaktvā pravrajan nārakī bhavet
223. Leaving elderly parents, an infant child, and a devoted wife, and abandoning helpless relatives, one who takes up the wandering life of sannyāsa becomes destined for hell.
ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रः सामान्य एव च ।
कुलावधूतसंस्कारे पञ्चानामधिकारिता ॥२२४॥
कुलावधूतसंस्कारे पञ्चानामधिकारिता ॥२२४॥
224. brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyaḥ śūdraḥ sāmānya eva ca ,
kulāvadhūtasaṁskāre pañcānāmadhikāritā.
kulāvadhūtasaṁskāre pañcānāmadhikāritā.
224.
brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyaḥ śūdraḥ sāmānya eva
ca kula avadhūta saṃskāre pañcānām adhikāritā
ca kula avadhūta saṃskāre pañcānām adhikāritā
224.
brāhmaṇaḥ kṣatriyaḥ vaiśyaḥ śūdraḥ ca sāmānya
eva pañcānām kula-avadhūta-saṃskāre adhikāritā
eva pañcānām kula-avadhūta-saṃskāre adhikāritā
224. The brahmin, the kṣatriya, the vaiśya, the śūdra, and indeed the ordinary person as well - all five have the eligibility for the saṃskāra of the family avadhūta.
सम्पाद्य गृहकर्माणि परितोष्याऽपरानपि ।
निर्ममो निलयाद्गच्चेन्निष्कामो विजितेन्द्रियः ॥२२५॥
निर्ममो निलयाद्गच्चेन्निष्कामो विजितेन्द्रियः ॥२२५॥
225. sampādya gṛhakarmāṇi paritoṣyā'parānapi ,
nirmamo nilayādgaccenniṣkāmo vijitendriyaḥ.
nirmamo nilayādgaccenniṣkāmo vijitendriyaḥ.
225.
sampādya gṛhakarmāṇi paritoṣya aparān api
nirmamaḥ nilayāt gacchet niṣkāmaḥ vijitendriyaḥ
nirmamaḥ nilayāt gacchet niṣkāmaḥ vijitendriyaḥ
225.
gṛhakarmāṇi sampādya aparān api paritoṣya
nirmamaḥ niṣkāmaḥ vijitendriyaḥ nilayāt gacchet
nirmamaḥ niṣkāmaḥ vijitendriyaḥ nilayāt gacchet
225. Having completed the duties of the household and satisfied others as well, free from a sense of mine, free from desires, and with his senses conquered, he should depart from his home.
आहूय स्वजनान् बन्धून् ग्रामस्थान् प्रतिवासिनः ।
प्रीत्याऽनुमतिमन्विच्चेत् गृहाज्जिगमिषुर्जनः ॥२२६॥
प्रीत्याऽनुमतिमन्विच्चेत् गृहाज्जिगमिषुर्जनः ॥२२६॥
226. āhūya svajanān bandhūn grāmasthān prativāsinaḥ ,
prītyā'numatimanviccet gṛhājjigamiṣurjanaḥ.
prītyā'numatimanviccet gṛhājjigamiṣurjanaḥ.
226.
āhūya svajanān bandhūn grāmasthān prativāsinaḥ
prītyā anumatim anvicčet gṛhāt jigamiṣuḥ janaḥ
prītyā anumatim anvicčet gṛhāt jigamiṣuḥ janaḥ
226.
gṛhāt jigamiṣuḥ janaḥ svajanān bandhūn grāmasthān
prativāsinaḥ ca āhūya prītyā anumatim anvicčet
prativāsinaḥ ca āhūya prītyā anumatim anvicčet
226. Calling together his own people, relatives, residents of the village, and neighbors, the person wishing to depart from home should affectionately seek their consent.
तेषामनुज्ञामादाय प्रणम्य परदेवताम् ।
ग्रामं प्रदक्षिणीकृत्य निरपेक्षो गृहादियात् ॥२२७॥
ग्रामं प्रदक्षिणीकृत्य निरपेक्षो गृहादियात् ॥२२७॥
227. teṣāmanujñāmādāya praṇamya paradevatām ,
grāmaṁ pradakṣiṇīkṛtya nirapekṣo gṛhādiyāt.
grāmaṁ pradakṣiṇīkṛtya nirapekṣo gṛhādiyāt.
227.
teṣām anujñām ādāya praṇamya paradevatām
grāmaṃ pradakṣīṇīkṛtya nirapekṣaḥ gṛhāt iyāt
grāmaṃ pradakṣīṇīkṛtya nirapekṣaḥ gṛhāt iyāt
227.
teṣām anujñām ādāya paradevatām praṇamya
grāmaṃ pradakṣīṇīkṛtya nirapekṣaḥ gṛhāt iyāt
grāmaṃ pradakṣīṇīkṛtya nirapekṣaḥ gṛhāt iyāt
227. Having obtained their consent, having bowed down to the supreme deity, and having walked around the village in a clockwise direction, completely detached, he should depart from his home.
मुक्तः संसारपाशेभ्यः परमानन्दनिर्वृतः ।
कुलावधूतं ब्रह्मज्ञं गत्वा संप्रार्थयेदिदम् ॥२२८॥
कुलावधूतं ब्रह्मज्ञं गत्वा संप्रार्थयेदिदम् ॥२२८॥
228. muktaḥ saṁsārapāśebhyaḥ paramānandanirvṛtaḥ ,
kulāvadhūtaṁ brahmajñaṁ gatvā saṁprārthayedidam.
kulāvadhūtaṁ brahmajñaṁ gatvā saṁprārthayedidam.
228.
muktaḥ saṃsārapāśebhyaḥ paramānandanirvṛtaḥ
kulāvadhūtaṃ brahmajñaṃ gatvā saṃprārthayet idam
kulāvadhūtaṃ brahmajñaṃ gatvā saṃprārthayet idam
228.
saṃsārapāśebhyaḥ muktaḥ paramānandanirvṛtaḥ
kulāvadhūtaṃ brahmajñaṃ gatvā idam saṃprārthayet
kulāvadhūtaṃ brahmajñaṃ gatvā idam saṃprārthayet
228. Freed from the snares of worldly existence (saṃsāra) and fulfilled with supreme bliss, having approached the family avadhūta who knows the absolute (brahman), he should earnestly request this.
गृहाश्रमे परब्रह्मन् ममैतद्विगतं वयः ।
प्रसादं कुरु मे नाथ संन्यासग्रहणं प्रति ॥२२९॥
प्रसादं कुरु मे नाथ संन्यासग्रहणं प्रति ॥२२९॥
229. gṛhāśrame parabrahman mamaitadvigataṁ vayaḥ ,
prasādaṁ kuru me nātha saṁnyāsagrahaṇaṁ prati.
prasādaṁ kuru me nātha saṁnyāsagrahaṇaṁ prati.
229.
gṛhāśrame parabrahman mama etat vigatam vayaḥ
prasādam kuru me nātha saṃnyāsagrahaṇam prati
prasādam kuru me nātha saṃnyāsagrahaṇam prati
229.
he parabrahman,
mama gṛhāśrame vigatam vayaḥ etat,
he nātha,
me prasādam kuru saṃnyāsagrahaṇaṃ prati
mama gṛhāśrame vigatam vayaḥ etat,
he nātha,
me prasādam kuru saṃnyāsagrahaṇaṃ prati
229. O supreme absolute, my life has passed away while living in the householder stage - O lord, show me grace regarding the taking of sannyāsa.
निवृत्तगृहकर्माणं विचार्य विधिवद्गुरुः ।
शान्तं विवेकिनं वीक्ष्य द्वितीयाश्रममादिशेत् ॥२३०॥
शान्तं विवेकिनं वीक्ष्य द्वितीयाश्रममादिशेत् ॥२३०॥
230. nivṛttagṛhakarmāṇaṁ vicārya vidhivadguruḥ ,
śāntaṁ vivekinaṁ vīkṣya dvitīyāśramamādiśet.
śāntaṁ vivekinaṁ vīkṣya dvitīyāśramamādiśet.
230.
nivṛttagṛhakarmāṇam vicārya vidhivat guruḥ
śāntam vivekinam vīkṣya dvitīyāśramam ādiśet
śāntam vivekinam vīkṣya dvitīyāśramam ādiśet
230.
guruḥ nivṛttagṛhakarmāṇaṃ vicārya,
śāntaṃ vivekinaṃ ca vīkṣya,
vidhivat dvitīyāśramam ādiśet
śāntaṃ vivekinaṃ ca vīkṣya,
vidhivat dvitīyāśramam ādiśet
230. Having carefully considered one whose household duties have ceased, and seeing that he is peaceful and endowed with discrimination, the teacher should properly authorize the second stage of life.
ततः शिष्यः कृतस्नानो यतात्मा विहिताह्निकः ।
ऋणत्रयविमुक्त्यर्थं देवर्षीनर्चयेत् पित्éन् ॥२३१॥
ऋणत्रयविमुक्त्यर्थं देवर्षीनर्चयेत् पित्éन् ॥२३१॥
231. tataḥ śiṣyaḥ kṛtasnāno yatātmā vihitāhnikaḥ ,
ṛṇatrayavimuktyarthaṁ devarṣīnarcayet pitén.
ṛṇatrayavimuktyarthaṁ devarṣīnarcayet pitén.
231.
tataḥ śiṣyaḥ kṛta-snānaḥ yatātmā vihitāhnikaḥ
ṛṇa-traya-vimuktyarthaṃ deva-ṛṣīn arcayet pitṝn
ṛṇa-traya-vimuktyarthaṃ deva-ṛṣīn arcayet pitṝn
231.
tataḥ kṛta-snānaḥ yatātmā vihitāhnikaḥ śiṣyaḥ
ṛṇa-traya-vimuktyarthaṃ deva-ṛṣīn pitṝn ca arcayet
ṛṇa-traya-vimuktyarthaṃ deva-ṛṣīn pitṝn ca arcayet
231. Then the disciple, having bathed, with his mind controlled and daily duties performed, should worship the gods, sages, and ancestors in order to be liberated from the three debts.
