महानिर्वाण-तन्त्रम्
mahānirvāṇa-tantram
-
chapter-8
Use the following checkboxes to set the display options for this chapter (You can also control the display of each verse separately):
what would you like to see in each verse:
श्रुत्वा धर्मान् बहुविधान् भवानी भवमोचनी ।
हिताय जगतां माता भूयः शङ्करमब्रवीत् ॥१॥
हिताय जगतां माता भूयः शङ्करमब्रवीत् ॥१॥
1. śrutvā dharmān bahuvidhān bhavānī bhavamocanī ,
hitāya jagatāṁ mātā bhūyaḥ śaṅkaramabravīt.
hitāya jagatāṁ mātā bhūyaḥ śaṅkaramabravīt.
श्रुतं बहुविधं धर्ममिहामूत्र सुखप्रदम् ।
धर्मार्थकामदं विघ्नहरं निर्वाणकारणम् ॥२॥
धर्मार्थकामदं विघ्नहरं निर्वाणकारणम् ॥२॥
2. śrutaṁ bahuvidhaṁ dharmamihāmūtra sukhapradam ,
dharmārthakāmadaṁ vighnaharaṁ nirvāṇakāraṇam.
dharmārthakāmadaṁ vighnaharaṁ nirvāṇakāraṇam.
साम्प्रतं श्रोतुमिच्चामि ब्रूहि वर्णाश्रमान् विभो ।
तत्र ये विहिताचाराः कृपया वद तानपि ॥३॥
तत्र ये विहिताचाराः कृपया वद तानपि ॥३॥
3. sāmprataṁ śrotumiccāmi brūhi varṇāśramān vibho ,
tatra ye vihitācārāḥ kṛpayā vada tānapi.
tatra ye vihitācārāḥ kṛpayā vada tānapi.
चत्वारः कथिता वर्णा आश्रमा अपि सुव्रते ।
आचाराश्चापि वर्णानामाश्रमाणां पृथक् पृथक् ॥४॥
आचाराश्चापि वर्णानामाश्रमाणां पृथक् पृथक् ॥४॥
4. catvāraḥ kathitā varṇā āśramā api suvrate ,
ācārāścāpi varṇānāmāśramāṇāṁ pṛthak pṛthak.
ācārāścāpi varṇānāmāśramāṇāṁ pṛthak pṛthak.
कृतादौ कलिकाले तु वर्णाः पञ्च प्रकीर्तिताः ।
ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रः सामान्य एव च ॥५॥
ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रः सामान्य एव च ॥५॥
5. kṛtādau kalikāle tu varṇāḥ pañca prakīrtitāḥ ,
brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyaḥ śūdraḥ sāmānya eva ca.
brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyaḥ śūdraḥ sāmānya eva ca.
एतेषां सर्ववर्णानामाश्रमौ द्वौ महेश्वरि ।
तेषामाचारधर्मांश्च शृणुष्वाद्ये वदामि ते ॥६॥
तेषामाचारधर्मांश्च शृणुष्वाद्ये वदामि ते ॥६॥
6. eteṣāṁ sarvavarṇānāmāśramau dvau maheśvari ,
teṣāmācāradharmāṁśca śṛṇuṣvādye vadāmi te.
teṣāmācāradharmāṁśca śṛṇuṣvādye vadāmi te.
पुरैव कथितं तावत् कलिसम्भवचेष्टितम् ।
तपःस्वाध्यायहीनानां नृणामल्पायुषामपि ।
क्लेशप्रयासाशक्तानां कुतो देहपरिश्रमः ॥७॥
तपःस्वाध्यायहीनानां नृणामल्पायुषामपि ।
क्लेशप्रयासाशक्तानां कुतो देहपरिश्रमः ॥७॥
7. puraiva kathitaṁ tāvat kalisambhavaceṣṭitam ,
tapaḥsvādhyāyahīnānāṁ nṛṇāmalpāyuṣāmapi ,
kleśaprayāsāśaktānāṁ kuto dehapariśramaḥ.
tapaḥsvādhyāyahīnānāṁ nṛṇāmalpāyuṣāmapi ,
kleśaprayāsāśaktānāṁ kuto dehapariśramaḥ.
ब्रह्मचर्याश्रमो नास्ति वानप्रस्थोऽपि न प्रिये ।
गार्हस्थ्यो भैक्षुकश्चैव आश्रमौ द्वौ कलौ युगे ॥८॥
गार्हस्थ्यो भैक्षुकश्चैव आश्रमौ द्वौ कलौ युगे ॥८॥
8. brahmacaryāśramo nāsti vānaprastho'pi na priye ,
gārhasthyo bhaikṣukaścaiva āśramau dvau kalau yuge.
gārhasthyo bhaikṣukaścaiva āśramau dvau kalau yuge.
गृहस्थस्य क्रियाः सर्वा आगमोक्ताः कलौ शिवे ।
नान्यमार्गैः क्रियासिद्धिः कदापि गृहमेधिनाम् ॥९॥
नान्यमार्गैः क्रियासिद्धिः कदापि गृहमेधिनाम् ॥९॥
9. gṛhasthasya kriyāḥ sarvā āgamoktāḥ kalau śive ,
nānyamārgaiḥ kriyāsiddhiḥ kadāpi gṛhamedhinām.
nānyamārgaiḥ kriyāsiddhiḥ kadāpi gṛhamedhinām.
भैक्षुकेऽप्याश्रमे देवि वेदोक्तं दण्डधारणम् ।
कलौ नास्त्येव तत्त्वज्ञे यतस्तत् श्रौतसंस्कृतिः ॥१०॥
कलौ नास्त्येव तत्त्वज्ञे यतस्तत् श्रौतसंस्कृतिः ॥१०॥
10. bhaikṣuke'pyāśrame devi vedoktaṁ daṇḍadhāraṇam ,
kalau nāstyeva tattvajñe yatastat śrautasaṁskṛtiḥ.
kalau nāstyeva tattvajñe yatastat śrautasaṁskṛtiḥ.
शैवसंस्कारविधिनाऽवधूताश्रमधारणम् ।
तदेव कथितं भद्रे सन्न्यासग्रहणं कलौ ॥११॥
तदेव कथितं भद्रे सन्न्यासग्रहणं कलौ ॥११॥
11. śaivasaṁskāravidhinā'vadhūtāśramadhāraṇam ,
tadeva kathitaṁ bhadre sannyāsagrahaṇaṁ kalau.
tadeva kathitaṁ bhadre sannyāsagrahaṇaṁ kalau.
विप्राणामितरेषाञ्च वर्णानां प्रबले कलौ ।
उभयत्राश्रमे देवि सर्वेषामधिकारिता ॥१२॥
उभयत्राश्रमे देवि सर्वेषामधिकारिता ॥१२॥
12. viprāṇāmitareṣāñca varṇānāṁ prabale kalau ,
ubhayatrāśrame devi sarveṣāmadhikāritā.
ubhayatrāśrame devi sarveṣāmadhikāritā.
सर्वेषामेव संस्काराः कर्माणि शैववर्त्मना ।
विप्राणामितरेषाञ्च कर्मलिङ्गं पृथक् पृथक् ॥१३॥
विप्राणामितरेषाञ्च कर्मलिङ्गं पृथक् पृथक् ॥१३॥
13. sarveṣāmeva saṁskārāḥ karmāṇi śaivavartmanā ,
viprāṇāmitareṣāñca karmaliṅgaṁ pṛthak pṛthak.
viprāṇāmitareṣāñca karmaliṅgaṁ pṛthak pṛthak.
जातमात्रो गृहस्थः स्यात् संस्कारादाश्रमी भवेत् ।
गार्हस्थ्यं प्रथमं कुर्यात् यथाविधि महेश्वरि ॥१४॥
गार्हस्थ्यं प्रथमं कुर्यात् यथाविधि महेश्वरि ॥१४॥
14. jātamātro gṛhasthaḥ syāt saṁskārādāśramī bhavet ,
gārhasthyaṁ prathamaṁ kuryāt yathāvidhi maheśvari.
gārhasthyaṁ prathamaṁ kuryāt yathāvidhi maheśvari.
तत्त्वज्ञाने समुत्पन्ने वैराग्यं जायते यदा ।
तदा सर्वं परित्यज्य सन्न्यासाश्रममाचरेत् ॥१५॥
तदा सर्वं परित्यज्य सन्न्यासाश्रममाचरेत् ॥१५॥
15. tattvajñāne samutpanne vairāgyaṁ jāyate yadā ,
tadā sarvaṁ parityajya sannyāsāśramamācaret.
tadā sarvaṁ parityajya sannyāsāśramamācaret.
विद्यामुपार्जयेत् बाल्ये धनं दारांश्च यौवने ।
प्रौढे धर्म्याणि कर्माणि चतुर्थे प्रव्रजेत् सुधीः ॥१६॥
प्रौढे धर्म्याणि कर्माणि चतुर्थे प्रव्रजेत् सुधीः ॥१६॥
16. vidyāmupārjayet bālye dhanaṁ dārāṁśca yauvane ,
prauḍhe dharmyāṇi karmāṇi caturthe pravrajet sudhīḥ.
prauḍhe dharmyāṇi karmāṇi caturthe pravrajet sudhīḥ.
मातरं पितरं बृद्धं भार्याञ्चैव पतिव्रताम् ।
शिशुञ्च तनयं हित्वा नावधूताश्रमं व्रजेत् ॥१७॥
शिशुञ्च तनयं हित्वा नावधूताश्रमं व्रजेत् ॥१७॥
17. mātaraṁ pitaraṁ bṛddhaṁ bhāryāñcaiva pativratām ,
śiśuñca tanayaṁ hitvā nāvadhūtāśramaṁ vrajet.
śiśuñca tanayaṁ hitvā nāvadhūtāśramaṁ vrajet.
मात्éः पित्éन् शिशून् दारान् स्वजनान् बान्धवानपि ।
यः प्रव्रजति हित्वैतान् स महापातकी भवेत् ॥१८॥
यः प्रव्रजति हित्वैतान् स महापातकी भवेत् ॥१८॥
18. mātéḥ pitén śiśūn dārān svajanān bāndhavānapi ,
yaḥ pravrajati hitvaitān sa mahāpātakī bhavet.
yaḥ pravrajati hitvaitān sa mahāpātakī bhavet.
मातृहा पितृहा स स्यात् स्त्रीवधी ब्रह्मघातकः ।
असन्तर्प्य स्वपित्रादीन् यो गच्चेद्भिक्षुकाश्रमे ॥१९॥
असन्तर्प्य स्वपित्रादीन् यो गच्चेद्भिक्षुकाश्रमे ॥१९॥
19. mātṛhā pitṛhā sa syāt strīvadhī brahmaghātakaḥ ,
asantarpya svapitrādīn yo gaccedbhikṣukāśrame.
asantarpya svapitrādīn yo gaccedbhikṣukāśrame.
ब्राह्मणो विप्रभिन्नश्च स्वस्ववर्णोक्तसंस्क्रियाम् ।
शैवेन वर्त्मना कुर्यादेष धर्मः कलौ युगे ॥२०॥
शैवेन वर्त्मना कुर्यादेष धर्मः कलौ युगे ॥२०॥
20. brāhmaṇo viprabhinnaśca svasvavarṇoktasaṁskriyām ,
śaivena vartmanā kuryādeṣa dharmaḥ kalau yuge.
śaivena vartmanā kuryādeṣa dharmaḥ kalau yuge.
को वा धर्मो गृहस्थस्य भिक्षुकस्य च किं विभो ।
विप्रस्य विप्रभिन्नानां संस्कारादीनि मे वद ॥२१॥
विप्रस्य विप्रभिन्नानां संस्कारादीनि मे वद ॥२१॥
21. ko vā dharmo gṛhasthasya bhikṣukasya ca kiṁ vibho ,
viprasya viprabhinnānāṁ saṁskārādīni me vada.
viprasya viprabhinnānāṁ saṁskārādīni me vada.
गार्हस्थ्यं प्रथमं धर्मं सर्वेषां मनुजन्मनाम् ।
तदेव कथयाम्यादौ शृणु कौलिनि तत्त्वतः ॥२२॥
तदेव कथयाम्यादौ शृणु कौलिनि तत्त्वतः ॥२२॥
22. gārhasthyaṁ prathamaṁ dharmaṁ sarveṣāṁ manujanmanām ,
tadeva kathayāmyādau śṛṇu kaulini tattvataḥ.
tadeva kathayāmyādau śṛṇu kaulini tattvataḥ.
ब्रह्मनिष्ठो गृहस्थः स्यात् ब्रह्मज्ञानपरायणः ।
यद्यत् कर्म प्रकुर्वीत तद्ब्रह्मणि समर्पयेत् ॥२३॥
यद्यत् कर्म प्रकुर्वीत तद्ब्रह्मणि समर्पयेत् ॥२३॥
23. brahmaniṣṭho gṛhasthaḥ syāt brahmajñānaparāyaṇaḥ ,
yadyat karma prakurvīta tadbrahmaṇi samarpayet.
yadyat karma prakurvīta tadbrahmaṇi samarpayet.
न मिथ्याभाषणं कुर्यात् न च शाठ्यं समाचरेत् ।
देवतातिथिपूजासु गृहस्थो निरतो भवेत् ॥२४॥
देवतातिथिपूजासु गृहस्थो निरतो भवेत् ॥२४॥
24. na mithyābhāṣaṇaṁ kuryāt na ca śāṭhyaṁ samācaret ,
devatātithipūjāsu gṛhastho nirato bhavet.
devatātithipūjāsu gṛhastho nirato bhavet.