देवा ब्रह्मा च विष्णुश्च रुद्रश्च स्वगणैः सह ।
ऋषयः सनकाद्याश्च देवब्रह्मर्षयस्तथा ॥२३२॥
ऋषयः सनकाद्याश्च देवब्रह्मर्षयस्तथा ॥२३२॥
232. devā brahmā ca viṣṇuśca rudraśca svagaṇaiḥ saha ,
ṛṣayaḥ sanakādyāśca devabrahmarṣayastathā.
ṛṣayaḥ sanakādyāśca devabrahmarṣayastathā.
232.
devā brahmā ca viṣṇuḥ ca rudraḥ ca sva-gaṇaiḥ saha
ṛṣayaḥ sanaka-ādyāḥ ca deva-brahma-ṛṣayaḥ tathā
ṛṣayaḥ sanaka-ādyāḥ ca deva-brahma-ṛṣayaḥ tathā
232.
devāḥ brahmā ca viṣṇuḥ ca rudraḥ ca sva-gaṇaiḥ saha
ṛṣayaḥ sanaka-ādyāḥ ca deva-brahma-ṛṣayaḥ tathā ca
ṛṣayaḥ sanaka-ādyāḥ ca deva-brahma-ṛṣayaḥ tathā ca
232. Gods, Brahmā, Viṣṇu, and Rudra along with their respective attendants, the sages beginning with Sanaka, as well as the divine and brahmin sages,
अत्र ये पितरः पूज्या
वक्ष्यामि शृणु तानपि ॥२३३॥
वक्ष्यामि शृणु तानपि ॥२३३॥
233. atra ye pitaraḥ pūjyā
vakṣyāmi śṛṇu tānapi.
vakṣyāmi śṛṇu tānapi.
233.
atra ye pitaraḥ pūjyā
vakṣyāmi śṛṇu tān api
vakṣyāmi śṛṇu tān api
233.
atra ye pitaraḥ pūjyāḥ
tān api śṛṇu vakṣyāmi
tān api śṛṇu vakṣyāmi
233. Here, which ancestors are to be honored, listen, I will tell you about them as well.
पिता पितामहश्चैव प्रपितामह एव च ।
माता पितामही देवि तथैव प्रपितामही ।
मातामहादयोऽप्येवं मातामह्यादयोऽपि च ॥२३४॥
माता पितामही देवि तथैव प्रपितामही ।
मातामहादयोऽप्येवं मातामह्यादयोऽपि च ॥२३४॥
234. pitā pitāmahaścaiva prapitāmaha eva ca ,
mātā pitāmahī devi tathaiva prapitāmahī ,
mātāmahādayo'pyevaṁ mātāmahyādayo'pi ca.
mātā pitāmahī devi tathaiva prapitāmahī ,
mātāmahādayo'pyevaṁ mātāmahyādayo'pi ca.
234.
pitā pitāmahaḥ ca eva prapitāmahaḥ
eva ca mātā pitāmahī devi tathā
eva prapitāmahī mātāmaha-ādayaḥ
api evam mātāmahy-ādayaḥ api ca
eva ca mātā pitāmahī devi tathā
eva prapitāmahī mātāmaha-ādayaḥ
api evam mātāmahy-ādayaḥ api ca
234.
pitā pitāmahaḥ ca eva prapitāmahaḥ
eva ca mātā pitāmahī tathā eva
prapitāmahī devi mātāmaha-ādayaḥ
api evam mātāmahī-ādayaḥ api ca
eva ca mātā pitāmahī tathā eva
prapitāmahī devi mātāmaha-ādayaḥ
api evam mātāmahī-ādayaḥ api ca
234. O goddess, the father, the grandfather, and indeed the great-grandfather, and likewise the mother, the grandmother, and indeed the great-grandmother, and similarly the maternal grandfathers and others as well, and the maternal grandmothers and others as well.
प्राच्यामृषीन् यजेद्देवान् दक्षिणस्यां पित्éन् यजेत् ।
मातामहान् प्रतीच्याञ्च पूजयेन्न्यासकर्मणि ॥२३५॥
मातामहान् प्रतीच्याञ्च पूजयेन्न्यासकर्मणि ॥२३५॥
235. prācyāmṛṣīn yajeddevān dakṣiṇasyāṁ pitén yajet ,
mātāmahān pratīcyāñca pūjayennyāsakarmaṇi.
mātāmahān pratīcyāñca pūjayennyāsakarmaṇi.
235.
prācyām ṛṣīn yajet devān dakṣiṇasyām pitṟīn
yajet mātāmahān prācyām ca pūjayet nyāsa-karmaṇi
yajet mātāmahān prācyām ca pūjayet nyāsa-karmaṇi
235.
prācyām ṛṣīn devān ca yajet dakṣiṇasyām pitṟīn
yajet pratīcyām mātāmahān nyāsa-karmaṇi pūjayet
yajet pratīcyām mātāmahān nyāsa-karmaṇi pūjayet
235. In the eastern direction, one should honor the seers and the gods; in the southern direction, one should honor the ancestors; and in the western direction, one should honor the maternal ancestors during the ritual of taking sannyāsa.
पूर्वादिक्रमतो दद्यादासनानां द्वयं द्वयम् ।
देवादीन् क्रमतस्तत्राऽवाह्य पूजां समाचरेत् ॥२३६॥
देवादीन् क्रमतस्तत्राऽवाह्य पूजां समाचरेत् ॥२३६॥
236. pūrvādikramato dadyādāsanānāṁ dvayaṁ dvayam ,
devādīn kramatastatrā'vāhya pūjāṁ samācaret.
devādīn kramatastatrā'vāhya pūjāṁ samācaret.
236.
pūrva-ādi-kramataḥ dadyāt āsanānām dvayam dvayam
deva-ādīn kramataḥ tatra āvāhya pūjām samācaret
deva-ādīn kramataḥ tatra āvāhya pūjām samācaret
236.
pūrva-ādi-kramataḥ āsanānām dvayam dvayam dadyāt
tatra kramataḥ deva-ādīn āvāhya pūjām samācaret
tatra kramataḥ deva-ādīn āvāhya pūjām samācaret
236. Following the sequential order starting from the east, he should offer pairs of seats, and having invoked the gods and others there in due order, he should perform their worship.
समर्च्य विधिवत्तेभ्यः पिण्डान् दद्यात् पृथक् पृथक् ।
पिण्डप्रदानविधिना दत्त्वा पिण्डं यथाक्रमम् ।
कृताञ्जलिपुटो भूत्वा प्रार्थयेत् पितृदेवताः ॥२३७॥
पिण्डप्रदानविधिना दत्त्वा पिण्डं यथाक्रमम् ।
कृताञ्जलिपुटो भूत्वा प्रार्थयेत् पितृदेवताः ॥२३७॥
237. samarcya vidhivattebhyaḥ piṇḍān dadyāt pṛthak pṛthak ,
piṇḍapradānavidhinā dattvā piṇḍaṁ yathākramam ,
kṛtāñjalipuṭo bhūtvā prārthayet pitṛdevatāḥ.
piṇḍapradānavidhinā dattvā piṇḍaṁ yathākramam ,
kṛtāñjalipuṭo bhūtvā prārthayet pitṛdevatāḥ.
237. Having duly worshipped them, he should offer rice balls separately to each. Having offered the rice balls according to the prescribed ritual of offering pinda in proper order, folding his hands in reverence, he should pray to the ancestors and divine beings.
तृप्यध्वं पितरो देवा देपर्षिमातृका गणाः ।
गुणातीतपदे यूयमनृणीकुरुताऽचिरात् ॥२३८॥
गुणातीतपदे यूयमनृणीकुरुताऽचिरात् ॥२३८॥
238. tṛpyadhvaṁ pitaro devā deparṣimātṛkā gaṇāḥ ,
guṇātītapade yūyamanṛṇīkurutā'cirāt.
guṇātītapade yūyamanṛṇīkurutā'cirāt.
238. May you be satisfied - O ancestors, gods, divine seers, mothers, and hosts of beings. Being established in the state beyond the guṇas, quickly free me from debts.
इत्यानृण्यमर्थयित्वा प्रणम्य च पुनः पुनः ।
ऋणत्रयविनिर्मुक्त आत्मश्राद्धं प्रकल्पयेत् ॥२३९॥
ऋणत्रयविनिर्मुक्त आत्मश्राद्धं प्रकल्पयेत् ॥२३९॥
239. ityānṛṇyamarthayitvā praṇamya ca punaḥ punaḥ ,
ṛṇatrayavinirmukta ātmaśrāddhaṁ prakalpayet.
ṛṇatrayavinirmukta ātmaśrāddhaṁ prakalpayet.
239.
iti ānṛṇyam arthayitvā praṇamya ca punaḥ punaḥ
ṛṇatrayavinirmuktaḥ ātmaśrāddham prakalpayet
ṛṇatrayavinirmuktaḥ ātmaśrāddham prakalpayet
239.
iti ānṛṇyam arthayitvā punaḥ punaḥ ca praṇamya,
ṛṇatrayavinirmuktaḥ ātmaśrāddham prakalpayet
ṛṇatrayavinirmuktaḥ ātmaśrāddham prakalpayet
239. Having thus asked for freedom from debt, and having bowed repeatedly, one who is completely freed from the three debts should perform one's own śrāddha ritual.
पिता ह्यात्मैव सर्वेषां तत्पिता प्रपितामहः ।
आत्मन्यात्मार्पणार्थाय कुर्यादात्मक्रियां सुधीः ॥२४०॥
आत्मन्यात्मार्पणार्थाय कुर्यादात्मक्रियां सुधीः ॥२४०॥
240. pitā hyātmaiva sarveṣāṁ tatpitā prapitāmahaḥ ,
ātmanyātmārpaṇārthāya kuryādātmakriyāṁ sudhīḥ.
ātmanyātmārpaṇārthāya kuryādātmakriyāṁ sudhīḥ.
240.
pitā hi ātmā eva sarveṣām tat pitā prapitāmahaḥ
ātmani ātma arpaṇa arthāya kuryāt ātma kriyām sudhīḥ
ātmani ātma arpaṇa arthāya kuryāt ātma kriyām sudhīḥ
240.
hi sarveṣām pitā ātmā eva,
tat pitā prapitāmahaḥ,
sudhīḥ ātmani ātma-arpaṇa-arthāya ātma-kriyām kuryāt
tat pitā prapitāmahaḥ,
sudhīḥ ātmani ātma-arpaṇa-arthāya ātma-kriyām kuryāt
240. Indeed, the self is the father of all, and his father is the great-grandfather. Therefore, the wise person should perform the rites concerning the self in order to offer the self into the supreme self.
उत्तराभिमुखो भूत्वा पूर्ववत् कल्पितासने ।
आवाह्याऽत्मपित्éन् देवि दद्यात् पिण्डं समर्चयन् ॥२४१॥
आवाह्याऽत्मपित्éन् देवि दद्यात् पिण्डं समर्चयन् ॥२४१॥
241. uttarābhimukho bhūtvā pūrvavat kalpitāsane ,
āvāhyā'tmapitén devi dadyāt piṇḍaṁ samarcayan.
āvāhyā'tmapitén devi dadyāt piṇḍaṁ samarcayan.
241.
uttarābhimukho bhūtvā pūrvavat kalpitāsane
āvāhyātmapitṛn devi dadyāt piṇḍaṃ samarcayan
āvāhyātmapitṛn devi dadyāt piṇḍaṃ samarcayan
241.
devī uttarābhimukhaḥ bhūtvā pūrvavat kalpitāsane
ātmapitṛn āvāhya samarcayan piṇḍam dadyāt
ātmapitṛn āvāhya samarcayan piṇḍam dadyāt
241. O goddess, facing north and seated on the prepared seat as before, having invoked one's ancestors and worshipped them properly, one should offer the pindas.
प्रागग्रान् दक्षिणाग्रांश्च पश्चिमाग्रान् यथाक्रमात् ।
पिण्डार्थमास्तरेद्दर्भानुदगग्रान् स्वकर्मणि ॥२४२॥
पिण्डार्थमास्तरेद्दर्भानुदगग्रान् स्वकर्मणि ॥२४२॥
242. prāgagrān dakṣiṇāgrāṁśca paścimāgrān yathākramāt ,
piṇḍārthamāstareddarbhānudagagrān svakarmaṇi.
piṇḍārthamāstareddarbhānudagagrān svakarmaṇi.
242.
prāgagrān dakṣiṇāgrāṃśca paścimāgrān yathākramāt
piṇḍārtham āstared darbhan udagagrān svakarmaṇi
piṇḍārtham āstared darbhan udagagrān svakarmaṇi
242.
svakarmaṇi piṇḍārtham prāk-agrān dakṣiṇa-agrān ca
paścima-agrān udagagrān darbhan yathākramāt āstared
paścima-agrān udagagrān darbhan yathākramāt āstared
242. For the sake of the pinda offering in one's ritual, one should spread darbha grass in order with their tips pointing east, south, west, and north.
समाप्य श्राद्धकर्माणि गुरुदर्शितवर्त्मना ।
युयुक्षुश्चित्तशुद्ध्यर्थमिमं मन्त्रं शतं जपेत् ॥२४३॥
युयुक्षुश्चित्तशुद्ध्यर्थमिमं मन्त्रं शतं जपेत् ॥२४३॥
243. samāpya śrāddhakarmāṇi gurudarśitavartmanā ,
yuyukṣuścittaśuddhyarthamimaṁ mantraṁ śataṁ japet.
yuyukṣuścittaśuddhyarthamimaṁ mantraṁ śataṁ japet.
243.
samāpya śrāddhakarmāṇi gurudarśitavartmanā yuyukṣuś
cittaśuddhyartham imaṃ mantraṃ śataṃ japet
cittaśuddhyartham imaṃ mantraṃ śataṃ japet
243.
śrāddhakarmāṇi samāpya gurudarśitavartmanā yuyukṣuḥ
cittaśuddhyartham imaṃ mantraṃ śataṃ japet
cittaśuddhyartham imaṃ mantraṃ śataṃ japet
243. Having concluded the śrāddha rites along the path shown by the guru, one who desires liberation should chant this mantra a hundred times for the purification of the mind.
ह्री/ त्र्यम्बकं यजामहे सुगन्धिं पुष्टिवर्द्धनम् ।
ऊर्वारुकमिव बन्धनान् मृत्योर्मुक्षीय माऽमृतात् ॥२४४॥
ऊर्वारुकमिव बन्धनान् मृत्योर्मुक्षीय माऽमृतात् ॥२४४॥
244. hrī/ tryambakaṁ yajāmahe sugandhiṁ puṣṭivarddhanam ,
ūrvārukamiva bandhanān mṛtyormukṣīya mā'mṛtāt.
ūrvārukamiva bandhanān mṛtyormukṣīya mā'mṛtāt.
244.
hrīṃ tryambakaṃ yajāmahe sugandhiṃ puṣṭivardhanam
ūrvārukam iva bandhanān mṛtyor mukṣīya mā amṛtāt
ūrvārukam iva bandhanān mṛtyor mukṣīya mā amṛtāt
244.
hrīṃ tryambakaṃ yajāmahe sugandhiṃ puṣṭivardhanam
ūrvārukam iva bandhanāt mṛtyoḥ mukṣīya mā amṛtāt
ūrvārukam iva bandhanāt mṛtyoḥ mukṣīya mā amṛtāt
244. Hrīm. We worship the three-eyed one (Śiva), who is fragrant and increases nourishment. Like a cucumber from its stem, may I be liberated from death, not from immortality.
उपासनानुसारेण वेद्यां मण्डलपूर्वकम् ।
संस्थाप्य कलशं तत्र गुरुः पूजां समारभेत् ॥२४५॥
संस्थाप्य कलशं तत्र गुरुः पूजां समारभेत् ॥२४५॥
245. upāsanānusāreṇa vedyāṁ maṇḍalapūrvakam ,
saṁsthāpya kalaśaṁ tatra guruḥ pūjāṁ samārabhet.
saṁsthāpya kalaśaṁ tatra guruḥ pūjāṁ samārabhet.
245.
upāsanānusāreṇa vedyāṃ maṇḍalapūrvakam
saṃsthāpya kalaśaṃ tatra guruḥ pūjāṃ samārabhet
saṃsthāpya kalaśaṃ tatra guruḥ pūjāṃ samārabhet
245.
tatra guruḥ upāsanānusāreṇa vedyāṃ maṇḍalapūrvakaṃ
kalaśaṃ saṃsthāpya pūjāṃ samārabhet
kalaśaṃ saṃsthāpya pūjāṃ samārabhet
245. According to the mode of worship, the guru should establish a pot on the prepared altar along with a maṇḍala, and then begin the pūjā.
ततस्तु परमं ब्रह्म ध्यात्वा शाम्भववर्त्मना ।
विधाय पूजां ब्रह्मज्ञो वह्निस्थापनमाचरेत् ॥२४६॥
विधाय पूजां ब्रह्मज्ञो वह्निस्थापनमाचरेत् ॥२४६॥
246. tatastu paramaṁ brahma dhyātvā śāmbhavavartmanā ,
vidhāya pūjāṁ brahmajño vahnisthāpanamācaret.
vidhāya pūjāṁ brahmajño vahnisthāpanamācaret.
246.
tatas tu paramaṃ brahma dhyātvā śāmbhavavartmanā
vidhāya pūjāṃ brahmajño vahnisthāpanam ācaret
vidhāya pūjāṃ brahmajño vahnisthāpanam ācaret
246.
tatas tu brahmajñaḥ paramaṃ brahma śāmbhavavartmanā
dhyātvā pūjāṃ vidhāya vahnisthāpanam ācaret
dhyātvā pūjāṃ vidhāya vahnisthāpanam ācaret
246. Then, knowing the absolute, one should meditate on the supreme brahman through the path of Śambhu, perform the worship, and undertake the establishment of the sacrificial fire.
प्रागुक्तसंस्कृते वह्नौ स्वकल्पोक्ताहुतिं गुरुः ।
दत्त्वा शिष्यं समाहूय साकल्यं हावयेत्तु तम् ॥२४७॥
दत्त्वा शिष्यं समाहूय साकल्यं हावयेत्तु तम् ॥२४७॥
247. prāguktasaṁskṛte vahnau svakalpoktāhutiṁ guruḥ ,
dattvā śiṣyaṁ samāhūya sākalyaṁ hāvayettu tam.
dattvā śiṣyaṁ samāhūya sākalyaṁ hāvayettu tam.
247.
prākuktasandhṛte vahnau svakalpoktāhutiṃ guruḥ
dattvā śiṣyaṃ samāhūya sākalyaṃ hāvayettu tam
dattvā śiṣyaṃ samāhūya sākalyaṃ hāvayettu tam
247.
guruḥ prākuktasandhṛte vahnau svakalpoktāhutiṃ
dattvā śiṣyaṃ samāhūya sākalyaṃ hāvayettu tam
dattvā śiṣyaṃ samāhūya sākalyaṃ hāvayettu tam
247. Having offered the oblations prescribed by his own ritual tradition into the previously consecrated fire, the guru should call the disciple and have him make the complete offering.
आदौ व्याहृतिभिर्हुत्वा प्राणहोमं प्रकल्पयेत् ।
प्राणापानौ समानश्चोदानव्यानौ च वायवः ॥२४८॥
प्राणापानौ समानश्चोदानव्यानौ च वायवः ॥२४८॥
248. ādau vyāhṛtibhirhutvā prāṇahomaṁ prakalpayet ,
prāṇāpānau samānaścodānavyānau ca vāyavaḥ.
prāṇāpānau samānaścodānavyānau ca vāyavaḥ.
248.
ādau vyāhṛtibhir hutvā prāṇahomaṃ prakalpayet
prāṇāpānau samānaśca udānavyānau ca vāyavaḥ
prāṇāpānau samānaśca udānavyānau ca vāyavaḥ
248.
ādau vyāhṛtibhiḥ hutvā prāṇahomaṃ prakalpayet
prāṇāpānau samānaḥ ca udānavyānau ca vāyavaḥ
prāṇāpānau samānaḥ ca udānavyānau ca vāyavaḥ
248. First, having made offerings with the vyāhṛti mantras, one should perform the prāṇahoma, (invoking) the vital breaths - prāṇa, apāna, samāna, udāna, and vyāna.