मातरं पितरञ्चैव साक्षात् प्रत्यक्षदेवताम् ।
मत्वा गृही निषेवेत सदा सर्वप्रयत्नतः ॥२५॥
मत्वा गृही निषेवेत सदा सर्वप्रयत्नतः ॥२५॥
25. mātaraṁ pitarañcaiva sākṣāt pratyakṣadevatām ,
matvā gṛhī niṣeveta sadā sarvaprayatnataḥ.
matvā gṛhī niṣeveta sadā sarvaprayatnataḥ.
तुष्टायां मातरि शिवे तुष्टे पितरि पार्वति ।
तव प्रीतिर्भवेद्देवि परब्रह्म प्रसीदति ॥२६॥
तव प्रीतिर्भवेद्देवि परब्रह्म प्रसीदति ॥२६॥
26. tuṣṭāyāṁ mātari śive tuṣṭe pitari pārvati ,
tava prītirbhaveddevi parabrahma prasīdati.
tava prītirbhaveddevi parabrahma prasīdati.
त्वमाद्ये जगतां माता पिता ब्रह्म परात्परम् ।
युवयोः प्रीणनं यस्मात् तस्मात् किं गृहिणांतपः ॥२७॥
युवयोः प्रीणनं यस्मात् तस्मात् किं गृहिणांतपः ॥२७॥
27. tvamādye jagatāṁ mātā pitā brahma parātparam ,
yuvayoḥ prīṇanaṁ yasmāt tasmāt kiṁ gṛhiṇāṁtapaḥ.
yuvayoḥ prīṇanaṁ yasmāt tasmāt kiṁ gṛhiṇāṁtapaḥ.
आसनं शयनं वस्त्रं पानं भोजनमेव च ।
तत्तत्समयमाज्ञाय मात्रे पित्रे नियोजयेत् ॥२८॥
तत्तत्समयमाज्ञाय मात्रे पित्रे नियोजयेत् ॥२८॥
28. āsanaṁ śayanaṁ vastraṁ pānaṁ bhojanameva ca ,
tattatsamayamājñāya mātre pitre niyojayet.
tattatsamayamājñāya mātre pitre niyojayet.
श्रावयेन्मृदुलां वाणीं सर्वदा प्रियमाचरेत् ।
पित्रोराज्ञानुसारी स्यात् सत्पुत्रः कुलपावनः ॥२९॥
पित्रोराज्ञानुसारी स्यात् सत्पुत्रः कुलपावनः ॥२९॥
29. śrāvayenmṛdulāṁ vāṇīṁ sarvadā priyamācaret ,
pitrorājñānusārī syāt satputraḥ kulapāvanaḥ.
pitrorājñānusārī syāt satputraḥ kulapāvanaḥ.
औद्धत्यं परिहासञ्च तर्जनं परिभाषणम् ।
पित्रोरग्रे न कुर्वीत यदीच्चेदात्मनो हितम् ॥३०॥
पित्रोरग्रे न कुर्वीत यदीच्चेदात्मनो हितम् ॥३०॥
30. auddhatyaṁ parihāsañca tarjanaṁ paribhāṣaṇam ,
pitroragre na kurvīta yadīccedātmano hitam.
pitroragre na kurvīta yadīccedātmano hitam.
मातरं पितरं वीक्ष्य नत्वोत्तिष्ठेत् ससम्भ्रमः ।
विनाऽज्ञया नोपविशेत् संस्थितः पितृशासने ॥३१॥
विनाऽज्ञया नोपविशेत् संस्थितः पितृशासने ॥३१॥
31. mātaraṁ pitaraṁ vīkṣya natvottiṣṭhet sasambhramaḥ ,
vinā'jñayā nopaviśet saṁsthitaḥ pitṛśāsane.
vinā'jñayā nopaviśet saṁsthitaḥ pitṛśāsane.
विद्याधनमदोन्मत्तो यः कुर्यात् पितृहेलनम् ।
स याति नरकं घोरं सर्वधर्मवहिष्कृतः ॥३२॥
स याति नरकं घोरं सर्वधर्मवहिष्कृतः ॥३२॥
32. vidyādhanamadonmatto yaḥ kuryāt pitṛhelanam ,
sa yāti narakaṁ ghoraṁ sarvadharmavahiṣkṛtaḥ.
sa yāti narakaṁ ghoraṁ sarvadharmavahiṣkṛtaḥ.
मातरं पितरं पुत्रं दारानतिथिसोदरान् ।
हित्वा गृही न भुञ्जीयात् प्राणैः कण्ठगतैरपि ॥३३॥
हित्वा गृही न भुञ्जीयात् प्राणैः कण्ठगतैरपि ॥३३॥
33. mātaraṁ pitaraṁ putraṁ dārānatithisodarān ,
hitvā gṛhī na bhuñjīyāt prāṇaiḥ kaṇṭhagatairapi.
hitvā gṛhī na bhuñjīyāt prāṇaiḥ kaṇṭhagatairapi.
वञ्चयित्वा गुरून् बन्धून् यो भुङ्क्ते स्वोदरम्भरः ।
इहैव लोकगर्ह्योऽसौ परत्र नारकी भवेत् ॥३४॥
इहैव लोकगर्ह्योऽसौ परत्र नारकी भवेत् ॥३४॥
34. vañcayitvā gurūn bandhūn yo bhuṅkte svodarambharaḥ ,
ihaiva lokagarhyo'sau paratra nārakī bhavet.
ihaiva lokagarhyo'sau paratra nārakī bhavet.
गृहस्थो गोपयेद्दारान् विद्यामभ्यासयेत् सुतान् ।
पोषयेत् स्वजनान् बन्धूनेष धर्मः सनातनः ॥३५॥
पोषयेत् स्वजनान् बन्धूनेष धर्मः सनातनः ॥३५॥
35. gṛhastho gopayeddārān vidyāmabhyāsayet sutān ,
poṣayet svajanān bandhūneṣa dharmaḥ sanātanaḥ.
poṣayet svajanān bandhūneṣa dharmaḥ sanātanaḥ.
जनन्या वर्द्धितो देहो जनकेन प्रपोषितः ।
स्वजनैः शिक्षितः प्रीत्या सोऽधमस्तान् परित्यजेत् ॥३६॥
स्वजनैः शिक्षितः प्रीत्या सोऽधमस्तान् परित्यजेत् ॥३६॥
36. jananyā varddhito deho janakena prapoṣitaḥ ,
svajanaiḥ śikṣitaḥ prītyā so'dhamastān parityajet.
svajanaiḥ śikṣitaḥ prītyā so'dhamastān parityajet.
एषामर्थे महेशानि कृत्वा कष्टशतान्यपि ।
प्रीणयेत् सततं शक्त्या धर्मो ह्येष सनातनः ॥३७॥
प्रीणयेत् सततं शक्त्या धर्मो ह्येष सनातनः ॥३७॥
37. eṣāmarthe maheśāni kṛtvā kaṣṭaśatānyapi ,
prīṇayet satataṁ śaktyā dharmo hyeṣa sanātanaḥ.
prīṇayet satataṁ śaktyā dharmo hyeṣa sanātanaḥ.
स धन्यः पुरुषो लोके स कृती परमार्थवित् ।
ब्रह्मनिष्ठः सत्यसन्धो यो भवेद्भुवि मानवः ॥३८॥
ब्रह्मनिष्ठः सत्यसन्धो यो भवेद्भुवि मानवः ॥३८॥
38. sa dhanyaḥ puruṣo loke sa kṛtī paramārthavit ,
brahmaniṣṭhaḥ satyasandho yo bhavedbhuvi mānavaḥ.
brahmaniṣṭhaḥ satyasandho yo bhavedbhuvi mānavaḥ.
न भार्यां ताडयेत् क्वापि मातृवत् पालयेत् सदा ।
न त्यजेत् घोरकष्टेऽपि यदि साध्वी पतिव्रता ॥३९॥
न त्यजेत् घोरकष्टेऽपि यदि साध्वी पतिव्रता ॥३९॥
39. na bhāryāṁ tāḍayet kvāpi mātṛvat pālayet sadā ,
na tyajet ghorakaṣṭe'pi yadi sādhvī pativratā.
na tyajet ghorakaṣṭe'pi yadi sādhvī pativratā.
स्थितेषु स्वीयदारेषु स्त्रियमन्यां न संस्पृशेत् ।
दुष्टेन चेतसा विद्वानन्यथा नारकी भवेत् ॥४०॥
दुष्टेन चेतसा विद्वानन्यथा नारकी भवेत् ॥४०॥
40. sthiteṣu svīyadāreṣu striyamanyāṁ na saṁspṛśet ,
duṣṭena cetasā vidvānanyathā nārakī bhavet.
duṣṭena cetasā vidvānanyathā nārakī bhavet.
विरले शयनं वासं त्यजेत् प्राज्ञः परस्त्रिया ।
अयुक्तभाषणञ्चैव स्त्रियं शौर्यन्न दर्शयेत् ॥४१॥
अयुक्तभाषणञ्चैव स्त्रियं शौर्यन्न दर्शयेत् ॥४१॥
41. virale śayanaṁ vāsaṁ tyajet prājñaḥ parastriyā ,
ayuktabhāṣaṇañcaiva striyaṁ śauryanna darśayet.
ayuktabhāṣaṇañcaiva striyaṁ śauryanna darśayet.
धनेन वाससा प्रेम्णा श्रद्धया मृदुभाषणैः ।
सततं तोषयेद्दारान् नाप्रियं क्वचिदाचरेत् ॥४२॥
सततं तोषयेद्दारान् नाप्रियं क्वचिदाचरेत् ॥४२॥
42. dhanena vāsasā premṇā śraddhayā mṛdubhāṣaṇaiḥ ,
satataṁ toṣayeddārān nāpriyaṁ kvacidācaret.
satataṁ toṣayeddārān nāpriyaṁ kvacidācaret.
उत्सवे लोकयात्रायां तीर्थेष्वन्यनिकेतने ।
न पत्नीं प्रेषयेत् प्राज्ञः पुन्नामात्यविवर्जिताम् ॥४३॥
न पत्नीं प्रेषयेत् प्राज्ञः पुन्नामात्यविवर्जिताम् ॥४३॥
43. utsave lokayātrāyāṁ tīrtheṣvanyaniketane ,
na patnīṁ preṣayet prājñaḥ punnāmātyavivarjitām.
na patnīṁ preṣayet prājñaḥ punnāmātyavivarjitām.
यस्मिन्नरे महेशानि तुष्टा भार्या पतिव्रता ।
सर्वो धर्मः कृतस्तेन भवतीप्रिय एव सः ॥४४॥
सर्वो धर्मः कृतस्तेन भवतीप्रिय एव सः ॥४४॥
44. yasminnare maheśāni tuṣṭā bhāryā pativratā ,
sarvo dharmaḥ kṛtastena bhavatīpriya eva saḥ.
sarvo dharmaḥ kṛtastena bhavatīpriya eva saḥ.
चतुर्वर्षावधि सुतान् लालयेत् पालयेत् पिता ।
ततः षोडशपर्यन्तं गुणान् विद्याञ्च शिक्षयेत् ॥४५॥
ततः षोडशपर्यन्तं गुणान् विद्याञ्च शिक्षयेत् ॥४५॥
45. caturvarṣāvadhi sutān lālayet pālayet pitā ,
tataḥ ṣoḍaśaparyantaṁ guṇān vidyāñca śikṣayet.
tataḥ ṣoḍaśaparyantaṁ guṇān vidyāñca śikṣayet.
विंशत्यब्दाधिकान् पुत्रान् प्रेरयेद् गृहकर्मसु ।
ततस्तांस्तुल्यभावेन मत्वा स्नेहं प्रदर्शयेत् ॥४६॥
ततस्तांस्तुल्यभावेन मत्वा स्नेहं प्रदर्शयेत् ॥४६॥
46. viṁśatyabdādhikān putrān prerayed gṛhakarmasu ,
tatastāṁstulyabhāvena matvā snehaṁ pradarśayet.
tatastāṁstulyabhāvena matvā snehaṁ pradarśayet.
कन्याऽप्येवं पालनीया शिक्षणीयाऽतियत्नतः ।
देया वराय विदुषे धनरत्नसमन्विता ॥४७॥
देया वराय विदुषे धनरत्नसमन्विता ॥४७॥
47. kanyā'pyevaṁ pālanīyā śikṣaṇīyā'tiyatnataḥ ,
deyā varāya viduṣe dhanaratnasamanvitā.
deyā varāya viduṣe dhanaratnasamanvitā.
एवं क्रमेण भ्रात्éंश्च स्वसृभ्रातृसुतानपि ।
ज्ञातीन् मित्राणि भृत्यांश्च पालयेत्तोषयेद् गृही ॥४८॥
ज्ञातीन् मित्राणि भृत्यांश्च पालयेत्तोषयेद् गृही ॥४८॥
48. evaṁ krameṇa bhrātéṁśca svasṛbhrātṛsutānapi ,
jñātīn mitrāṇi bhṛtyāṁśca pālayettoṣayed gṛhī.
jñātīn mitrāṇi bhṛtyāṁśca pālayettoṣayed gṛhī.
ततः स्वधर्मनिरतानेकग्रामनिवासिनः ।
अभ्यागतानुदासीनान् गृहस्थः परिपालयेत् ॥४९॥
अभ्यागतानुदासीनान् गृहस्थः परिपालयेत् ॥४९॥
49. tataḥ svadharmaniratānekagrāmanivāsinaḥ ,
abhyāgatānudāsīnān gṛhasthaḥ paripālayet.
abhyāgatānudāsīnān gṛhasthaḥ paripālayet.