तत्त्वहोमं ततः कुर्याद्देहात्माध्यासमुक्तये ।
पृथिवी सलिलं वह्निर्वायुराकाशमेव च ॥२४९॥
पृथिवी सलिलं वह्निर्वायुराकाशमेव च ॥२४९॥
249. tattvahomaṁ tataḥ kuryāddehātmādhyāsamuktaye ,
pṛthivī salilaṁ vahnirvāyurākāśameva ca.
pṛthivī salilaṁ vahnirvāyurākāśameva ca.
249.
tattva homam tataḥ kuryāt deha ātmā adhyāsa
muktaye pṛthivī salilam vahniiḥ vāyuḥ ākāśam eva ca
muktaye pṛthivī salilam vahniiḥ vāyuḥ ākāśam eva ca
249.
tataḥ deha-ātma-adhyāsa-muktaye tattva-homam kuryāt,
pṛthivī salilam vahniḥ vāyuḥ ākāśam ca eva
pṛthivī salilam vahniḥ vāyuḥ ākāśam ca eva
249. After that, for the sake of liberation from the superimposition of the body and the self, one should perform the inner fire ritual (tattvahoma) concerning earth, water, fire, wind, and ether.
गन्धो रसश्च रूपश्च स्पर्शः शब्दो यथाक्रमात् ।
ततो वाक्पाणिपादाश्च पायूपस्थौ ततः परम् ॥२५०॥
ततो वाक्पाणिपादाश्च पायूपस्थौ ततः परम् ॥२५०॥
250. gandho rasaśca rūpaśca sparśaḥ śabdo yathākramāt ,
tato vākpāṇipādāśca pāyūpasthau tataḥ param.
tato vākpāṇipādāśca pāyūpasthau tataḥ param.
250.
gandhaḥ rasaḥ ca rūpaḥ ca sparśaḥ śabdaḥ yathākramāt
tataḥ vāk pāṇi pādāḥ ca pāyu upasthau tataḥ param
tataḥ vāk pāṇi pādāḥ ca pāyu upasthau tataḥ param
250.
gandhaḥ ca rasaḥ ca rūpaḥ ca sparśaḥ śabdaḥ ca yathākramāt
tataḥ vāk pāṇi pādāḥ pāyu upasthau ca tataḥ param
tataḥ vāk pāṇi pādāḥ pāyu upasthau ca tataḥ param
250. Smell, taste, form, touch, and sound follow in order, and after them come speech, hands, feet, the excretory organ, and the organ of generation.
श्रोत्रं त्वङ्नयनं जिह्वा घ्राणं बुद्धीन्द्रियाणि च ।
मनो बुद्धिश्च चित्तञ्चाहङ्कारो देहजाः क्रियाः ॥२५१॥
मनो बुद्धिश्च चित्तञ्चाहङ्कारो देहजाः क्रियाः ॥२५१॥
251. śrotraṁ tvaṅnayanaṁ jihvā ghrāṇaṁ buddhīndriyāṇi ca ,
mano buddhiśca cittañcāhaṅkāro dehajāḥ kriyāḥ.
mano buddhiśca cittañcāhaṅkāro dehajāḥ kriyāḥ.
251.
śrotraṃ tvak nayanaṃ jihvā ghrāṇaṃ buddhindriyāṇi ca
manaḥ buddhiḥ ca cittam ca ahaṅkāraḥ dehajāḥ kriyāḥ
manaḥ buddhiḥ ca cittam ca ahaṅkāraḥ dehajāḥ kriyāḥ
251.
śrotraṃ tvak nayanaṃ jihvā ghrāṇaṃ ca buddhindriyāṇi
manaḥ buddhiḥ ca cittam ca ahaṅkāraḥ dehajāḥ kriyāḥ
manaḥ buddhiḥ ca cittam ca ahaṅkāraḥ dehajāḥ kriyāḥ
251. The ear, skin, eye, tongue, and nose, along with mind, intellect, consciousness, and ego, are the sensory faculties and the bodily functions.
सर्वाणीन्द्रियकर्माणि
प्राणकर्माणि यानि च ॥२५२॥
प्राणकर्माणि यानि च ॥२५२॥
252. sarvāṇīndriyakarmāṇi
prāṇakarmāṇi yāni ca.
prāṇakarmāṇi yāni ca.
252.
sarvāṇi indriyakarmāṇi
prāṇakarmāṇi yāni ca
prāṇakarmāṇi yāni ca
252.
sarvāṇi indriyakarmāṇi
prāṇakarmāṇi yāni ca
prāṇakarmāṇi yāni ca
252. and all the functions of the senses and the activities of the life force,
एतानि मे पदान्ते च शुद्ध्यन्तां पदमुच्चरेत् ।
ह्री/ ज्योतिरहं विरजा विपाप्मा भूयासमित्यपि ॥२५३॥
ह्री/ ज्योतिरहं विरजा विपाप्मा भूयासमित्यपि ॥२५३॥
253. etāni me padānte ca śuddhyantāṁ padamuccaret ,
hrī/ jyotirahaṁ virajā vipāpmā bhūyāsamityapi.
hrī/ jyotirahaṁ virajā vipāpmā bhūyāsamityapi.
253.
etāni me padānte ca śuddhyantām padam uccaret
hrīm jyotir aham virajā vipāpmā bhūyāsam iti api
hrīm jyotir aham virajā vipāpmā bhūyāsam iti api
253.
etāni me padānte ca śuddhyantām padam uccaret
hrīm aham jyotiḥ virajā vipāpmā bhūyāsam iti api
hrīm aham jyotiḥ virajā vipāpmā bhūyāsam iti api
253. May these parts of my body and my faculties be purified, and may I utter the sacred word. (Thinking) - Hrīm, I am the light, stainless, and free from evil, may I thus become.
चतुर्विंशतितत्त्वानि कर्माणि दैहिकानि च ।
हुत्वाऽग्नौ निष्क्रियो देहं मृतवच्चिन्तयेत्ततः ॥२५४॥
हुत्वाऽग्नौ निष्क्रियो देहं मृतवच्चिन्तयेत्ततः ॥२५४॥
254. caturviṁśatitattvāni karmāṇi daihikāni ca ,
hutvā'gnau niṣkriyo dehaṁ mṛtavaccintayettataḥ.
hutvā'gnau niṣkriyo dehaṁ mṛtavaccintayettataḥ.
254.
caturviṃśatatvāni karmāṇi daihikāni ca hutvā
agnau niṣkriyaḥ deham mṛtavat cintayet tataḥ
agnau niṣkriyaḥ deham mṛtavat cintayet tataḥ
254.
caturviṃśatitattvानि daihikāni karmāṇi ca agnau
hutvā niṣkriyaḥ tataḥ deham mṛtavat cintayet
hutvā niṣkriyaḥ tataḥ deham mṛtavat cintayet
254. Having offered the twenty-four principles and the bodily actions into the fire, remaining inactive, one should thereafter contemplate the body as dead.
विभाव्य मृतवत् कायं रहितं सर्वकर्मणा ।
स्मरंस्तत् परमं ब्रह्म यज्ञसूत्रं समुद्धरेत् ॥२५५॥
स्मरंस्तत् परमं ब्रह्म यज्ञसूत्रं समुद्धरेत् ॥२५५॥
255. vibhāvya mṛtavat kāyaṁ rahitaṁ sarvakarmaṇā ,
smaraṁstat paramaṁ brahma yajñasūtraṁ samuddharet.
smaraṁstat paramaṁ brahma yajñasūtraṁ samuddharet.
255.
vibhāvya mṛtavat kāyam rahitaṃ sarvakarmaṇā
smaran tat paramam brahma yajñasūtram samuddharet
smaran tat paramam brahma yajñasūtram samuddharet
255.
kāyam mṛtavat rahitaṃ sarvakarmaṇā vibhāvya
smaran tat paramam brahma yajñasūtram samuddharet
smaran tat paramam brahma yajñasūtram samuddharet
255. having visualized the body as dead and free from all actions, remembering the supreme brahman, one should lift the sacred thread.
ऐ/ क्ली/ हू/ इति मन्त्रेण स्कन्धादुत्तार्य तत्त्ववित् ।
यज्ञसूत्रं करे कृत्वा पठित्वा व्याहृतित्रयम् ।
वह्निजायां समुच्चार्य घृताक्तमनले क्षिपेत् ॥२५६॥
यज्ञसूत्रं करे कृत्वा पठित्वा व्याहृतित्रयम् ।
वह्निजायां समुच्चार्य घृताक्तमनले क्षिपेत् ॥२५६॥
256. ai/ klī/ hū/ iti mantreṇa skandhāduttārya tattvavit ,
yajñasūtraṁ kare kṛtvā paṭhitvā vyāhṛtitrayam ,
vahnijāyāṁ samuccārya ghṛtāktamanale kṣipet.
yajñasūtraṁ kare kṛtvā paṭhitvā vyāhṛtitrayam ,
vahnijāyāṁ samuccārya ghṛtāktamanale kṣipet.
256.
aiṁ klīṁ hūṁ iti mantreṇa skandhād
uttārya tattvavit yajñasūtram kare
kṛtvā paṭhitvā vyāhṛtitrayam vahnijāyām
samuccārya ghṛtāktam anale kṣipet
uttārya tattvavit yajñasūtram kare
kṛtvā paṭhitvā vyāhṛtitrayam vahnijāyām
samuccārya ghṛtāktam anale kṣipet
256.
tattvavit aiṁ klīṁ hūm iti mantreṇa
skandhāt uttārya yajñasūtram kare
kṛtvā vyāhṛtitrayam paṭhitvā vahnijāyām
samuccārya ghṛtāktam anale kṣipet
skandhāt uttārya yajñasūtram kare
kṛtvā vyāhṛtitrayam paṭhitvā vahnijāyām
samuccārya ghṛtāktam anale kṣipet
256. with the mantra aiṁ klīṁ hūṁ, the knower of truth, having removed the sacred thread from his shoulder, placed it in his hand, recited the three sacred utterances, pronounced the oblation formula for fire, and having anointed it with ghee, should throw it into the fire.
हुत्वैवमुपवीतञ्च कामबीजं समुच्चरन् ।
चित्वा शिखां करे कृत्वा घृतमध्ये नियोजयेत् ॥२५७॥
चित्वा शिखां करे कृत्वा घृतमध्ये नियोजयेत् ॥२५७॥
257. hutvaivamupavītañca kāmabījaṁ samuccaran ,
citvā śikhāṁ kare kṛtvā ghṛtamadhye niyojayet.
citvā śikhāṁ kare kṛtvā ghṛtamadhye niyojayet.
257.
hutvā evam upavītam ca kāma-bījam samuccaran
chitvā śikhām kare kṛtvā ghṛta-madhye niyojayet
chitvā śikhām kare kṛtvā ghṛta-madhye niyojayet
257.
evam hutvā ca kāma-bījam samuccaran upavītam
chitvā śikhām kare kṛtvā ghṛta-madhye niyojayet
chitvā śikhām kare kṛtvā ghṛta-madhye niyojayet
257. Having thus made the offering and reciting the seed mantra of desire, he should cut the tuft of hair, place it in his hand, and cast it into the ghee.
ब्रह्मपुत्रि शिखे त्वं हि बालरूपा तपस्विनी ।
दीयते पावके स्थानं गच्च देवि नमोऽस्तु ते ॥२५८॥
दीयते पावके स्थानं गच्च देवि नमोऽस्तु ते ॥२५८॥
258. brahmaputri śikhe tvaṁ hi bālarūpā tapasvinī ,
dīyate pāvake sthānaṁ gacca devi namo'stu te.
dīyate pāvake sthānaṁ gacca devi namo'stu te.
258.
brahmaputri śikhe tvam hi bāla-rūpā tapasvinī
dīyate pāvake sthānam gaccha devi namas astu te
dīyate pāvake sthānam gaccha devi namas astu te
258.
brahmaputri śikhe hi bāla-rūpā tapasvinī tvam
pāvake sthānam dīyate gaccha devi te namas astu
pāvake sthānam dīyate gaccha devi te namas astu
258. O daughter of Brahman, O tuft of hair, you are young and radiant with spiritual energy. A place is given to you in the fire - go, O goddess, and salutations be to you.
कामं मायां कूर्चमन्त्रं वह्निजायामुदीरयन् ।
तस्मिन् सुसंस्कृते वह्नौ शिखाहोमं समाचरेत् ॥२५९॥
तस्मिन् सुसंस्कृते वह्नौ शिखाहोमं समाचरेत् ॥२५९॥
259. kāmaṁ māyāṁ kūrcamantraṁ vahnijāyāmudīrayan ,
tasmin susaṁskṛte vahnau śikhāhomaṁ samācaret.
tasmin susaṁskṛte vahnau śikhāhomaṁ samācaret.
259.
kāmam māyām kūrcamantram vahnijāyām udīrayan
tasmin susaṃskṛte vahnau śikhāhomam samācaret
tasmin susaṃskṛte vahnau śikhāhomam samācaret
259.
tasmin susaṃskṛte vahnau kāmam māyām kūrcamantram
vahnijāyām udīrayan śikhāhomam samācaret
vahnijāyām udīrayan śikhāhomam samācaret
259. Reciting the desire mantra, the illusion mantra, the kūrča mantra, and the oblation formula for fire, one should perform the fire ritual for the tuft of hair in that well-prepared fire.
शिखामाश्रित्य पितरो देवा देवर्षयस्तथा ।
सर्वाण्याश्रमकर्माणि निवसन्ति शिखोपरि ॥२६०॥
सर्वाण्याश्रमकर्माणि निवसन्ति शिखोपरि ॥२६०॥
260. śikhāmāśritya pitaro devā devarṣayastathā ,
sarvāṇyāśramakarmāṇi nivasanti śikhopari.
sarvāṇyāśramakarmāṇi nivasanti śikhopari.
260.
śikhām āśritya pitaro devā devarṣayas tathā
sarvāṇi āśramakarmāṇi nivasanti śikhopari
sarvāṇi āśramakarmāṇi nivasanti śikhopari
260.
pitaro devā devarṣayas tathā śikhām āśritya
sarvāṇi āśramakarmāṇi śikhopari nivasanti
sarvāṇi āśramakarmāṇi śikhopari nivasanti
260. Depending on the tuft of hair, the ancestors, the gods, and the divine seers as well, and all the duties of the stages of life, reside upon the tuft of hair.
अतः सन्तर्प्य ताः सर्वा देवर्षिपितृदेवताः ।
शिखासूत्रपरित्यागाद्देही ब्रह्ममयो भवेत् ॥२६१॥
शिखासूत्रपरित्यागाद्देही ब्रह्ममयो भवेत् ॥२६१॥
261. ataḥ santarpya tāḥ sarvā devarṣipitṛdevatāḥ ,
śikhāsūtraparityāgāddehī brahmamayo bhavet.
śikhāsūtraparityāgāddehī brahmamayo bhavet.
261.
ataḥ santarpya tāḥ sarvā devaṛṣipitṛdevatāḥ
śikhāsūtraparityāgād dehī brahmamayo bhavet
śikhāsūtraparityāgād dehī brahmamayo bhavet
261.
ataḥ tāḥ sarvāḥ devaṛṣipitṛdevatāḥ santarpya
śikhāsūtraparityāgāt dehī brahmamayaḥ bhavet
śikhāsūtraparityāgāt dehī brahmamayaḥ bhavet
261. thereafter, having satisfied all those divine seers, ancestors, and gods, and by abandoning the tuft of hair and the sacred thread, the embodied soul becomes of the nature of brahman.
यज्ञसूत्रशिखात्यागात् संन्यासः स्यात् द्विजन्मनाम् ।
शूद्राणामितरेषाञ्च शिखां हुत्वैव संस्क्रिया ॥२६२॥
शूद्राणामितरेषाञ्च शिखां हुत्वैव संस्क्रिया ॥२६२॥
262. yajñasūtraśikhātyāgāt saṁnyāsaḥ syāt dvijanmanām ,
śūdrāṇāmitareṣāñca śikhāṁ hutvaiva saṁskriyā.
śūdrāṇāmitareṣāñca śikhāṁ hutvaiva saṁskriyā.
262.
yajñasūtraśikhātyāgāt saṃnyāsaḥ syāt dvijanmanām
śūdrāṇām itareṣāñca śikhāṃ hutvaiva saṃskriyā
śūdrāṇām itareṣāñca śikhāṃ hutvaiva saṃskriyā
262.
dvijanmanām yajñasūtraśikhātyāgāt saṃnyāsaḥ syāt,
śūdrāṇām itareṣāñ ca śikhāṃ hutvā eva saṃskriyā (syāt)
śūdrāṇām itareṣāñ ca śikhāṃ hutvā eva saṃskriyā (syāt)
262. renunciation comes for the twice-born through the abandonment of the sacred thread and the tuft of hair, whereas for śūdras and others, the ritual procedure consists simply of offering the tuft of hair into the fire.
ततो मुक्तशिखासूत्रः प्रणमेत् दण्डवद् गुरुम् ।
गुरुरुत्थाप्य तं शिष्यं दक्षकर्णे वदेदिदम् ॥२६३॥
गुरुरुत्थाप्य तं शिष्यं दक्षकर्णे वदेदिदम् ॥२६३॥
263. tato muktaśikhāsūtraḥ praṇamet daṇḍavad gurum ,
gururutthāpya taṁ śiṣyaṁ dakṣakarṇe vadedidam.
gururutthāpya taṁ śiṣyaṁ dakṣakarṇe vadedidam.
263.
tataḥ muktaśikhāsūtraḥ praṇamet daṇḍavat gurum
guruḥ utthāpya taṃ śiṣyam dakṣakarṇe vadet idam
guruḥ utthāpya taṃ śiṣyam dakṣakarṇe vadet idam
263.
tataḥ muktaśikhāsūtraḥ gurum daṇḍavat praṇamet
guruḥ taṃ śiṣyam utthāpya dakṣakarṇe idam vadet
guruḥ taṃ śiṣyam utthāpya dakṣakarṇe idam vadet
263. Thereafter, having freed himself from the tuft of hair and the sacred thread, he should prostrate himself like a staff before the guru. Raising that disciple up, the guru should speak this into his right ear.
तत्त्वमसि महाप्राज्ञ हंसः सोऽहं विभावय ।
निर्ममो निरहङ्कारः स्वभावेन सुखं चर ॥२६४॥
निर्ममो निरहङ्कारः स्वभावेन सुखं चर ॥२६४॥
264. tattvamasi mahāprājña haṁsaḥ so'haṁ vibhāvaya ,
nirmamo nirahaṅkāraḥ svabhāvena sukhaṁ cara.
nirmamo nirahaṅkāraḥ svabhāvena sukhaṁ cara.
264.
tat tvam asi mahāprājña haṃsaḥ saḥ aham vibhāvaya
nirmamaḥ nirahaṅkāraḥ svabhāvena sukhaṃ cara
nirmamaḥ nirahaṅkāraḥ svabhāvena sukhaṃ cara
264.
mahāprājña tat tvam asi haṃsaḥ aham saḥ iti vibhāvaya
nirmamaḥ nirahaṅkāraḥ svabhāvena sukham cara
nirmamaḥ nirahaṅkāraḥ svabhāvena sukham cara
264. You are that, O highly wise one - contemplate that I am the hamsa (the supreme self). Free from the sense of mine and free from ego, move about happily according to your true nature.
ततो घटञ्च वह्निञ्च विसृज्य ब्रह्मतत्त्ववित् ।
आत्मस्वरूपं तं मत्वा प्रणमेच्चिरसा गुरुः ॥२६५॥
आत्मस्वरूपं तं मत्वा प्रणमेच्चिरसा गुरुः ॥२६५॥
265. tato ghaṭañca vahniñca visṛjya brahmatattvavit ,
ātmasvarūpaṁ taṁ matvā praṇameccirasā guruḥ.
ātmasvarūpaṁ taṁ matvā praṇameccirasā guruḥ.