यद्येवं नाचरेद्देवि गृहस्थो विभवे सति ।
पशुरेव स विज्ञेयः स पापी लोकगर्हितः ॥५०॥
पशुरेव स विज्ञेयः स पापी लोकगर्हितः ॥५०॥
50. yadyevaṁ nācareddevi gṛhastho vibhave sati ,
paśureva sa vijñeyaḥ sa pāpī lokagarhitaḥ.
paśureva sa vijñeyaḥ sa pāpī lokagarhitaḥ.
निद्रालस्यं देहयत्नं केशविन्यासमेव च ।
आसक्तिमशने वस्त्रे नातिरिक्तं ससाचरेत् ॥५१॥
आसक्तिमशने वस्त्रे नातिरिक्तं ससाचरेत् ॥५१॥
51. nidrālasyaṁ dehayatnaṁ keśavinyāsameva ca ,
āsaktimaśane vastre nātiriktaṁ sasācaret.
āsaktimaśane vastre nātiriktaṁ sasācaret.
युक्ताहारो युक्तनिद्रो मितवाङ्मितमैथुनः ।
स्वच्चो नम्रः शुचिर्दक्षो युक्तः स्यात् सर्वकर्मसु ॥५२॥
स्वच्चो नम्रः शुचिर्दक्षो युक्तः स्यात् सर्वकर्मसु ॥५२॥
52. yuktāhāro yuktanidro mitavāṅmitamaithunaḥ ,
svacco namraḥ śucirdakṣo yuktaḥ syāt sarvakarmasu.
svacco namraḥ śucirdakṣo yuktaḥ syāt sarvakarmasu.
शूरः शत्रौ विनीतः स्यात् बान्धवे गुरुसन्निधौ ।
जुगुप्सितान् न मन्येत नावमन्येत मानिनः ॥५३॥
जुगुप्सितान् न मन्येत नावमन्येत मानिनः ॥५३॥
53. śūraḥ śatrau vinītaḥ syāt bāndhave gurusannidhau ,
jugupsitān na manyeta nāvamanyeta māninaḥ.
jugupsitān na manyeta nāvamanyeta māninaḥ.
सौहार्दं व्यवहारांश्च प्रवृत्तिं प्रकृतिं नृणाम् ।
सहवासेन तर्कैश्च विदित्वा विश्वसेत्ततः ॥५४॥
सहवासेन तर्कैश्च विदित्वा विश्वसेत्ततः ॥५४॥
54. sauhārdaṁ vyavahārāṁśca pravṛttiṁ prakṛtiṁ nṛṇām ,
sahavāsena tarkaiśca viditvā viśvasettataḥ.
sahavāsena tarkaiśca viditvā viśvasettataḥ.
त्रसेद्द्वेष्टुरपि क्षुद्रात् समयं वीक्ष्य बुद्धिमान् ।
प्रदर्शयेदात्मभावान्नैव धर्मं विलङ्घयेत् ॥५५॥
प्रदर्शयेदात्मभावान्नैव धर्मं विलङ्घयेत् ॥५५॥
55. traseddveṣṭurapi kṣudrāt samayaṁ vīkṣya buddhimān ,
pradarśayedātmabhāvānnaiva dharmaṁ vilaṅghayet.
pradarśayedātmabhāvānnaiva dharmaṁ vilaṅghayet.
स्वीयं यशः पौरुषञ्च गुप्तये कथितञ्च यत् ।
कृतं यदुपकाराय धर्मज्ञो न प्रकाशयेत् ॥५६॥
कृतं यदुपकाराय धर्मज्ञो न प्रकाशयेत् ॥५६॥
56. svīyaṁ yaśaḥ pauruṣañca guptaye kathitañca yat ,
kṛtaṁ yadupakārāya dharmajño na prakāśayet.
kṛtaṁ yadupakārāya dharmajño na prakāśayet.
जुगुप्सितप्रवृत्तौ च निश्चितेऽपि पराजये ।
गुरुणा लघुना चापि यशस्वी न विवादयेत् ॥५७॥
गुरुणा लघुना चापि यशस्वी न विवादयेत् ॥५७॥
57. jugupsitapravṛttau ca niścite'pi parājaye ,
guruṇā laghunā cāpi yaśasvī na vivādayet.
guruṇā laghunā cāpi yaśasvī na vivādayet.
विद्याधनयशोधर्मान् यतमान उपार्जयेत् ।
व्यसनञ्चासतां सङ्गं मिथ्याद्रोहं परित्यजेत् ॥५८॥
व्यसनञ्चासतां सङ्गं मिथ्याद्रोहं परित्यजेत् ॥५८॥
58. vidyādhanayaśodharmān yatamāna upārjayet ,
vyasanañcāsatāṁ saṅgaṁ mithyādrohaṁ parityajet.
vyasanañcāsatāṁ saṅgaṁ mithyādrohaṁ parityajet.
अवस्थानुगताश्चेष्टाः समयानुगताः क्रियाः ।
तस्मादवस्थां समयं वीक्ष्य कर्म समाचरेत् ॥५९॥
तस्मादवस्थां समयं वीक्ष्य कर्म समाचरेत् ॥५९॥
59. avasthānugatāśceṣṭāḥ samayānugatāḥ kriyāḥ ,
tasmādavasthāṁ samayaṁ vīkṣya karma samācaret.
tasmādavasthāṁ samayaṁ vīkṣya karma samācaret.
योगक्षेमरतो दक्षो धार्मिकः प्रियबान्धवः ।
मितवाङ्मितहासः स्यान्मान्याग्रे तु विशेषतः ॥६०॥
मितवाङ्मितहासः स्यान्मान्याग्रे तु विशेषतः ॥६०॥
60. yogakṣemarato dakṣo dhārmikaḥ priyabāndhavaḥ ,
mitavāṅmitahāsaḥ syānmānyāgre tu viśeṣataḥ.
mitavāṅmitahāsaḥ syānmānyāgre tu viśeṣataḥ.
जितेन्द्रियः प्रसन्नात्मा सुचिन्त्यः स्याद्दृढव्रतः ।
अप्रमत्तो दीर्घदर्शी मात्रास्पर्शान् विचारयेत् ॥६१॥
अप्रमत्तो दीर्घदर्शी मात्रास्पर्शान् विचारयेत् ॥६१॥
61. jitendriyaḥ prasannātmā sucintyaḥ syāddṛḍhavrataḥ ,
apramatto dīrghadarśī mātrāsparśān vicārayet.
apramatto dīrghadarśī mātrāsparśān vicārayet.
सत्यं मृदु प्रियं धीरो वाक्यं हितकरं वदेत् ।
आत्मौत्कर्ष्यं तथा निन्दां परेषां परिवर्जयेत् ॥६२॥
आत्मौत्कर्ष्यं तथा निन्दां परेषां परिवर्जयेत् ॥६२॥
62. satyaṁ mṛdu priyaṁ dhīro vākyaṁ hitakaraṁ vadet ,
ātmautkarṣyaṁ tathā nindāṁ pareṣāṁ parivarjayet.
ātmautkarṣyaṁ tathā nindāṁ pareṣāṁ parivarjayet.
जलाशयाश्च वृक्षाश्च विश्रामगृहमध्वनि ।
सेतुः प्रतिष्ठितो येन तेन लोकत्रयं जितम् ॥६३॥
सेतुः प्रतिष्ठितो येन तेन लोकत्रयं जितम् ॥६३॥
63. jalāśayāśca vṛkṣāśca viśrāmagṛhamadhvani ,
setuḥ pratiṣṭhito yena tena lokatrayaṁ jitam.
setuḥ pratiṣṭhito yena tena lokatrayaṁ jitam.
सन्तुष्टौ पितरौ यस्मिन्ननुरक्ताः सुहृद्गणाः ।
गायन्ति यद्यशो लोकास्तेन लोकत्रयं जितम् ॥६४॥
गायन्ति यद्यशो लोकास्तेन लोकत्रयं जितम् ॥६४॥
64. santuṣṭau pitarau yasminnanuraktāḥ suhṛdgaṇāḥ ,
gāyanti yadyaśo lokāstena lokatrayaṁ jitam.
gāyanti yadyaśo lokāstena lokatrayaṁ jitam.
सत्यमेव व्रतं यस्य दया दीनेषु सर्वथा ।
कामक्रोधौ वशे यस्य तेन लोकत्रयं जितम् ॥६५॥
कामक्रोधौ वशे यस्य तेन लोकत्रयं जितम् ॥६५॥
65. satyameva vrataṁ yasya dayā dīneṣu sarvathā ,
kāmakrodhau vaśe yasya tena lokatrayaṁ jitam.
kāmakrodhau vaśe yasya tena lokatrayaṁ jitam.
विरक्तः परदारेषु निष्पृहः परवस्तुषु ।
दम्भमात्सर्यहीनो यस्तेन लोकत्रयं जितम् ॥६६॥
दम्भमात्सर्यहीनो यस्तेन लोकत्रयं जितम् ॥६६॥
66. viraktaḥ paradāreṣu niṣpṛhaḥ paravastuṣu ,
dambhamātsaryahīno yastena lokatrayaṁ jitam.
dambhamātsaryahīno yastena lokatrayaṁ jitam.
न बिभेति रणाद्यो वै संग्रामेऽप्यपराङ्मुखः ।
धर्मयुद्धे मृतो वाऽपि तेन लोकत्रयं जितम् ॥६७॥
धर्मयुद्धे मृतो वाऽपि तेन लोकत्रयं जितम् ॥६७॥
67. na bibheti raṇādyo vai saṁgrāme'pyaparāṅmukhaḥ ,
dharmayuddhe mṛto vā'pi tena lokatrayaṁ jitam.
dharmayuddhe mṛto vā'pi tena lokatrayaṁ jitam.
असंशयात्मा सुश्रद्धः शाम्भवाचारतत्परः ।
मच्चासने हितो यश्च तेन लोकत्रयं जितम् ॥६८॥
मच्चासने हितो यश्च तेन लोकत्रयं जितम् ॥६८॥
68. asaṁśayātmā suśraddhaḥ śāmbhavācāratatparaḥ ,
maccāsane hito yaśca tena lokatrayaṁ jitam.
maccāsane hito yaśca tena lokatrayaṁ jitam.
ज्ञानिना लोकयात्रायै सर्वत्र समदृष्टिना ।
क्रियन्ते येन कर्माणि तेन लोकत्रयं जितम् ॥६९॥
क्रियन्ते येन कर्माणि तेन लोकत्रयं जितम् ॥६९॥
69. jñāninā lokayātrāyai sarvatra samadṛṣṭinā ,
kriyante yena karmāṇi tena lokatrayaṁ jitam.
kriyante yena karmāṇi tena lokatrayaṁ jitam.
शौचन्तु द्विविधं देवि बाह्याभ्यन्तरभेदतः ।
ब्रह्मण्यात्मार्पणं यत्तत् शौचमान्तरिकं स्मृतम् ॥७०॥
ब्रह्मण्यात्मार्पणं यत्तत् शौचमान्तरिकं स्मृतम् ॥७०॥
70. śaucantu dvividhaṁ devi bāhyābhyantarabhedataḥ ,
brahmaṇyātmārpaṇaṁ yattat śaucamāntarikaṁ smṛtam.
brahmaṇyātmārpaṇaṁ yattat śaucamāntarikaṁ smṛtam.
अद्भिर्वा भस्मना वाऽपि मलानामपकर्षणम् ।
देहशुद्धिर्भवेद्येन बहिःशौचं तदुच्यते ॥७१॥
देहशुद्धिर्भवेद्येन बहिःशौचं तदुच्यते ॥७१॥
71. adbhirvā bhasmanā vā'pi malānāmapakarṣaṇam ,
dehaśuddhirbhavedyena bahiḥśaucaṁ taducyate.
dehaśuddhirbhavedyena bahiḥśaucaṁ taducyate.
गङ्गा नद्यो ह्रदा वाप्यस्तथा कूपाश्च क्षुल्लकाः ।
सर्वं पवित्रजननं स्वर्णदी क्रमतः प्रिये ॥७२॥
सर्वं पवित्रजननं स्वर्णदी क्रमतः प्रिये ॥७२॥
72. gaṅgā nadyo hradā vāpyastathā kūpāśca kṣullakāḥ ,
sarvaṁ pavitrajananaṁ svarṇadī kramataḥ priye.
sarvaṁ pavitrajananaṁ svarṇadī kramataḥ priye.
भस्माऽत्र याज्ञिकं श्रेष्ठं मृत्स्ना तु मलवर्जिता ।
वासोऽजिनतृणादीनि मृद्वज्जानीहि सुव्रते ॥७३॥
वासोऽजिनतृणादीनि मृद्वज्जानीहि सुव्रते ॥७३॥
73. bhasmā'tra yājñikaṁ śreṣṭhaṁ mṛtsnā tu malavarjitā ,
vāso'jinatṛṇādīni mṛdvajjānīhi suvrate.
vāso'jinatṛṇādīni mṛdvajjānīhi suvrate.
किमत्र बहुनोक्तेन शौचाशौचविधौ शिवे ।
मनःपूतं भवेद्येन गृहस्थस्तत्तदाचरेत् ॥७४॥
मनःपूतं भवेद्येन गृहस्थस्तत्तदाचरेत् ॥७४॥
74. kimatra bahunoktena śaucāśaucavidhau śive ,
manaḥpūtaṁ bhavedyena gṛhasthastattadācaret.
manaḥpūtaṁ bhavedyena gṛhasthastattadācaret.