265.
tataḥ ghaṭam ca vahnim ca visṛjya brahma-tattva-vit
ātma-svarūpam tam matvā praṇamet ca śirasā guruḥ
ātma-svarūpam tam matvā praṇamet ca śirasā guruḥ
265.
tataḥ brahma-tattva-vit ghaṭam ca vahnim ca visṛjya
tam ātma-svarūpam matvā śirasā guruḥ praṇamet ca
tam ātma-svarūpam matvā śirasā guruḥ praṇamet ca
265. Thereafter, the knower of the absolute, having dismissed the water pot and the fire, and considering himself to be of the nature of the self, should bow to the guru with his head.
नमस्तुभ्यं नमो मह्यं तुभ्यं मह्यं नमो नमः ।
त्वमेव तत् तत्त्वमेव विश्वरूप नमोऽस्तु ते ॥२६६॥
त्वमेव तत् तत्त्वमेव विश्वरूप नमोऽस्तु ते ॥२६६॥
266. namastubhyaṁ namo mahyaṁ tubhyaṁ mahyaṁ namo namaḥ ,
tvameva tat tattvameva viśvarūpa namo'stu te.
tvameva tat tattvameva viśvarūpa namo'stu te.
266.
namaḥ tubhyam namaḥ mahyam tubhyam mahyam namaḥ namaḥ
tvam eva tat tat tvam eva viśva-rūpa namaḥ astu te
tvam eva tat tat tvam eva viśva-rūpa namaḥ astu te
266.
tubhyam namaḥ mahyam namaḥ tubhyam mahyam namaḥ namaḥ
viśva-rūpa tvam eva tat tat tvam eva asi te namaḥ astu
viśva-rūpa tvam eva tat tat tvam eva asi te namaḥ astu
266. Salutations to you, salutations to me, salutations and salutations to you and to me. You alone are that, and that alone are you, O form of the universe, and let there be salutations to you.
ब्रह्ममन्त्रोपासकानां तत्त्वज्ञानां जितात्मनाम् ।
स्वमन्त्रेण शिखाच्चेदात् संन्यासग्रहणं भवेत् ॥२६७॥
स्वमन्त्रेण शिखाच्चेदात् संन्यासग्रहणं भवेत् ॥२६७॥
267. brahmamantropāsakānāṁ tattvajñānāṁ jitātmanām ,
svamantreṇa śikhāccedāt saṁnyāsagrahaṇaṁ bhavet.
svamantreṇa śikhāccedāt saṁnyāsagrahaṇaṁ bhavet.
267.
brahmamantropāsakānāṃ tattvajñānāṃ jitātmanām
svamantreṇa śikhācchedāt saṃnyāsagrahaṇaṃ bhavet
svamantreṇa śikhācchedāt saṃnyāsagrahaṇaṃ bhavet
267.
brahmamantropāsakānāṃ tattvajñānāṃ jitātmanām
svamantreṇa śikhācchedāt saṃnyāsagrahaṇaṃ bhavet
svamantreṇa śikhācchedāt saṃnyāsagrahaṇaṃ bhavet
267. For those who worship the mantra of the absolute, who possess the knowledge of reality, and whose minds are conquered, the acceptance of renunciation takes place through the cutting of the tuft of hair by means of their own mantra.
ब्रह्मज्ञानविशुद्धानां किं यज्ञैः श्राद्धपूजनैः ।
स्वेच्चाचारपराणां तु प्रत्यवायो न विद्यते ॥२६८॥
स्वेच्चाचारपराणां तु प्रत्यवायो न विद्यते ॥२६८॥
268. brahmajñānaviśuddhānāṁ kiṁ yajñaiḥ śrāddhapūjanaiḥ ,
sveccācāraparāṇāṁ tu pratyavāyo na vidyate.
sveccācāraparāṇāṁ tu pratyavāyo na vidyate.
268.
brahmajñānaviśuddhānāṃ kiṃ yajñaiḥ śrāddhapūjanaiḥ
sveccācāraparāṇāṃ tu pratyavāyo na vidyate
sveccācāraparāṇāṃ tu pratyavāyo na vidyate
268.
brahmajñānaviśuddhānām yajñaiḥ śrāddhapūjanaiḥ
kiṃ tu sveccācāraparāṇām pratyavāyo na vidyate
kiṃ tu sveccācāraparāṇām pratyavāyo na vidyate
268. For those who are purified by the knowledge of the absolute, what is the use of rituals, ancestral rites, or worship? Indeed, for those devoted to following their own spontaneous conduct, there is no sin or flaw.
ततो निर्द्वन्द्वरूपोऽसौ निष्कामस्थिरमानसः ।
विहरेत् स्वेच्चया शिष्यः साक्षाद् ब्रह्ममयो भुवि ॥२६९॥
विहरेत् स्वेच्चया शिष्यः साक्षाद् ब्रह्ममयो भुवि ॥२६९॥
269. tato nirdvandvarūpo'sau niṣkāmasthiramānasaḥ ,
viharet sveccayā śiṣyaḥ sākṣād brahmamayo bhuvi.
viharet sveccayā śiṣyaḥ sākṣād brahmamayo bhuvi.
269.
tatas nirdvandvarūpas asau niṣkāmasthiramānasaḥ
viharet svechchayā śiṣyaḥ sākṣāt brahmamayas bhuvi
viharet svechchayā śiṣyaḥ sākṣāt brahmamayas bhuvi
269.
asau nirdvandvarūpaḥ niṣkāmasthiramānasaḥ śiṣyaḥ
tataḥ sākṣāt brahmamayaḥ svechchayā bhuvi viharet
tataḥ sākṣāt brahmamayaḥ svechchayā bhuvi viharet
269. Free from dualities, with a mind that is free from desires and steadfast, that disciple, as the embodiment of the absolute itself, should wander freely upon the earth according to his own will.
आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तं सद्रूपेण विभावयन् ।
विस्मरन्नामरूपाणि ध्यायन्नात्मानमात्मनि ॥२७०॥
विस्मरन्नामरूपाणि ध्यायन्नात्मानमात्मनि ॥२७०॥
270. ābrahmastambaparyantaṁ sadrūpeṇa vibhāvayan ,
vismarannāmarūpāṇi dhyāyannātmānamātmani.
vismarannāmarūpāṇi dhyāyannātmānamātmani.
270.
ābrahmastambaparyantam sadrūpeṇa vibhāvayan
vismarannāmarūpāṇi dhyāyannātmānamātmani
vismarannāmarūpāṇi dhyāyannātmānamātmani
270.
ābrahmastambaparyantam sadrūpeṇa vibhāvayan
nāmarūpāṇi vismaran ātmānam ātmani dhyāyan
nāmarūpāṇi vismaran ātmānam ātmani dhyāyan
270. Contemplating all existence from the creator Brahma down to a blade of grass as being of the nature of reality, forgetting names and forms, he should meditate upon the self within the self.
अनिकेतः क्षमावृत्तो निःशङ्कः सङ्गवर्जितः ।
निर्ममो निरहङ्कारः संन्यासी विहरेत् क्षितौ ॥२७१॥
निर्ममो निरहङ्कारः संन्यासी विहरेत् क्षितौ ॥२७१॥
271. aniketaḥ kṣamāvṛtto niḥśaṅkaḥ saṅgavarjitaḥ ,
nirmamo nirahaṅkāraḥ saṁnyāsī viharet kṣitau.
nirmamo nirahaṅkāraḥ saṁnyāsī viharet kṣitau.
271.
aniketaḥ kṣamāvṛttaḥ niḥśaṅkaḥ saṅgavarjitaḥ
nirmamaḥ nirahaṅkāraḥ saṃnyāsī viharet kṣitau
nirmamaḥ nirahaṅkāraḥ saṃnyāsī viharet kṣitau
271.
aniketaḥ kṣamāvṛttaḥ niḥśaṅkaḥ saṅgavarjitaḥ
nirmamaḥ nirahaṅkāraḥ saṃnyāsī kṣitau viharet
nirmamaḥ nirahaṅkāraḥ saṃnyāsī kṣitau viharet
271. Homeless, established in patience, fearless, and free from attachments, completely devoid of a sense of mine and ego, the renunciate should wander freely upon the earth.
मुक्तो विधिनिषेधेभ्यो निर्योगक्षेम आत्मवित् ।
सुखदुःखसमो धीरो जितात्मा विगतस्पृहः ॥२७२॥
सुखदुःखसमो धीरो जितात्मा विगतस्पृहः ॥२७२॥
272. mukto vidhiniṣedhebhyo niryogakṣema ātmavit ,
sukhaduḥkhasamo dhīro jitātmā vigataspṛhaḥ.
sukhaduḥkhasamo dhīro jitātmā vigataspṛhaḥ.
272.
muktaḥ vidhiniṣedhebhyaḥ niryogakṣema ātmavit
sukhaḥ-duḥkha-samaḥ dhīraḥ jitātmā vigataspṛhaḥ
sukhaḥ-duḥkha-samaḥ dhīraḥ jitātmā vigataspṛhaḥ
272.
muktaḥ vidhiniṣedhebhyaḥ niryogakṣemaḥ ātmavit
sukha-duḥkha-samaḥ dhīraḥ jitātmā vigataspṛhaḥ
sukha-duḥkha-samaḥ dhīraḥ jitātmā vigataspṛhaḥ
272. Free from injunctions and prohibitions, free from the concerns of acquisition and preservation, a knower of the self, alike in pleasure and pain, steadfast, having conquered the mind, and free from desires.
स्थिरात्मा प्राप्तदुःखोऽपि सुखे प्राप्तेऽपि निष्पृहः ।
सदानन्दः शुचिः शान्तो निरपेक्षो निराकुलः ॥२७३॥
सदानन्दः शुचिः शान्तो निरपेक्षो निराकुलः ॥२७३॥
273. sthirātmā prāptaduḥkho'pi sukhe prāpte'pi niṣpṛhaḥ ,
sadānandaḥ śuciḥ śānto nirapekṣo nirākulaḥ.
sadānandaḥ śuciḥ śānto nirapekṣo nirākulaḥ.