निद्रान्ते मैथुनस्यान्ते त्यागान्ते मलमूत्रयोः ।
भोजनान्ते मले स्पृष्टे बहिःशौचं विधीयते ॥७५॥
भोजनान्ते मले स्पृष्टे बहिःशौचं विधीयते ॥७५॥
75. nidrānte maithunasyānte tyāgānte malamūtrayoḥ ,
bhojanānte male spṛṣṭe bahiḥśaucaṁ vidhīyate.
bhojanānte male spṛṣṭe bahiḥśaucaṁ vidhīyate.
सन्ध्या त्रैकालिकी कार्या वैदिकी तान्त्रिकी क्रमात् ।
उपासनाया भेदेन पूजां कुर्याद् यथाविधि ॥७६॥
उपासनाया भेदेन पूजां कुर्याद् यथाविधि ॥७६॥
76. sandhyā traikālikī kāryā vaidikī tāntrikī kramāt ,
upāsanāyā bhedena pūjāṁ kuryād yathāvidhi.
upāsanāyā bhedena pūjāṁ kuryād yathāvidhi.
ब्रह्ममन्त्रोपासकानां गायत्रीजपनात् प्रिये ।
ज्ञानात् ब्रह्मेति तद्वाच्यं सन्ध्या भवति वैदिकी ॥७७॥
ज्ञानात् ब्रह्मेति तद्वाच्यं सन्ध्या भवति वैदिकी ॥७७॥
77. brahmamantropāsakānāṁ gāyatrījapanāt priye ,
jñānāt brahmeti tadvācyaṁ sandhyā bhavati vaidikī.
jñānāt brahmeti tadvācyaṁ sandhyā bhavati vaidikī.
अन्येषां वैदिकी सन्ध्या सूर्योपस्थानपूर्वकम् ।
अर्घ्यदानं दिनेशाय गायत्रीजपनं तथा ॥७८॥
अर्घ्यदानं दिनेशाय गायत्रीजपनं तथा ॥७८॥
78. anyeṣāṁ vaidikī sandhyā sūryopasthānapūrvakam ,
arghyadānaṁ dineśāya gāyatrījapanaṁ tathā.
arghyadānaṁ dineśāya gāyatrījapanaṁ tathā.
अष्टोत्तरं सहस्रं वा शतं वा दशधाऽपि वा ।
जपानां नियमो भद्रे सर्वत्राह्निककर्मणि ॥७९॥
जपानां नियमो भद्रे सर्वत्राह्निककर्मणि ॥७९॥
79. aṣṭottaraṁ sahasraṁ vā śataṁ vā daśadhā'pi vā ,
japānāṁ niyamo bhadre sarvatrāhnikakarmaṇi.
japānāṁ niyamo bhadre sarvatrāhnikakarmaṇi.
शूद्रसामान्यजातीनामधिकारोऽस्ति केवलम् ।
आगमोक्तविधौ देवि सर्वसिद्धिस्ततो भवेत् ॥८०॥
आगमोक्तविधौ देवि सर्वसिद्धिस्ततो भवेत् ॥८०॥
80. śūdrasāmānyajātīnāmadhikāro'sti kevalam ,
āgamoktavidhau devi sarvasiddhistato bhavet.
āgamoktavidhau devi sarvasiddhistato bhavet.
प्रातः सूर्योदयः कालो मध्याह्नस्तदनन्तरम् ।
सायं सूर्यास्तसमयस्त्रिकालानामयं क्रमः ॥८१॥
सायं सूर्यास्तसमयस्त्रिकालानामयं क्रमः ॥८१॥
81. prātaḥ sūryodayaḥ kālo madhyāhnastadanantaram ,
sāyaṁ sūryāstasamayastrikālānāmayaṁ kramaḥ.
sāyaṁ sūryāstasamayastrikālānāmayaṁ kramaḥ.
विप्रादिसर्ववर्णानां विहिता तान्त्रिकी क्रिया ।
त्वयैव कथिता नाथ सम्प्राप्ते प्रबले कलौ ॥८२॥
त्वयैव कथिता नाथ सम्प्राप्ते प्रबले कलौ ॥८२॥
82. viprādisarvavarṇānāṁ vihitā tāntrikī kriyā ,
tvayaiva kathitā nātha samprāpte prabale kalau.
tvayaiva kathitā nātha samprāpte prabale kalau.
तदिदानीं कथं देव विप्रान् वैदिककर्मणि ।
नियोजयसि तत्सर्वं विशेषाद्वक्तुमर्हसि ॥८३॥
नियोजयसि तत्सर्वं विशेषाद्वक्तुमर्हसि ॥८३॥
83. tadidānīṁ kathaṁ deva viprān vaidikakarmaṇi ,
niyojayasi tatsarvaṁ viśeṣādvaktumarhasi.
niyojayasi tatsarvaṁ viśeṣādvaktumarhasi.
सत्यं ब्रवीषि तत्त्वज्ञे सर्वेषां तान्त्रिकी क्रिया ।
लोकानां भोगमोक्षाय सर्वकर्मसु सिद्धिदा ॥८४॥
लोकानां भोगमोक्षाय सर्वकर्मसु सिद्धिदा ॥८४॥
84. satyaṁ bravīṣi tattvajñe sarveṣāṁ tāntrikī kriyā ,
lokānāṁ bhogamokṣāya sarvakarmasu siddhidā.
lokānāṁ bhogamokṣāya sarvakarmasu siddhidā.
इयन्तु ब्रह्मसावित्री यथा भवति वैदिकी ।
तथैव तान्त्रिकी ज्ञेया प्रशस्तोभयकर्मणि ॥८५॥
तथैव तान्त्रिकी ज्ञेया प्रशस्तोभयकर्मणि ॥८५॥
85. iyantu brahmasāvitrī yathā bhavati vaidikī ,
tathaiva tāntrikī jñeyā praśastobhayakarmaṇi.
tathaiva tāntrikī jñeyā praśastobhayakarmaṇi.
अतोऽत्र कथितं देवि द्विजानां प्रवले कलौ ।
गायत्र्यामधिकारोऽस्ति नान्यमन्त्रेषु कर्हिचित् ॥८६॥
गायत्र्यामधिकारोऽस्ति नान्यमन्त्रेषु कर्हिचित् ॥८६॥
86. ato'tra kathitaṁ devi dvijānāṁ pravale kalau ,
gāyatryāmadhikāro'sti nānyamantreṣu karhicit.
gāyatryāmadhikāro'sti nānyamantreṣu karhicit.
ताराद्या कमलाद्या च वाग्भवाद्या यथाक्रमात् ।
ब्राह्मणक्षत्रियविशां सावित्री कथिता कलौ ॥८७॥
ब्राह्मणक्षत्रियविशां सावित्री कथिता कलौ ॥८७॥
87. tārādyā kamalādyā ca vāgbhavādyā yathākramāt ,
brāhmaṇakṣatriyaviśāṁ sāvitrī kathitā kalau.
brāhmaṇakṣatriyaviśāṁ sāvitrī kathitā kalau.
द्विजादीनां प्रभेदार्थं शूद्रेभ्यः परमेश्वरि ।
सन्ध्येयं वैदिकी प्रोक्ता प्रागेवाह्निककर्मणाम् ॥८८॥
सन्ध्येयं वैदिकी प्रोक्ता प्रागेवाह्निककर्मणाम् ॥८८॥
88. dvijādīnāṁ prabhedārthaṁ śūdrebhyaḥ parameśvari ,
sandhyeyaṁ vaidikī proktā prāgevāhnikakarmaṇām.
sandhyeyaṁ vaidikī proktā prāgevāhnikakarmaṇām.
अन्यथा शाम्भवैर्मार्गैः केवलैः सिद्धिभाग्भवेत् ।
सत्यं सत्यं पुनः सत्यं सत्यमेतन्न संशयः ॥८९॥
सत्यं सत्यं पुनः सत्यं सत्यमेतन्न संशयः ॥८९॥
89. anyathā śāmbhavairmārgaiḥ kevalaiḥ siddhibhāgbhavet ,
satyaṁ satyaṁ punaḥ satyaṁ satyametanna saṁśayaḥ.
satyaṁ satyaṁ punaḥ satyaṁ satyametanna saṁśayaḥ.
कालात्ययेऽपि सन्ध्येयं कर्तव्या देववन्दिते ।
ओ/ तत्सत् ब्रह्म चोच्चार्य मोक्षेच्चुभिरनातुरैः ॥९०॥
ओ/ तत्सत् ब्रह्म चोच्चार्य मोक्षेच्चुभिरनातुरैः ॥९०॥
90. kālātyaye'pi sandhyeyaṁ kartavyā devavandite ,
o/ tatsat brahma coccārya mokṣeccubhiranāturaiḥ.
o/ tatsat brahma coccārya mokṣeccubhiranāturaiḥ.
आसनं वसनं पात्रं शय्या यानं निकेतनम् ।
गृह्यकं वस्तुजातञ्ज स्वच्चात् स्वच्चं प्रशस्यते ॥९१॥
गृह्यकं वस्तुजातञ्ज स्वच्चात् स्वच्चं प्रशस्यते ॥९१॥
91. āsanaṁ vasanaṁ pātraṁ śayyā yānaṁ niketanam ,
gṛhyakaṁ vastujātañja svaccāt svaccaṁ praśasyate.
gṛhyakaṁ vastujātañja svaccāt svaccaṁ praśasyate.
समाप्याह्निककर्माणि स्वाध्यायं गृहकर्म वा ।
गृहस्थो नियतं कुर्यान्नैव तिष्ठेन्निरुद्यमः ॥९२॥
गृहस्थो नियतं कुर्यान्नैव तिष्ठेन्निरुद्यमः ॥९२॥
92. samāpyāhnikakarmāṇi svādhyāyaṁ gṛhakarma vā ,
gṛhastho niyataṁ kuryānnaiva tiṣṭhennirudyamaḥ.
gṛhastho niyataṁ kuryānnaiva tiṣṭhennirudyamaḥ.
पुण्यतीर्थे पुण्यतिथौ ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः ।
जपं दानं प्रकुर्वाणः श्रेयसां निलयो भवेत् ॥९३॥
जपं दानं प्रकुर्वाणः श्रेयसां निलयो भवेत् ॥९३॥
93. puṇyatīrthe puṇyatithau grahaṇe candrasūryayoḥ ,
japaṁ dānaṁ prakurvāṇaḥ śreyasāṁ nilayo bhavet.
japaṁ dānaṁ prakurvāṇaḥ śreyasāṁ nilayo bhavet.
कलावन्नगतप्राणा नोपवासः प्रशस्यते ।
उपवासप्रतिनिधावेकं दानं विधीयते ॥९४॥
उपवासप्रतिनिधावेकं दानं विधीयते ॥९४॥
94. kalāvannagataprāṇā nopavāsaḥ praśasyate ,
upavāsapratinidhāvekaṁ dānaṁ vidhīyate.
upavāsapratinidhāvekaṁ dānaṁ vidhīyate.
कलौ दानं महेशानि सर्वसिद्धिकरं भवेत् ।
तत्पात्रं केवलं ज्ञेयो दरिद्रः सत्क्रियान्वितः ॥९५॥
तत्पात्रं केवलं ज्ञेयो दरिद्रः सत्क्रियान्वितः ॥९५॥
95. kalau dānaṁ maheśāni sarvasiddhikaraṁ bhavet ,
tatpātraṁ kevalaṁ jñeyo daridraḥ satkriyānvitaḥ.
tatpātraṁ kevalaṁ jñeyo daridraḥ satkriyānvitaḥ.
मासवत्सरपक्षाणामारम्भदिनमम्बिके ।
चतुर्दश्यष्टमी शुक्ला तथैवैकादशी कुहूः ॥९६॥
चतुर्दश्यष्टमी शुक्ला तथैवैकादशी कुहूः ॥९६॥
96. māsavatsarapakṣāṇāmārambhadinamambike ,
caturdaśyaṣṭamī śuklā tathaivaikādaśī kuhūḥ.
caturdaśyaṣṭamī śuklā tathaivaikādaśī kuhūḥ.
निजजन्मदिनञ्चैव पित्रोर्मरणवासरः ।
वैधोत्सवदिनञ्चैव पुण्यकालः प्रकीर्तितः ॥९७॥
वैधोत्सवदिनञ्चैव पुण्यकालः प्रकीर्तितः ॥९७॥
97. nijajanmadinañcaiva pitrormaraṇavāsaraḥ ,
vaidhotsavadinañcaiva puṇyakālaḥ prakīrtitaḥ.
vaidhotsavadinañcaiva puṇyakālaḥ prakīrtitaḥ.
गङ्गानदी महानद्यो गुरोः सदनमेव च ।
प्रसिद्धं देवताक्षेत्रं पुण्यतीर्थं प्रकीर्तितम् ॥९८॥
प्रसिद्धं देवताक्षेत्रं पुण्यतीर्थं प्रकीर्तितम् ॥९८॥
98. gaṅgānadī mahānadyo guroḥ sadanameva ca ,
prasiddhaṁ devatākṣetraṁ puṇyatīrthaṁ prakīrtitam.
prasiddhaṁ devatākṣetraṁ puṇyatīrthaṁ prakīrtitam.
त्यक्त्वा स्वाध्यायनं पित्रोः शुश्रूषान्दाररक्षणम् ।
नरकाय भवेत्तीर्थं तीर्थाय व्रजतां नृणाम् ॥९९॥
नरकाय भवेत्तीर्थं तीर्थाय व्रजतां नृणाम् ॥९९॥
99. tyaktvā svādhyāyanaṁ pitroḥ śuśrūṣāndārarakṣaṇam ,
narakāya bhavettīrthaṁ tīrthāya vrajatāṁ nṛṇām.
narakāya bhavettīrthaṁ tīrthāya vrajatāṁ nṛṇām.
न तीर्थसेवा नारीणां नोपवासादिकाः क्रियाः ।
नैव व्रतानां नियमो भर्तुः शुश्रूषणं विना ॥१००॥
नैव व्रतानां नियमो भर्तुः शुश्रूषणं विना ॥१००॥
100. na tīrthasevā nārīṇāṁ nopavāsādikāḥ kriyāḥ ,
naiva vratānāṁ niyamo bhartuḥ śuśrūṣaṇaṁ vinā.
naiva vratānāṁ niyamo bhartuḥ śuśrūṣaṇaṁ vinā.
भर्तैव योषितां तीर्थं तपो दानं व्रतं गुरुः ।
तस्मात् सर्वात्मना नारी पतिसेवां समाचरेत् ॥१०१॥
तस्मात् सर्वात्मना नारी पतिसेवां समाचरेत् ॥१०१॥
101. bhartaiva yoṣitāṁ tīrthaṁ tapo dānaṁ vrataṁ guruḥ ,
tasmāt sarvātmanā nārī patisevāṁ samācaret.
tasmāt sarvātmanā nārī patisevāṁ samācaret.
पत्युः प्रियं सदा कुर्यात् वचसा परिचर्यया ।
तदाज्ञानुचरी भूत्वा तोषयेत् पतिबान्धवान् ॥१०२॥
तदाज्ञानुचरी भूत्वा तोषयेत् पतिबान्धवान् ॥१०२॥
102. patyuḥ priyaṁ sadā kuryāt vacasā paricaryayā ,
tadājñānucarī bhūtvā toṣayet patibāndhavān.
tadājñānucarī bhūtvā toṣayet patibāndhavān.
नेक्षेत् पतिं क्रूरदृष्ट्या श्रावयेन्नैव दुर्वचः ।
नाप्रियं मनसा वापि चरेद्भर्तुः पतिव्रता ॥१०३॥
नाप्रियं मनसा वापि चरेद्भर्तुः पतिव्रता ॥१०३॥
103. nekṣet patiṁ krūradṛṣṭyā śrāvayennaiva durvacaḥ ,
nāpriyaṁ manasā vāpi caredbhartuḥ pativratā.
nāpriyaṁ manasā vāpi caredbhartuḥ pativratā.
कायेन मनसा वाचा सर्वदा प्रियकर्मभिः ।
या प्रीणयति भर्तारं सैव ब्रह्मपदं लभेत् ॥१०४॥
या प्रीणयति भर्तारं सैव ब्रह्मपदं लभेत् ॥१०४॥
104. kāyena manasā vācā sarvadā priyakarmabhiḥ ,
yā prīṇayati bhartāraṁ saiva brahmapadaṁ labhet.
yā prīṇayati bhartāraṁ saiva brahmapadaṁ labhet.
नान्यवक्त्रं निरीक्षेत नान्यैः सम्भाषणञ्चरेत् ।
न चाङ्गं दर्शयेदन्यान् भर्तुराज्ञानुसारिणी ॥१०५॥
न चाङ्गं दर्शयेदन्यान् भर्तुराज्ञानुसारिणी ॥१०५॥
105. nānyavaktraṁ nirīkṣeta nānyaiḥ sambhāṣaṇañcaret ,
na cāṅgaṁ darśayedanyān bharturājñānusāriṇī.
na cāṅgaṁ darśayedanyān bharturājñānusāriṇī.
तिष्ठेत् पित्रोर्वशे बाल्ये भर्तुः सम्प्राप्तयौवने ।
वार्द्धक्ये पतिबन्धूनां न स्वतन्त्रा भवेत् क्वचित् ॥१०६॥
वार्द्धक्ये पतिबन्धूनां न स्वतन्त्रा भवेत् क्वचित् ॥१०६॥
106. tiṣṭhet pitrorvaśe bālye bhartuḥ samprāptayauvane ,
vārddhakye patibandhūnāṁ na svatantrā bhavet kvacit.
vārddhakye patibandhūnāṁ na svatantrā bhavet kvacit.
अज्ञातपतिमर्यादामज्ञातपतिसेवनाम् ।
नोद्वाहयेत् पिता बालामज्ञातधर्मशासनाम् ॥१०७॥
नोद्वाहयेत् पिता बालामज्ञातधर्मशासनाम् ॥१०७॥
107. ajñātapatimaryādāmajñātapatisevanām ,
nodvāhayet pitā bālāmajñātadharmaśāsanām.
nodvāhayet pitā bālāmajñātadharmaśāsanām.
नरमांसं न भुञ्जीयात् नराकृतिपशूंस्तथा ।
बहूपकारकान् गाश्च मांसादान् रसवर्जितान् ॥१०८॥
बहूपकारकान् गाश्च मांसादान् रसवर्जितान् ॥१०८॥
108. naramāṁsaṁ na bhuñjīyāt narākṛtipaśūṁstathā ,
bahūpakārakān gāśca māṁsādān rasavarjitān.
bahūpakārakān gāśca māṁsādān rasavarjitān.
फलानि ग्राम्यवन्यानि मूलानि विविधानि च ।
भूमिजातानि सर्वाणि भोज्यानि स्वेच्चया शिवे ॥१०९॥
भूमिजातानि सर्वाणि भोज्यानि स्वेच्चया शिवे ॥१०९॥
109. phalāni grāmyavanyāni mūlāni vividhāni ca ,
bhūmijātāni sarvāṇi bhojyāni sveccayā śive.
bhūmijātāni sarvāṇi bhojyāni sveccayā śive.
अध्यापनं याजनञ्च विप्राणां व्रतमुत्तमम् ।
अशक्तौ क्षत्रियविशां वृत्तैर्निर्वाहमाचरेत् ॥११०॥
अशक्तौ क्षत्रियविशां वृत्तैर्निर्वाहमाचरेत् ॥११०॥
110. adhyāpanaṁ yājanañca viprāṇāṁ vratamuttamam ,
aśaktau kṣatriyaviśāṁ vṛttairnirvāhamācaret.
aśaktau kṣatriyaviśāṁ vṛttairnirvāhamācaret.
राजन्यानाञ्च सद्वृत्तं संग्रामो भूमिशासनम् ।
अत्राशक्तौ वणिग्वृत्तं शूद्रवृत्तमथाश्रयेत् ॥१११॥
अत्राशक्तौ वणिग्वृत्तं शूद्रवृत्तमथाश्रयेत् ॥१११॥
111. rājanyānāñca sadvṛttaṁ saṁgrāmo bhūmiśāsanam ,
atrāśaktau vaṇigvṛttaṁ śūdravṛttamathāśrayet.
atrāśaktau vaṇigvṛttaṁ śūdravṛttamathāśrayet.
वाणिज्याशक्तवैश्यानां शूद्रवृत्तमदूषणम् ।
शूद्राणां परमेशानि सेवावृत्तिं विधीयते ॥११२॥
शूद्राणां परमेशानि सेवावृत्तिं विधीयते ॥११२॥
112. vāṇijyāśaktavaiśyānāṁ śūdravṛttamadūṣaṇam ,
śūdrāṇāṁ parameśāni sevāvṛttiṁ vidhīyate.
śūdrāṇāṁ parameśāni sevāvṛttiṁ vidhīyate.
सामान्यानां तु वर्णानां विप्रवृत्त्यन्यवृत्तिषु ।
अधिकारोऽस्ति देवेशि देहयात्राप्रसिद्धये ॥११३॥
अधिकारोऽस्ति देवेशि देहयात्राप्रसिद्धये ॥११३॥
113. sāmānyānāṁ tu varṇānāṁ vipravṛttyanyavṛttiṣu ,
adhikāro'sti deveśi dehayātrāprasiddhaye.
adhikāro'sti deveśi dehayātrāprasiddhaye.
अद्वेष्टा निर्ममः शान्तः सत्यवादी जितेन्द्रियः ।
निर्मत्सरो निष्कपटः स्ववृत्तौ ब्राह्मणो भवेत् ॥११४॥
निर्मत्सरो निष्कपटः स्ववृत्तौ ब्राह्मणो भवेत् ॥११४॥
114. adveṣṭā nirmamaḥ śāntaḥ satyavādī jitendriyaḥ ,
nirmatsaro niṣkapaṭaḥ svavṛttau brāhmaṇo bhavet.
nirmatsaro niṣkapaṭaḥ svavṛttau brāhmaṇo bhavet.
अध्यापयेत् पुत्रबुद्ध्या शिष्यान् सन्मार्गवर्तिनः ।
सर्वलोकहितैषी स्यात् पक्षपातविनिर्मुखः ॥११५॥
सर्वलोकहितैषी स्यात् पक्षपातविनिर्मुखः ॥११५॥
115. adhyāpayet putrabuddhyā śiṣyān sanmārgavartinaḥ ,
sarvalokahitaiṣī syāt pakṣapātavinirmukhaḥ.
sarvalokahitaiṣī syāt pakṣapātavinirmukhaḥ.
मिथ्यालापमसूयाञ्च व्यसनाप्रियभाषणम् ।
नीचैः प्रसक्तिं दम्भञ्च सर्वथा ब्राह्मणस्त्यजेत् ॥११६॥
नीचैः प्रसक्तिं दम्भञ्च सर्वथा ब्राह्मणस्त्यजेत् ॥११६॥
116. mithyālāpamasūyāñca vyasanāpriyabhāṣaṇam ,
nīcaiḥ prasaktiṁ dambhañca sarvathā brāhmaṇastyajet.
nīcaiḥ prasaktiṁ dambhañca sarvathā brāhmaṇastyajet.
युयुत्सा गर्हिता सन्धौ सम्मानैः सन्धिरुत्तमा ।
मृत्युर्जयो वा युद्धेषु राजन्यानां वरानने ॥११७॥
मृत्युर्जयो वा युद्धेषु राजन्यानां वरानने ॥११७॥
117. yuyutsā garhitā sandhau sammānaiḥ sandhiruttamā ,
mṛtyurjayo vā yuddheṣu rājanyānāṁ varānane.
mṛtyurjayo vā yuddheṣu rājanyānāṁ varānane.
अलोभी स्यात् प्रजावित्ते गृह्णीयात् सम्मितं करम् ।
रक्षन्नङ्गीकृतं धर्मं पुत्रवत् पालयेत् प्रजाः ॥११८॥
रक्षन्नङ्गीकृतं धर्मं पुत्रवत् पालयेत् प्रजाः ॥११८॥
118. alobhī syāt prajāvitte gṛhṇīyāt sammitaṁ karam ,
rakṣannaṅgīkṛtaṁ dharmaṁ putravat pālayet prajāḥ.
rakṣannaṅgīkṛtaṁ dharmaṁ putravat pālayet prajāḥ.
न्यायं युद्धं तथा सन्धिं कर्माण्यन्यानि यानि च ।
मन्त्रिभिः सह कुर्वीत विचार्य सर्वथा नृपः ॥११९॥
मन्त्रिभिः सह कुर्वीत विचार्य सर्वथा नृपः ॥११९॥
119. nyāyaṁ yuddhaṁ tathā sandhiṁ karmāṇyanyāni yāni ca ,
mantribhiḥ saha kurvīta vicārya sarvathā nṛpaḥ.
mantribhiḥ saha kurvīta vicārya sarvathā nṛpaḥ.
धर्मयुद्धेन योद्धव्यं न्यायदण्डपुरस्क्रियाः ।
करणीया यथाशास्त्रं सन्धिं कुर्याद् यथाबलम् ॥१२०॥
करणीया यथाशास्त्रं सन्धिं कुर्याद् यथाबलम् ॥१२०॥
120. dharmayuddhena yoddhavyaṁ nyāyadaṇḍapuraskriyāḥ ,
karaṇīyā yathāśāstraṁ sandhiṁ kuryād yathābalam.
karaṇīyā yathāśāstraṁ sandhiṁ kuryād yathābalam.
उपायैः साधयेत् कार्यं युद्धं सन्धिञ्च शत्रुभिः ।
उपायानुगताः सर्वा जयक्षेमविभूतयः ॥१२१॥
उपायानुगताः सर्वा जयक्षेमविभूतयः ॥१२१॥
121. upāyaiḥ sādhayet kāryaṁ yuddhaṁ sandhiñca śatrubhiḥ ,
upāyānugatāḥ sarvā jayakṣemavibhūtayaḥ.
upāyānugatāḥ sarvā jayakṣemavibhūtayaḥ.
स्यान्नीचसङ्गाद्विरतः सदा विद्वज्जनप्रियः ।
धीरो विपत्तौ दक्षश्च शीलवान् सम्मितव्ययी ॥१२२॥
धीरो विपत्तौ दक्षश्च शीलवान् सम्मितव्ययी ॥१२२॥
122. syānnīcasaṅgādvirataḥ sadā vidvajjanapriyaḥ ,
dhīro vipattau dakṣaśca śīlavān sammitavyayī.
dhīro vipattau dakṣaśca śīlavān sammitavyayī.
निपुणो दुर्गसंस्कारे शस्त्रशिक्षाविचक्षणः ।
स्वसैन्यभावान्वेषी स्यात् शिक्षयेद्रणकौशलम् ॥१२३॥
स्वसैन्यभावान्वेषी स्यात् शिक्षयेद्रणकौशलम् ॥१२३॥
123. nipuṇo durgasaṁskāre śastraśikṣāvicakṣaṇaḥ ,
svasainyabhāvānveṣī syāt śikṣayedraṇakauśalam.
svasainyabhāvānveṣī syāt śikṣayedraṇakauśalam.