273.
sthira-ātmā prāpta-duḥkhaḥ api sukhe prāpte api
niṣpṛhaḥ sadānandaḥ śuciḥ śāntaḥ nirapekṣaḥ nirākulaḥ
niṣpṛhaḥ sadānandaḥ śuciḥ śāntaḥ nirapekṣaḥ nirākulaḥ
273.
sthirātmā prāpta-duḥkhaḥ api prāpte sukhe api
niṣpṛhaḥ sadānandaḥ śuciḥ śāntaḥ nirapekṣaḥ nirākulaḥ
niṣpṛhaḥ sadānandaḥ śuciḥ śāntaḥ nirapekṣaḥ nirākulaḥ
273. With a steadfast self, untouched by desire even when sorrow or happiness is attained, always blissful, pure, peaceful, free from expectations, and undisturbed,
नोद्वेजकः स्याज्जीवानां सदा प्राणिहिते रतः ।
विगतामर्षभीर्दान्तो निःसङ्कल्पो निरुद्यमः ॥२७४॥
विगतामर्षभीर्दान्तो निःसङ्कल्पो निरुद्यमः ॥२७४॥
274. nodvejakaḥ syājjīvānāṁ sadā prāṇihite rataḥ ,
vigatāmarṣabhīrdānto niḥsaṅkalpo nirudyamaḥ.
vigatāmarṣabhīrdānto niḥsaṅkalpo nirudyamaḥ.
274.
nā-udvejakaḥ syāt jīvānām sadā prāṇi-hite rataḥ
vigata-amarṣa-bhīḥ dāntaḥ niḥsaṅkalpaḥ nirudyamaḥ
vigata-amarṣa-bhīḥ dāntaḥ niḥsaṅkalpaḥ nirudyamaḥ
274.
na udvejakaḥ syāt jīvānām sadā prāṇihite rataḥ
vigatamarṣabhīḥ dāntaḥ niḥsaṅkalpaḥ nirudyamaḥ
vigatamarṣabhīḥ dāntaḥ niḥsaṅkalpaḥ nirudyamaḥ
274. He should not be a source of distress to any living beings, ever engaged in the welfare of all creatures, free from anger and fear, self-controlled, devoid of mental projections, and free from strenuous enterprise.
शोकद्वेषविमुक्तः स्यात् शत्रौ मित्रे समो भवेत् ।
शीतवातातपसहः समो मानापमानयोः ॥२७५॥
शीतवातातपसहः समो मानापमानयोः ॥२७५॥
275. śokadveṣavimuktaḥ syāt śatrau mitre samo bhavet ,
śītavātātapasahaḥ samo mānāpamānayoḥ.
śītavātātapasahaḥ samo mānāpamānayoḥ.
275.
śokadveṣavimuktaḥ syāt śatrau mitre samaḥ
bhavet śītavātātapasahaḥ samaḥ mānāpamānayoḥ
bhavet śītavātātapasahaḥ samaḥ mānāpamānayoḥ
275.
śokadveṣavimuktaḥ syāt śatrau mitre samaḥ
bhavet śītavātātapasahaḥ mānāpamānayoḥ samaḥ
bhavet śītavātātapasahaḥ mānāpamānayoḥ samaḥ
275. He should be free from sorrow and hatred, remain impartial toward both enemy and friend, endure cold, wind, and heat, and remain alike in honor and dishonor.
समः शुभाशुभे तुष्टो यदृच्चाप्राप्तवस्तुना ।
निस्त्रैगुण्यो निर्विकल्पो निर्लोभः स्यादसञ्चयी ॥२७६॥
निस्त्रैगुण्यो निर्विकल्पो निर्लोभः स्यादसञ्चयी ॥२७६॥
276. samaḥ śubhāśubhe tuṣṭo yadṛccāprāptavastunā ,
nistraiguṇyo nirvikalpo nirlobhaḥ syādasañcayī.
nistraiguṇyo nirvikalpo nirlobhaḥ syādasañcayī.
276.
samaḥ śubhāśubhe tuṣṭaḥ yadṛcchāprāptavastunā
nistraiguṇyaḥ nirvikalpaḥ nilobhaḥ syāt asañcayi
nistraiguṇyaḥ nirvikalpaḥ nilobhaḥ syāt asañcayi
276.
samaḥ śubhāśubhe yadṛcchāprāptavastunā tuṣṭaḥ
nistraiguṇyaḥ nirvikalpaḥ nilobhaḥ asañcayi syāt
nistraiguṇyaḥ nirvikalpaḥ nilobhaḥ asañcayi syāt
276. He should be equal toward auspicious and inauspicious things, satisfied with whatever comes by chance, free from the three guṇas, free from mental modifications, free from greed, and without possessions.
यथा सत्यमुपाश्रित्य मृषा विश्वं प्रतिष्ठति ।
आत्माश्रितस्तथा देहो जानन्नेवं सुखी भवेत् ॥२७७॥
आत्माश्रितस्तथा देहो जानन्नेवं सुखी भवेत् ॥२७७॥
277. yathā satyamupāśritya mṛṣā viśvaṁ pratiṣṭhati ,
ātmāśritastathā deho jānannevaṁ sukhī bhavet.
ātmāśritastathā deho jānannevaṁ sukhī bhavet.
277.
yathā satyam upāśritya mṛṣā viśvam pratiṣṭhati
ātmaśritaḥ tathā dehaḥ jñānan evam sukhī bhavet
ātmaśritaḥ tathā dehaḥ jñānan evam sukhī bhavet
277.
yathā satyam upāśritya mṛṣā viśvam pratiṣṭhati,
tathā dehaḥ ātmaśritaḥ.
evam jñānan sukhī bhavet.
tathā dehaḥ ātmaśritaḥ.
evam jñānan sukhī bhavet.
277. Just as the illusory universe rests upon ultimate reality, so the body rests upon the self. Knowing this, one should be happy.
इन्द्रियाण्येव कुर्वन्ति स्वं स्वं कर्म पृथक् पृथक् ।
आत्मा साक्षी विनिर्लिप्तो ज्ञात्वैवं मोक्षभाग् भवेत् ॥२७८॥
आत्मा साक्षी विनिर्लिप्तो ज्ञात्वैवं मोक्षभाग् भवेत् ॥२७८॥
278. indriyāṇyeva kurvanti svaṁ svaṁ karma pṛthak pṛthak ,
ātmā sākṣī vinirlipto jñātvaivaṁ mokṣabhāg bhavet.
ātmā sākṣī vinirlipto jñātvaivaṁ mokṣabhāg bhavet.
278.
indriyāṇi eva kurvanti svam svam karma pṛthak pṛthak
ātmā sākṣī vinirliptaḥ jñātvā evam mokṣabhāk bhavet
ātmā sākṣī vinirliptaḥ jñātvā evam mokṣabhāk bhavet
278.
indriyāṇi eva svam svam karma pṛthak pṛthak kurvanti.
ātmā sākṣī vinirliptaḥ.
evam jñātvā mokṣabhāk bhavet.
ātmā sākṣī vinirliptaḥ.
evam jñātvā mokṣabhāk bhavet.
278. The senses alone perform their respective actions separately. The self is the witness, completely untouched. Knowing this, one attains liberation.
धातुप्रतिग्रहं निन्दामनृतं क्रीडनं स्त्रिया ।
रेतस्त्यागमसूयाञ्च संन्यासी परिवर्जयेत् ॥२७९॥
रेतस्त्यागमसूयाञ्च संन्यासी परिवर्जयेत् ॥२७९॥
279. dhātupratigrahaṁ nindāmanṛtaṁ krīḍanaṁ striyā ,
retastyāgamasūyāñca saṁnyāsī parivarjayet.
retastyāgamasūyāñca saṁnyāsī parivarjayet.
279.
dhātuप्रतिग्रहं निन्दामनृतं क्रीडनं स्त्रिया
रेतस्त्यागमसूयां च संन्यासी परिवर्जयेत्
रेतस्त्यागमसूयां च संन्यासी परिवर्जयेत्
279.
saṃnyāsī dhātupratigrahaṃ nindām anṛtaṃ krīḍanaṃ
striyāḥ retastyāgam asūyāṃ ca parivarjayet
striyāḥ retastyāgam asūyāṃ ca parivarjayet
279. The renunciate should abandon accepting gifts from metals or elements, slander, falsehood, trifling with women, the emission of semen, and envy.
सर्वत्र समदृष्टिः स्यात् कीटे देवे तथा नरे ।
सर्वं ब्रह्मेति जानीयात् परिव्राट् सर्वकर्मसु ॥२८०॥
सर्वं ब्रह्मेति जानीयात् परिव्राट् सर्वकर्मसु ॥२८०॥
280. sarvatra samadṛṣṭiḥ syāt kīṭe deve tathā nare ,
sarvaṁ brahmeti jānīyāt parivrāṭ sarvakarmasu.
sarvaṁ brahmeti jānīyāt parivrāṭ sarvakarmasu.
280.
sarvatra samadṛṣṭiḥ syāt kīṭe deve tathā nare
sarvaṃ brahma iti jānīyāt parivrāṭ sarvakarmaṣu
sarvaṃ brahma iti jānīyāt parivrāṭ sarvakarmaṣu
280.
sarvatra kīṭe deve tathā nare samadṛṣṭiḥ syāt,
sarvaṃ brahma iti jānīyāt,
parivrāṭ sarvakarmaṣu
sarvaṃ brahma iti jānīyāt,
parivrāṭ sarvakarmaṣu
280. He should maintain an equal vision everywhere toward an insect, a god, or a man. He should know that all existence is brahman, and the wandering renunciate remains thus established in all actions.
विप्रान्नं श्वपचान्नं वा यस्मात्तस्मात् समागतम् ।
देशं कालं तथा पात्रमश्नीयादविचारयन् ॥२८१॥
देशं कालं तथा पात्रमश्नीयादविचारयन् ॥२८१॥
281. viprānnaṁ śvapacānnaṁ vā yasmāttasmāt samāgatam ,
deśaṁ kālaṁ tathā pātramaśnīyādavicārayan.
deśaṁ kālaṁ tathā pātramaśnīyādavicārayan.
281.
viprānnam śvapachānnam vā yasmāt tasmāt samāgatam
deśam kālam tathā pātram aśniyāt avicārayan
deśam kālam tathā pātram aśniyāt avicārayan
281.
viprānnam śvapachānnam vā yasmāt tasmāt samāgatam
deśam kālam tathā pātram avicārayan aśniyāt
deśam kālam tathā pātram avicārayan aśniyāt
281. Without hesitation, he should eat food that comes from anywhere, whether given by a brahmin or an outcaste, taking into account the place, time, and recipient.