न हन्यान्मूर्च्चितान् युद्धे त्यक्तशस्त्रान् पराङ्मुखान् ।
वलानीतान् रिपून् देवि रिपुदारशिशूनपि ॥१२४॥
वलानीतान् रिपून् देवि रिपुदारशिशूनपि ॥१२४॥
124. na hanyānmūrccitān yuddhe tyaktaśastrān parāṅmukhān ,
valānītān ripūn devi ripudāraśiśūnapi.
valānītān ripūn devi ripudāraśiśūnapi.
जयलब्धानि वस्तूति सन्धिप्राप्तानि यानि च ।
वितरेत्तानि सैन्येभ्यो यथायोग्यविभागतः ॥१२५॥
वितरेत्तानि सैन्येभ्यो यथायोग्यविभागतः ॥१२५॥
125. jayalabdhāni vastūti sandhiprāptāni yāni ca ,
vitarettāni sainyebhyo yathāyogyavibhāgataḥ.
vitarettāni sainyebhyo yathāyogyavibhāgataḥ.
शौर्यं वृत्तञ्च योद्ध्éणां ज्ञेयं राज्ञा पृथक् पृथक् ।
बहुसैन्याधिपं नैकं कुर्यादात्महिते रतः ॥१२६॥
बहुसैन्याधिपं नैकं कुर्यादात्महिते रतः ॥१२६॥
126. śauryaṁ vṛttañca yoddhéṇāṁ jñeyaṁ rājñā pṛthak pṛthak ,
bahusainyādhipaṁ naikaṁ kuryādātmahite rataḥ.
bahusainyādhipaṁ naikaṁ kuryādātmahite rataḥ.
नैकस्मिन् विश्वसेद्राजा नैकं न्याये नियोजयेत् ।
साम्यं क्रीडोपहासञ्च नीचैः सह विवर्जयेत् ॥१२७॥
साम्यं क्रीडोपहासञ्च नीचैः सह विवर्जयेत् ॥१२७॥
127. naikasmin viśvasedrājā naikaṁ nyāye niyojayet ,
sāmyaṁ krīḍopahāsañca nīcaiḥ saha vivarjayet.
sāmyaṁ krīḍopahāsañca nīcaiḥ saha vivarjayet.
बहुश्रुतः स्वल्पभाषी जिज्ञासुर्ज्ञानवानपि ।
बहुमानोऽपि निर्दम्भो धीरो दण्डप्रसादयोः ॥१२८॥
बहुमानोऽपि निर्दम्भो धीरो दण्डप्रसादयोः ॥१२८॥
128. bahuśrutaḥ svalpabhāṣī jijñāsurjñānavānapi ,
bahumāno'pi nirdambho dhīro daṇḍaprasādayoḥ.
bahumāno'pi nirdambho dhīro daṇḍaprasādayoḥ.
स्वयं वा चरदृष्ट्या वा प्रजाभावान् विलोकयेत् ।
एवं स्वजनभृत्यानां भावान् पश्येन्नराधिपः ॥१२९॥
एवं स्वजनभृत्यानां भावान् पश्येन्नराधिपः ॥१२९॥
129. svayaṁ vā caradṛṣṭyā vā prajābhāvān vilokayet ,
evaṁ svajanabhṛtyānāṁ bhāvān paśyennarādhipaḥ.
evaṁ svajanabhṛtyānāṁ bhāvān paśyennarādhipaḥ.
क्रोधाद्दम्भात् प्रमादाद्वा सम्मानं शासनं तथा ।
सहसा नैव कर्तव्यं स्वामिना तत्त्वदर्शिना ॥१३०॥
सहसा नैव कर्तव्यं स्वामिना तत्त्वदर्शिना ॥१३०॥
130. krodhāddambhāt pramādādvā sammānaṁ śāsanaṁ tathā ,
sahasā naiva kartavyaṁ svāminā tattvadarśinā.
sahasā naiva kartavyaṁ svāminā tattvadarśinā.
सैन्यसेनाधिपामात्यवनितापत्यसेवकाः ।
पालनीयाः सदोषाश्चेत् दण्ड्या राज्ञा यथाविधि ॥१३१॥
पालनीयाः सदोषाश्चेत् दण्ड्या राज्ञा यथाविधि ॥१३१॥
131. sainyasenādhipāmātyavanitāpatyasevakāḥ ,
pālanīyāḥ sadoṣāścet daṇḍyā rājñā yathāvidhi.
pālanīyāḥ sadoṣāścet daṇḍyā rājñā yathāvidhi.
उन्मत्तानसमर्थांश्च बालांश्च मृतबान्धवान् ।
ज्वराभिभूतान् वृद्धांश्च रक्षयेत् पितृवन्नृपः ॥१३२॥
ज्वराभिभूतान् वृद्धांश्च रक्षयेत् पितृवन्नृपः ॥१३२॥
132. unmattānasamarthāṁśca bālāṁśca mṛtabāndhavān ,
jvarābhibhūtān vṛddhāṁśca rakṣayet pitṛvannṛpaḥ.
jvarābhibhūtān vṛddhāṁśca rakṣayet pitṛvannṛpaḥ.
वैश्यानां कृषिवाणिज्यं वृत्तं विद्धि सनातनम् ।
येनोपायेन लोकानां देहयात्रा प्रसिद्धति ॥१३३॥
येनोपायेन लोकानां देहयात्रा प्रसिद्धति ॥१३३॥
133. vaiśyānāṁ kṛṣivāṇijyaṁ vṛttaṁ viddhi sanātanam ,
yenopāyena lokānāṁ dehayātrā prasiddhati.
yenopāyena lokānāṁ dehayātrā prasiddhati.
अतः सर्वात्मना देवि वाणिज्यकृषिकर्मसु ।
प्रमादव्यसनालस्यं मिय्याशाठ्यं विवर्जयेत् ॥१३४॥
प्रमादव्यसनालस्यं मिय्याशाठ्यं विवर्जयेत् ॥१३४॥
134. ataḥ sarvātmanā devi vāṇijyakṛṣikarmasu ,
pramādavyasanālasyaṁ miyyāśāṭhyaṁ vivarjayet.
pramādavyasanālasyaṁ miyyāśāṭhyaṁ vivarjayet.
निश्चित्य वस्तु तन्मूल्यमुभयोः सम्मतौ शिवे ।
परस्पराङ्गीकरणं क्रयसिद्धिस्ततो भवेत् ॥१३५॥
परस्पराङ्गीकरणं क्रयसिद्धिस्ततो भवेत् ॥१३५॥
135. niścitya vastu tanmūlyamubhayoḥ sammatau śive ,
parasparāṅgīkaraṇaṁ krayasiddhistato bhavet.
parasparāṅgīkaraṇaṁ krayasiddhistato bhavet.
मत्तविक्षिप्तबालानामरिग्रस्तनृणां प्रिये ।
रोगविभ्रान्तबुद्धीनामसिद्धौ दानविक्रयौ ॥१३६॥
रोगविभ्रान्तबुद्धीनामसिद्धौ दानविक्रयौ ॥१३६॥
136. mattavikṣiptabālānāmarigrastanṛṇāṁ priye ,
rogavibhrāntabuddhīnāmasiddhau dānavikrayau.
rogavibhrāntabuddhīnāmasiddhau dānavikrayau.
क्रयसिद्धिरदृष्टानां गुणश्रवणतो भवेत् ।
विपर्यये तद्गुणानामन्यथा भवति क्रयः ॥१३७॥
विपर्यये तद्गुणानामन्यथा भवति क्रयः ॥१३७॥
137. krayasiddhiradṛṣṭānāṁ guṇaśravaṇato bhavet ,
viparyaye tadguṇānāmanyathā bhavati krayaḥ.
viparyaye tadguṇānāmanyathā bhavati krayaḥ.
कुञ्जरोष्ट्रतुरङ्गाणां गुप्तदोषप्रकाशनात् ।
वर्षातीतेऽपि तत्क्रेयमन्यथा कर्तुमर्हति ॥१३८॥
वर्षातीतेऽपि तत्क्रेयमन्यथा कर्तुमर्हति ॥१३८॥
138. kuñjaroṣṭraturaṅgāṇāṁ guptadoṣaprakāśanāt ,
varṣātīte'pi tatkreyamanyathā kartumarhati.
varṣātīte'pi tatkreyamanyathā kartumarhati.
धर्मार्थकाममोक्षाणां भाजनं मानवं वपुः ।
अतः कुलेशि तत्क्रेयो न सिद्धेन्मम शासनात् ॥१३९॥
अतः कुलेशि तत्क्रेयो न सिद्धेन्मम शासनात् ॥१३९॥
139. dharmārthakāmamokṣāṇāṁ bhājanaṁ mānavaṁ vapuḥ ,
ataḥ kuleśi tatkreyo na siddhenmama śāsanāt.
ataḥ kuleśi tatkreyo na siddhenmama śāsanāt.
यवगोधूमधान्यानां लाभो वर्षे गते प्रिये ।
युक्तश्चतुर्थो धातूनामष्टमः परिकीर्तितः ॥१४०॥
युक्तश्चतुर्थो धातूनामष्टमः परिकीर्तितः ॥१४०॥
140. yavagodhūmadhānyānāṁ lābho varṣe gate priye ,
yuktaścaturtho dhātūnāmaṣṭamaḥ parikīrtitaḥ.
yuktaścaturtho dhātūnāmaṣṭamaḥ parikīrtitaḥ.
ऋणे कृषौ च वाणिज्ये तथा सर्वेषु कर्मसु ।
यद्यदङ्गीकृतं मर्त्यैस्तत्कार्यं शास्त्रसम्मतम् ॥१४१॥
यद्यदङ्गीकृतं मर्त्यैस्तत्कार्यं शास्त्रसम्मतम् ॥१४१॥
141. ṛṇe kṛṣau ca vāṇijye tathā sarveṣu karmasu ,
yadyadaṅgīkṛtaṁ martyaistatkāryaṁ śāstrasammatam.
yadyadaṅgīkṛtaṁ martyaistatkāryaṁ śāstrasammatam.
दक्षः शुचिः सत्यभाषी जितनिद्रो जितेन्द्रियः ।
अप्रमत्तो निरालस्यः सेवावृत्तौ भवेन्नरः ॥१४२॥
अप्रमत्तो निरालस्यः सेवावृत्तौ भवेन्नरः ॥१४२॥
142. dakṣaḥ śuciḥ satyabhāṣī jitanidro jitendriyaḥ ,
apramatto nirālasyaḥ sevāvṛttau bhavennaraḥ.
apramatto nirālasyaḥ sevāvṛttau bhavennaraḥ.
प्रभुर्विष्णुसमो मान्यस्तज्जाया जननीसमा ।
मान्यास्तद्बान्धवा भृत्यैरिहामुत्र सुखेप्सुभिः ॥१४३॥
मान्यास्तद्बान्धवा भृत्यैरिहामुत्र सुखेप्सुभिः ॥१४३॥
143. prabhurviṣṇusamo mānyastajjāyā jananīsamā ,
mānyāstadbāndhavā bhṛtyairihāmutra sukhepsubhiḥ.
mānyāstadbāndhavā bhṛtyairihāmutra sukhepsubhiḥ.
भर्त्रुर्मित्राणि मित्राणि जानीयात्तदरीनरीन् ।
सभीतिः सर्वदा तिष्ठेत् प्रभोराज्ञां प्रतीक्षयन् ॥१४४॥
सभीतिः सर्वदा तिष्ठेत् प्रभोराज्ञां प्रतीक्षयन् ॥१४४॥
144. bhartrurmitrāṇi mitrāṇi jānīyāttadarīnarīn ,
sabhītiḥ sarvadā tiṣṭhet prabhorājñāṁ pratīkṣayan.
sabhītiḥ sarvadā tiṣṭhet prabhorājñāṁ pratīkṣayan.
अपमानं गृहच्चिद्रं गुप्त्यर्थं कथितञ्च यत् ।
भर्तुर्ग्लानिकरं यच्च गोपयेदतियत्नतः ॥१४५॥
भर्तुर्ग्लानिकरं यच्च गोपयेदतियत्नतः ॥१४५॥
145. apamānaṁ gṛhaccidraṁ guptyarthaṁ kathitañca yat ,
bharturglānikaraṁ yacca gopayedatiyatnataḥ.
bharturglānikaraṁ yacca gopayedatiyatnataḥ.
अलोभः स्यात् स्वामिधने सदा स्वामिहिते रतः ।
तत्सन्निधावसद्भाषं क्रीडां हास्यं परित्यजेत् ॥१४६॥
तत्सन्निधावसद्भाषं क्रीडां हास्यं परित्यजेत् ॥१४६॥
146. alobhaḥ syāt svāmidhane sadā svāmihite rataḥ ,
tatsannidhāvasadbhāṣaṁ krīḍāṁ hāsyaṁ parityajet.
tatsannidhāvasadbhāṣaṁ krīḍāṁ hāsyaṁ parityajet.
न पापमनसा पश्येदपि तद्गृहकिङ्करीः ।
विविक्तशय्यां हास्यञ्च ताभिः सह विवर्जयेत् ॥१४७॥
विविक्तशय्यां हास्यञ्च ताभिः सह विवर्जयेत् ॥१४७॥
147. na pāpamanasā paśyedapi tadgṛhakiṅkarīḥ ,
viviktaśayyāṁ hāsyañca tābhiḥ saha vivarjayet.
viviktaśayyāṁ hāsyañca tābhiḥ saha vivarjayet.
प्रभोः शय्यासनं यानं वसनं भाजनानि च ।
उपानद्भूषणं शस्त्रं नात्मार्थं विनियोजयेत् ॥१४८॥
उपानद्भूषणं शस्त्रं नात्मार्थं विनियोजयेत् ॥१४८॥
148. prabhoḥ śayyāsanaṁ yānaṁ vasanaṁ bhājanāni ca ,
upānadbhūṣaṇaṁ śastraṁ nātmārthaṁ viniyojayet.
upānadbhūṣaṇaṁ śastraṁ nātmārthaṁ viniyojayet.
क्षमां कृतापराधश्चेत् प्रार्थयेद्यत्नतः प्रभोः ।
प्रागल्भ्यं प्रौढवादञ्च साम्याचारं विवर्जयेत् ॥१४९॥
प्रागल्भ्यं प्रौढवादञ्च साम्याचारं विवर्जयेत् ॥१४९॥
149. kṣamāṁ kṛtāparādhaścet prārthayedyatnataḥ prabhoḥ ,
prāgalbhyaṁ prauḍhavādañca sāmyācāraṁ vivarjayet.
prāgalbhyaṁ prauḍhavādañca sāmyācāraṁ vivarjayet.
सर्वे वर्णाः स्वस्ववर्णैर्ब्राह्मोद्वाहं तथाऽशनम् ।
कुर्वीरन् भैरवीचक्रात्तत्त्वचक्रादृते शिवे ॥१५०॥
कुर्वीरन् भैरवीचक्रात्तत्त्वचक्रादृते शिवे ॥१५०॥
150. sarve varṇāḥ svasvavarṇairbrāhmodvāhaṁ tathā'śanam ,
kurvīran bhairavīcakrāttattvacakrādṛte śive.
kurvīran bhairavīcakrāttattvacakrādṛte śive.
उभयत्र महेशानि शैवोद्वाहः प्रकीर्तितः ।
तथाऽदाने च पाने च वर्णभेदो न विद्यते ॥१५१॥
तथाऽदाने च पाने च वर्णभेदो न विद्यते ॥१५१॥
151. ubhayatra maheśāni śaivodvāhaḥ prakīrtitaḥ ,
tathā'dāne ca pāne ca varṇabhedo na vidyate.
tathā'dāne ca pāne ca varṇabhedo na vidyate.
किमिदं भैरवीचक्रं तत्त्वचक्रञ्च कीदृशम् ।
तत्सर्वं श्रोतुमिच्चामि कृपया वक्तुमर्हसि ॥१५२॥
तत्सर्वं श्रोतुमिच्चामि कृपया वक्तुमर्हसि ॥१५२॥
152. kimidaṁ bhairavīcakraṁ tattvacakrañca kīdṛśam ,
tatsarvaṁ śrotumiccāmi kṛpayā vaktumarhasi.
tatsarvaṁ śrotumiccāmi kṛpayā vaktumarhasi.
कुलपूजाविधौ देवि चक्रानुष्ठानमीरितम् ।
विशेषपूजासमये तत्कार्यं साधकोत्तमैः ॥१५३॥
विशेषपूजासमये तत्कार्यं साधकोत्तमैः ॥१५३॥
153. kulapūjāvidhau devi cakrānuṣṭhānamīritam ,
viśeṣapūjāsamaye tatkāryaṁ sādhakottamaiḥ.
viśeṣapūjāsamaye tatkāryaṁ sādhakottamaiḥ.
भैरवीचक्रविषये न तादृङ्नियमः प्रिये ।
यथासमयमासाद्य कुर्याच्चक्रमिदं शुभम् ॥१५४॥
यथासमयमासाद्य कुर्याच्चक्रमिदं शुभम् ॥१५४॥
154. bhairavīcakraviṣaye na tādṛṅniyamaḥ priye ,
yathāsamayamāsādya kuryāccakramidaṁ śubham.
yathāsamayamāsādya kuryāccakramidaṁ śubham.
विधानमस्य वक्ष्यामि साधकानां शुभावहम् ।
आराधिता येन देवी तूर्णं यच्चति वाञ्चितम् ॥१५५॥
आराधिता येन देवी तूर्णं यच्चति वाञ्चितम् ॥१५५॥
155. vidhānamasya vakṣyāmi sādhakānāṁ śubhāvaham ,
ārādhitā yena devī tūrṇaṁ yaccati vāñcitam.
ārādhitā yena devī tūrṇaṁ yaccati vāñcitam.
कुलाचार्यो रम्यभूमावास्तीर्याऽसनमुत्तमम् ।
कामाद्येनास्त्रबीजेन संशोध्योपविशेत्ततः ॥१५६॥
कामाद्येनास्त्रबीजेन संशोध्योपविशेत्ततः ॥१५६॥
156. kulācāryo ramyabhūmāvāstīryā'sanamuttamam ,
kāmādyenāstrabījena saṁśodhyopaviśettataḥ.
kāmādyenāstrabījena saṁśodhyopaviśettataḥ.
सिन्दूरेण कुसीदेन केवलेन जलेन वा ।
त्रिकोणञ्चतुरस्रञ्च मण्डलं रचयेत् सुधीः ॥१५७॥
त्रिकोणञ्चतुरस्रञ्च मण्डलं रचयेत् सुधीः ॥१५७॥
157. sindūreṇa kusīdena kevalena jalena vā ,
trikoṇañcaturasrañca maṇḍalaṁ racayet sudhīḥ.
trikoṇañcaturasrañca maṇḍalaṁ racayet sudhīḥ.
विचित्रघटमानीय दध्यक्षतविमृक्षितम् ।
फलपल्लवसंयुक्तं सिन्दूरतिलकान्वितम् ॥१५८॥
फलपल्लवसंयुक्तं सिन्दूरतिलकान्वितम् ॥१५८॥
158. vicitraghaṭamānīya dadhyakṣatavimṛkṣitam ,
phalapallavasaṁyuktaṁ sindūratilakānvitam.
phalapallavasaṁyuktaṁ sindūratilakānvitam.
सुवासितजलैः पूर्णं मण्डले तत्र साधकः ।
प्रणवेन तु संस्थाप्य धूपदीपौ प्रदर्शयेत् ॥१५९॥
प्रणवेन तु संस्थाप्य धूपदीपौ प्रदर्शयेत् ॥१५९॥
159. suvāsitajalaiḥ pūrṇaṁ maṇḍale tatra sādhakaḥ ,
praṇavena tu saṁsthāpya dhūpadīpau pradarśayet.
praṇavena tu saṁsthāpya dhūpadīpau pradarśayet.
सम्पूज्य गन्धपुष्पाभ्यां चिन्तयेदिष्टदेवताम् ।
संक्षेपपूजाविधिना तत्र पूजां समाचरेत् ॥१६०॥
संक्षेपपूजाविधिना तत्र पूजां समाचरेत् ॥१६०॥
160. sampūjya gandhapuṣpābhyāṁ cintayediṣṭadevatām ,
saṁkṣepapūjāvidhinā tatra pūjāṁ samācaret.
saṁkṣepapūjāvidhinā tatra pūjāṁ samācaret.
विशेषमत्र वक्ष्यामि शृणुष्वाऽमरवन्दिते ।
गुर्वादिनवपात्राणां नात्र स्थापनमिष्यते ॥१६१॥
गुर्वादिनवपात्राणां नात्र स्थापनमिष्यते ॥१६१॥
161. viśeṣamatra vakṣyāmi śṛṇuṣvā'maravandite ,
gurvādinavapātrāṇāṁ nātra sthāpanamiṣyate.
gurvādinavapātrāṇāṁ nātra sthāpanamiṣyate.
यथेष्टं तत्त्वमादाय संस्थाप्य पुरतो व्रती ।
प्रोक्षयेदस्त्रमन्त्रेण दिव्यदृष्ट्याऽवलोकयेत् ॥१६२॥
प्रोक्षयेदस्त्रमन्त्रेण दिव्यदृष्ट्याऽवलोकयेत् ॥१६२॥
162. yatheṣṭaṁ tattvamādāya saṁsthāpya purato vratī ,
prokṣayedastramantreṇa divyadṛṣṭyā'valokayet.
prokṣayedastramantreṇa divyadṛṣṭyā'valokayet.
अलियन्त्रे गन्धपुष्पं दत्त्वा तत्र विचिन्तयेत् ।
आनन्दभैरवीं देवीं आनन्दभैरवं तथा ॥१६३॥
आनन्दभैरवीं देवीं आनन्दभैरवं तथा ॥१६३॥
163. aliyantre gandhapuṣpaṁ dattvā tatra vicintayet ,
ānandabhairavīṁ devīṁ ānandabhairavaṁ tathā.
ānandabhairavīṁ devīṁ ānandabhairavaṁ tathā.
नवयौवनसम्पन्नां तरुणारुणविग्रहाम् ।
चारुहासामृताभाषोल्लसद्वदनपङ्कजाम् ॥१६४॥
चारुहासामृताभाषोल्लसद्वदनपङ्कजाम् ॥१६४॥
164. navayauvanasampannāṁ taruṇāruṇavigrahām ,
cāruhāsāmṛtābhāṣollasadvadanapaṅkajām.
cāruhāsāmṛtābhāṣollasadvadanapaṅkajām.
नृत्यगीतकृतामोदां नानाभरणभूषिताम् ।
विचित्रवसनां ध्यायेत् वराभयकराम्बुजाम् ॥१६५॥
विचित्रवसनां ध्यायेत् वराभयकराम्बुजाम् ॥१६५॥
165. nṛtyagītakṛtāmodāṁ nānābharaṇabhūṣitām ,
vicitravasanāṁ dhyāyet varābhayakarāmbujām.
vicitravasanāṁ dhyāyet varābhayakarāmbujām.
इत्यानन्दमयीं ध्यात्वा
स्मरेदानन्दभैरवम् ॥१६६॥
स्मरेदानन्दभैरवम् ॥१६६॥
166. ityānandamayīṁ dhyātvā
smaredānandabhairavam.
smaredānandabhairavam.
कर्पूरपूरधवलं कमलायताक्षम् दिव्याम्बराभरणभूषितदेहकान्तिम् ।
वामेन पाणिकमलेन सुधाढ्यपात्रम् दक्षेण शुद्धिगुटिकां दधतं स्मरामि ॥१६७॥
वामेन पाणिकमलेन सुधाढ्यपात्रम् दक्षेण शुद्धिगुटिकां दधतं स्मरामि ॥१६७॥
167. karpūrapūradhavalaṁ kamalāyatākṣam divyāmbarābharaṇabhūṣitadehakāntim ,
vāmena pāṇikamalena sudhāḍhyapātram dakṣeṇa śuddhiguṭikāṁ dadhataṁ smarāmi.
vāmena pāṇikamalena sudhāḍhyapātram dakṣeṇa śuddhiguṭikāṁ dadhataṁ smarāmi.
ध्यात्वैवमुभयोस्तत्र सामरस्यं विचिन्तयन् ।
प्रणवादिनमोऽन्तेन नाममन्त्रेण देशिकः ।
संपूज्य गन्धपुष्पाभ्यां शोधयेत् कारणं ततः ॥१६८॥
प्रणवादिनमोऽन्तेन नाममन्त्रेण देशिकः ।
संपूज्य गन्धपुष्पाभ्यां शोधयेत् कारणं ततः ॥१६८॥
168. dhyātvaivamubhayostatra sāmarasyaṁ vicintayan ,
praṇavādinamo'ntena nāmamantreṇa deśikaḥ ,
saṁpūjya gandhapuṣpābhyāṁ śodhayet kāraṇaṁ tataḥ.
praṇavādinamo'ntena nāmamantreṇa deśikaḥ ,
saṁpūjya gandhapuṣpābhyāṁ śodhayet kāraṇaṁ tataḥ.
पाशादित्रिकबीजेन स्वाहान्तेन कुलार्चकः ।
अष्टोत्तरशतावृत्त्या जपन् हेतुं विशोधयेत् ॥१६९॥
अष्टोत्तरशतावृत्त्या जपन् हेतुं विशोधयेत् ॥१६९॥
169. pāśāditrikabījena svāhāntena kulārcakaḥ ,
aṣṭottaraśatāvṛttyā japan hetuṁ viśodhayet.
aṣṭottaraśatāvṛttyā japan hetuṁ viśodhayet.
गृहकाम्यैकचित्तानां गृहिणां प्रबले कलौ ।
आद्यतत्त्वप्रतिनिधौ विधेयं मधुरत्रयम् ॥१७०॥
आद्यतत्त्वप्रतिनिधौ विधेयं मधुरत्रयम् ॥१७०॥
170. gṛhakāmyaikacittānāṁ gṛhiṇāṁ prabale kalau ,
ādyatattvapratinidhau vidheyaṁ madhuratrayam.
ādyatattvapratinidhau vidheyaṁ madhuratrayam.
दुग्धं सिता माक्षिकञ्च विज्ञेयं मधुरत्रयम् ।
अलिरूपमिदं मत्त्वा देवतायै निवेदयेत् ॥१७१॥
अलिरूपमिदं मत्त्वा देवतायै निवेदयेत् ॥१७१॥
171. dugdhaṁ sitā mākṣikañca vijñeyaṁ madhuratrayam ,
alirūpamidaṁ mattvā devatāyai nivedayet.
alirūpamidaṁ mattvā devatāyai nivedayet.