अध्यात्मशास्त्राध्ययनैः सदा तत्त्वविचारणैः ।
अवधूतो नयेत् कालं स्वेच्चाचारपरायणः ॥२८२॥
अवधूतो नयेत् कालं स्वेच्चाचारपरायणः ॥२८२॥
282. adhyātmaśāstrādhyayanaiḥ sadā tattvavicāraṇaiḥ ,
avadhūto nayet kālaṁ sveccācāraparāyaṇaḥ.
avadhūto nayet kālaṁ sveccācāraparāyaṇaḥ.
282.
adhyātmaśāstrādhyayanaiḥ sadā tattvavicāraṇaiḥ
avadhūtaḥ nayet kālam svecchācāraparāyaṇaḥ
avadhūtaḥ nayet kālam svecchācāraparāyaṇaḥ
282.
avadhūtaḥ adhyātmaśāstrādhyayanaiḥ sadā
tattvavicāraṇaiḥ svecchācāraparāyaṇaḥ kālam nayet
tattvavicāraṇaiḥ svecchācāraparāyaṇaḥ kālam nayet
282. The avadhūta should spend his time always through the study of treatises on the supreme self and through reflections on reality, devoted to behavior guided entirely by his own free will.
संन्यासिनां मृतं कायं दाहयेन्न कदाचन ।
सम्पूज्य गन्धपुष्पाद्यैर्निखनेद्वाप्सु मज्जयेत् ॥२८३॥
सम्पूज्य गन्धपुष्पाद्यैर्निखनेद्वाप्सु मज्जयेत् ॥२८३॥
283. saṁnyāsināṁ mṛtaṁ kāyaṁ dāhayenna kadācana ,
sampūjya gandhapuṣpādyairnikhanedvāpsu majjayet.
sampūjya gandhapuṣpādyairnikhanedvāpsu majjayet.
283.
saṃnyāsinām mṛtam kāyam dāhayet na kadācana
sampūjya gandhapuṣpādyaiḥ nikhanet vā apsu majjayet
sampūjya gandhapuṣpādyaiḥ nikhanet vā apsu majjayet
283.
saṃnyāsinām mṛtam kāyam na kadācana dāhayet,
sampūjya gandhapuṣpādyaiḥ nikhanet vā apsu majjayet
sampūjya gandhapuṣpādyaiḥ nikhanet vā apsu majjayet
283. One should never cremate the dead body of a renunciate. Instead, after honoring it with fragrances, flowers, and other offerings, one should either bury it or submerge it in water.
अप्राप्तयोगमर्त्यानां सदा कामाभिलाषिणाम् ।
स्वभावाज्जायते देवि प्रवृत्तिः कर्मसङ्कुले ॥२८४॥
स्वभावाज्जायते देवि प्रवृत्तिः कर्मसङ्कुले ॥२८४॥
284. aprāptayogamartyānāṁ sadā kāmābhilāṣiṇām ,
svabhāvājjāyate devi pravṛttiḥ karmasaṅkule.
svabhāvājjāyate devi pravṛttiḥ karmasaṅkule.
284.
aprāptayogamartyānām sadā kāmābhilāṣiṇām
svabhāvāt jāyate devi pravṛttiḥ karmasaṅkule
svabhāvāt jāyate devi pravṛttiḥ karmasaṅkule
284.
devi,
aprāptayogamartyānām sadā kāmābhilāṣiṇām svabhāvāt karmasaṅkule pravṛttiḥ jāyate
aprāptayogamartyānām sadā kāmābhilāṣiṇām svabhāvāt karmasaṅkule pravṛttiḥ jāyate
284. O Devi, for mortals who have not attained yoga and who are ever desirous of worldly enjoyment, an inclination toward the entanglements of karma naturally arises from their very nature.
तत्रापि ते सानुरक्ता ध्यानार्चाजपसाधने ।
श्रेयस्तदेव जानन्तु यत्रैव दृढनिश्चयाः ॥२८५॥
श्रेयस्तदेव जानन्तु यत्रैव दृढनिश्चयाः ॥२८५॥
285. tatrāpi te sānuraktā dhyānārcājapasādhane ,
śreyastadeva jānantu yatraiva dṛḍhaniścayāḥ.
śreyastadeva jānantu yatraiva dṛḍhaniścayāḥ.
285.
tatra api te sa-anuraktā dhyāna-arcā-japa-sādhane
śreyas tat eva jānantu yatra eva dṛḍha-niścayāḥ
śreyas tat eva jānantu yatra eva dṛḍha-niścayāḥ
285.
te tatra api dhyāna-arcā-japa-sādhane sa-anuraktāḥ
yatra eva dṛḍha-niścayāḥ tat eva śreyaḥ jānantu
yatra eva dṛḍha-niścayāḥ tat eva śreyaḥ jānantu
285. Even there, let those who are attached to meditation, worship, and japa, and who are firmly resolved wherever their minds incline, understand that very path to be their good.
अतः कर्मविधानानि प्रोक्तानि चित्तशुद्धये ।
नामरूपं बहुविधं तदर्थं कल्पितं मया ॥२८६॥
नामरूपं बहुविधं तदर्थं कल्पितं मया ॥२८६॥
286. ataḥ karmavidhānāni proktāni cittaśuddhaye ,
nāmarūpaṁ bahuvidhaṁ tadarthaṁ kalpitaṁ mayā.
nāmarūpaṁ bahuvidhaṁ tadarthaṁ kalpitaṁ mayā.
286.
ataḥ karma-vidhānāni proktāni citta-śuddhaye
nāma-rūpaṃ bahu-vidhaṃ tat-arthaṃ kalpitam mayā
nāma-rūpaṃ bahu-vidhaṃ tat-arthaṃ kalpitam mayā
286.
ataḥ karma-vidhānāni citta-śuddhaye proktāni
mayā tat-arthaṃ bahu-vidhaṃ nāma-rūpaṃ kalpitam
mayā tat-arthaṃ bahu-vidhaṃ nāma-rūpaṃ kalpitam
286. Therefore, the prescriptions of karma have been taught for the purification of the mind. For that very purpose, manifold names and forms have been imagined by me.
ब्रह्मज्ञानादृते देवि कर्मसंन्यसनं विना ।
कुर्वन् कल्पशतं कर्म न भवेन्मुक्तिभाग् जनः ॥२८७॥
कुर्वन् कल्पशतं कर्म न भवेन्मुक्तिभाग् जनः ॥२८७॥
287. brahmajñānādṛte devi karmasaṁnyasanaṁ vinā ,
kurvan kalpaśataṁ karma na bhavenmuktibhāg janaḥ.
kurvan kalpaśataṁ karma na bhavenmuktibhāg janaḥ.
287.
brahmajñānād ṛte devi karma-saṃnyasanam vinā kurvan
kalpa-śatam karma na bhaven mukti-bhāg janaḥ
kalpa-śatam karma na bhaven mukti-bhāg janaḥ
287.
devi brahmajñānād ṛte karma-saṃnyasanam vinā ca
kalpa-śatam karma kurvan janaḥ na mukti-bhāk bhavet
kalpa-śatam karma kurvan janaḥ na mukti-bhāk bhavet
287. O Devi, without the knowledge of brahman and without the renunciation of karma, a person performing karma for a hundred aeons does not attain liberation.
कुलावधूतस्तत्त्वज्ञो जीवन्मुक्तो नराकृतिः ।
साक्षान्नारायणं मत्वा गृहस्थस्तं प्रपूजयेत् ॥२८८॥
साक्षान्नारायणं मत्वा गृहस्थस्तं प्रपूजयेत् ॥२८८॥
288. kulāvadhūtastattvajño jīvanmukto narākṛtiḥ ,
sākṣānnārāyaṇaṁ matvā gṛhasthastaṁ prapūjayet.
sākṣānnārāyaṇaṁ matvā gṛhasthastaṁ prapūjayet.
288.
kula-avadhūtas tattva-jño jīvan-mukto nara-ākṛtiḥ
sākṣān nārāyaṇaṃ matvā gṛhasthas taṃ prapūjayet
sākṣān nārāyaṇaṃ matvā gṛhasthas taṃ prapūjayet
288.
gṛhasthaḥ kula-avadhūtam tattva-jñam jīvan-muktam
nara-ākṛtim sākṣāt nārāyaṇam matvā tam prapūjayet
nara-ākṛtim sākṣāt nārāyaṇam matvā tam prapūjayet
288. The householder should worship him, knowing that the kula-avadhūta, who is a knower of reality, liberated while living, and possessed of a human form, is directly Nārāyaṇa.
यतेर्दर्शनमात्रेण विमुक्तः सर्वपातकात् ।
तीर्थव्रततपोदानसर्वयज्ञफलं लभेत् ॥२८९॥
तीर्थव्रततपोदानसर्वयज्ञफलं लभेत् ॥२८९॥
289. yaterdarśanamātreṇa vimuktaḥ sarvapātakāt ,
tīrthavratatapodānasarvayajñaphalaṁ labhet.
tīrthavratatapodānasarvayajñaphalaṁ labhet.
289.
yateḥ darśana-mātreṇa vimuktaḥ sarva-pātakāt
tīrtha-vrata-tapaḥ-dāna-sarva-yajña-phalam labhet
tīrtha-vrata-tapaḥ-dāna-sarva-yajña-phalam labhet
289.
yateḥ darśana-mātreṇa sarva-pātakāt vimuktaḥ
tīrtha-vrata-tapaḥ-dāna-sarva-yajña-phalam labhet
tīrtha-vrata-tapaḥ-dāna-sarva-yajña-phalam labhet
289. By the mere sight of a renunciate, one is freed from all sins and attains the fruit of visiting sacred water places, performing vows, practicing tapas, giving charity, and conducting all yagyas.
Links to all chapters:
Chapter 1
Chapter 2
Chapter 3
Chapter 4
Chapter 5
Chapter 6
Chapter 7
Chapter 8 (current chapter)
Chapter 9
Chapter 10
Chapter 11
Chapter 12
Chapter 13
Chapter 14