स्वभावात् कलिजन्मानः कामविभ्रान्तचेतसः ।
तद्रूपेण न जानन्ति शक्तिं सामान्यबुद्धयः ॥१७२॥
तद्रूपेण न जानन्ति शक्तिं सामान्यबुद्धयः ॥१७२॥
172. svabhāvāt kalijanmānaḥ kāmavibhrāntacetasaḥ ,
tadrūpeṇa na jānanti śaktiṁ sāmānyabuddhayaḥ.
tadrūpeṇa na jānanti śaktiṁ sāmānyabuddhayaḥ.
अतस्तेषां प्रतिनिधौ शेषतत्त्वस्य पार्वति ।
ध्यानं देव्याः पदाम्भोजे स्वेष्टमन्त्रजपस्तथा ॥१७३॥
ध्यानं देव्याः पदाम्भोजे स्वेष्टमन्त्रजपस्तथा ॥१७३॥
173. atasteṣāṁ pratinidhau śeṣatattvasya pārvati ,
dhyānaṁ devyāḥ padāmbhoje sveṣṭamantrajapastathā.
dhyānaṁ devyāḥ padāmbhoje sveṣṭamantrajapastathā.
ततस्तु प्राप्ततत्त्वानि पललादीनि यानि च ।
प्रत्येकं शतधाऽनेन मनुना चाभिमन्त्रयेत् ॥१७४॥
प्रत्येकं शतधाऽनेन मनुना चाभिमन्त्रयेत् ॥१७४॥
174. tatastu prāptatattvāni palalādīni yāni ca ,
pratyekaṁ śatadhā'nena manunā cābhimantrayet.
pratyekaṁ śatadhā'nena manunā cābhimantrayet.
सर्वं ब्रह्ममयं ध्यात्वा निमील्य नयनद्वयम् ।
निवेद्य पूर्ववत् काल्यै पानभोजनमाचरेत् ॥१७५॥
निवेद्य पूर्ववत् काल्यै पानभोजनमाचरेत् ॥१७५॥
175. sarvaṁ brahmamayaṁ dhyātvā nimīlya nayanadvayam ,
nivedya pūrvavat kālyai pānabhojanamācaret.
nivedya pūrvavat kālyai pānabhojanamācaret.
इदन्तु भैरवीचक्रं सर्वतन्त्रेषु गोपितम् ।
तवाग्रे कथितं भद्रे सारात्सारं परात्परम् ॥१७६॥
तवाग्रे कथितं भद्रे सारात्सारं परात्परम् ॥१७६॥
176. idantu bhairavīcakraṁ sarvatantreṣu gopitam ,
tavāgre kathitaṁ bhadre sārātsāraṁ parātparam.
tavāgre kathitaṁ bhadre sārātsāraṁ parātparam.
विवाहो भैरवीचक्रे तत्त्वचक्रेऽपि पार्वति ।
सर्वथा साधकेन्द्रेण कर्तव्यः शैववर्त्मना ॥१७७॥
सर्वथा साधकेन्द्रेण कर्तव्यः शैववर्त्मना ॥१७७॥
177. vivāho bhairavīcakre tattvacakre'pi pārvati ,
sarvathā sādhakendreṇa kartavyaḥ śaivavartmanā.
sarvathā sādhakendreṇa kartavyaḥ śaivavartmanā.
विना परिणयं वीरः शक्तिसेवां समाचरन् ।
परस्त्रीगामिनां पापं प्राप्नुयान्नात्र संशयः ॥१७८॥
परस्त्रीगामिनां पापं प्राप्नुयान्नात्र संशयः ॥१७८॥
178. vinā pariṇayaṁ vīraḥ śaktisevāṁ samācaran ,
parastrīgāmināṁ pāpaṁ prāpnuyānnātra saṁśayaḥ.
parastrīgāmināṁ pāpaṁ prāpnuyānnātra saṁśayaḥ.
सम्प्राप्ते भैरवीचक्रे सर्वे वर्णाः द्विजोत्तमाः ।
निवृत्ते भैरवीचक्रे सर्वे वर्णाः पृथक् पृथक् ॥१७९॥
निवृत्ते भैरवीचक्रे सर्वे वर्णाः पृथक् पृथक् ॥१७९॥
179. samprāpte bhairavīcakre sarve varṇāḥ dvijottamāḥ ,
nivṛtte bhairavīcakre sarve varṇāḥ pṛthak pṛthak.
nivṛtte bhairavīcakre sarve varṇāḥ pṛthak pṛthak.
नात्र जातिविचारोऽस्ति नोच्चिष्टादिविवेचनम् ।
चक्रमध्यगता वीरा मम रूपा नराख्यया ॥१८०॥
चक्रमध्यगता वीरा मम रूपा नराख्यया ॥१८०॥
180. nātra jātivicāro'sti nocciṣṭādivivecanam ,
cakramadhyagatā vīrā mama rūpā narākhyayā.
cakramadhyagatā vīrā mama rūpā narākhyayā.
न देशकालनियमो न वा पात्रविचारणम् ।
येन केनाऽहृतं द्रव्यं चक्रेऽस्मिन् विनियोजयेत् ॥१८१॥
येन केनाऽहृतं द्रव्यं चक्रेऽस्मिन् विनियोजयेत् ॥१८१॥
181. na deśakālaniyamo na vā pātravicāraṇam ,
yena kenā'hṛtaṁ dravyaṁ cakre'smin viniyojayet.
yena kenā'hṛtaṁ dravyaṁ cakre'smin viniyojayet.
दूरदेशात् समानीतं पक्वं वाऽपक्वमेव वा ।
वीरेण पशुना वापि चक्रमध्यगतं शुचि ॥१८२॥
वीरेण पशुना वापि चक्रमध्यगतं शुचि ॥१८२॥
182. dūradeśāt samānītaṁ pakvaṁ vā'pakvameva vā ,
vīreṇa paśunā vāpi cakramadhyagataṁ śuci.
vīreṇa paśunā vāpi cakramadhyagataṁ śuci.
चक्रारम्भे महेशानि विघ्नाः सर्वे भयाकुलाः ।
बिभीतास्ते पलायन्ते वीराणां ब्रह्मतेजसा ॥१८३॥
बिभीतास्ते पलायन्ते वीराणां ब्रह्मतेजसा ॥१८३॥
183. cakrārambhe maheśāni vighnāḥ sarve bhayākulāḥ ,
bibhītāste palāyante vīrāṇāṁ brahmatejasā.
bibhītāste palāyante vīrāṇāṁ brahmatejasā.
पिशाचा गुह्यका यक्षा वेतालाः क्रूरजातयः ।
श्रुत्वात्र भैरवीचक्रं दूरं गच्चन्ति साध्वसम् ॥१८४॥
श्रुत्वात्र भैरवीचक्रं दूरं गच्चन्ति साध्वसम् ॥१८४॥
184. piśācā guhyakā yakṣā vetālāḥ krūrajātayaḥ ,
śrutvātra bhairavīcakraṁ dūraṁ gaccanti sādhvasam.
śrutvātra bhairavīcakraṁ dūraṁ gaccanti sādhvasam.
तत्र तीर्थानि सर्वाणि महातीर्थादिकानि च ।
सेन्द्रामरगणाः सर्वे तत्रागच्चन्ति सादरम् ॥१८५॥
सेन्द्रामरगणाः सर्वे तत्रागच्चन्ति सादरम् ॥१८५॥
185. tatra tīrthāni sarvāṇi mahātīrthādikāni ca ,
sendrāmaragaṇāḥ sarve tatrāgaccanti sādaram.
sendrāmaragaṇāḥ sarve tatrāgaccanti sādaram.
चक्रस्थानं महातीर्थं सर्वतीर्थाधिकं शिवे ।
त्रिदशा यत्र वाञ्चन्ति तव नैवेद्यमुत्तमम् ॥१८६॥
त्रिदशा यत्र वाञ्चन्ति तव नैवेद्यमुत्तमम् ॥१८६॥
186. cakrasthānaṁ mahātīrthaṁ sarvatīrthādhikaṁ śive ,
tridaśā yatra vāñcanti tava naivedyamuttamam.
tridaśā yatra vāñcanti tava naivedyamuttamam.
म्लेच्चेन श्वपचेनापि किरातेनापि हूणुना ।
आमं पक्वं यदानीतं वीरहस्तार्पितं शुचि ॥१८७॥
आमं पक्वं यदानीतं वीरहस्तार्पितं शुचि ॥१८७॥
187. mleccena śvapacenāpi kirātenāpi hūṇunā ,
āmaṁ pakvaṁ yadānītaṁ vīrahastārpitaṁ śuci.
āmaṁ pakvaṁ yadānītaṁ vīrahastārpitaṁ śuci.
दृष्ट्वा तु भैरवीचक्रं मम रूपांश्च साधकान् ।
मुच्यन्ते पशुपाशेभ्यः कलिकल्मषदूषिताः ॥१८८॥
मुच्यन्ते पशुपाशेभ्यः कलिकल्मषदूषिताः ॥१८८॥
188. dṛṣṭvā tu bhairavīcakraṁ mama rūpāṁśca sādhakān ,
mucyante paśupāśebhyaḥ kalikalmaṣadūṣitāḥ.
mucyante paśupāśebhyaḥ kalikalmaṣadūṣitāḥ.
प्रबले कलिकाले तु न कुर्याच्चक्रगोपनम् ।
सर्वत्र सर्वदा वीरः साधयेत् कुलसाधनम् ॥१८९॥
सर्वत्र सर्वदा वीरः साधयेत् कुलसाधनम् ॥१८९॥
189. prabale kalikāle tu na kuryāccakragopanam ,
sarvatra sarvadā vīraḥ sādhayet kulasādhanam.
sarvatra sarvadā vīraḥ sādhayet kulasādhanam.
चक्रमध्ये वृथालापं चाञ्चल्यं बहुभाषणम् ।
निष्ठीवनमधोवायुं वर्णभेदं विवर्जयेत् ॥१९०॥
निष्ठीवनमधोवायुं वर्णभेदं विवर्जयेत् ॥१९०॥
190. cakramadhye vṛthālāpaṁ cāñcalyaṁ bahubhāṣaṇam ,
niṣṭhīvanamadhovāyuṁ varṇabhedaṁ vivarjayet.
niṣṭhīvanamadhovāyuṁ varṇabhedaṁ vivarjayet.
क्रूरान् खलान् पशून् पापान् नास्तिकान् कुलदूषकान् ।
निन्दकान् कुलशास्त्राणां चक्राद्दूरतरं त्यजेत् ॥१९१॥
निन्दकान् कुलशास्त्राणां चक्राद्दूरतरं त्यजेत् ॥१९१॥
191. krūrān khalān paśūn pāpān nāstikān kuladūṣakān ,
nindakān kulaśāstrāṇāṁ cakrāddūrataraṁ tyajet.
nindakān kulaśāstrāṇāṁ cakrāddūrataraṁ tyajet.
स्नेहाद्भयादानुरक्त्या पशुंश्चक्रे प्रवेशयन् ।
कुलधर्मात् परिभ्रष्टो वीरोऽपि नरकं व्रजेत् ॥१९२॥
कुलधर्मात् परिभ्रष्टो वीरोऽपि नरकं व्रजेत् ॥१९२॥
192. snehādbhayādānuraktyā paśuṁścakre praveśayan ,
kuladharmāt paribhraṣṭo vīro'pi narakaṁ vrajet.
kuladharmāt paribhraṣṭo vīro'pi narakaṁ vrajet.
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राः सामान्यजातयः ।
कुलधर्माश्रिता ये वै पूज्यास्ते देववत् सदा ॥१९३॥
कुलधर्माश्रिता ये वै पूज्यास्ते देववत् सदा ॥१९३॥
193. brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāḥ sāmānyajātayaḥ ,
kuladharmāśritā ye vai pūjyāste devavat sadā.
kuladharmāśritā ye vai pūjyāste devavat sadā.
वर्णाभिमानाच्चक्रे तु वर्णभेदं करोति यः ।
स याति घोरनिरयमपि वेदान्तपारगः ॥१९४॥
स याति घोरनिरयमपि वेदान्तपारगः ॥१९४॥
194. varṇābhimānāccakre tu varṇabhedaṁ karoti yaḥ ,
sa yāti ghoranirayamapi vedāntapāragaḥ.
sa yāti ghoranirayamapi vedāntapāragaḥ.
चक्रान्तर्गतकौलानां साधूनां शुद्धचेतसाम् ।
साक्षाच्चिवस्वरूपाणां पापशङ्का भवेत् कुतः ॥१९५॥
साक्षाच्चिवस्वरूपाणां पापशङ्का भवेत् कुतः ॥१९५॥
195. cakrāntargatakaulānāṁ sādhūnāṁ śuddhacetasām ,
sākṣāccivasvarūpāṇāṁ pāpaśaṅkā bhavet kutaḥ.
sākṣāccivasvarūpāṇāṁ pāpaśaṅkā bhavet kutaḥ.
यावद्वसन्ति चक्रेषु विप्राद्याः शैवमार्गिणः ।
तावत्तु शाम्भवाचारांश्चरेयुः शिवशासनात् ॥१९६॥
तावत्तु शाम्भवाचारांश्चरेयुः शिवशासनात् ॥१९६॥
196. yāvadvasanti cakreṣu viprādyāḥ śaivamārgiṇaḥ ,
tāvattu śāmbhavācārāṁścareyuḥ śivaśāsanāt.
tāvattu śāmbhavācārāṁścareyuḥ śivaśāsanāt.
चक्राद्विनिःसृताः सर्वे स्वस्ववर्णाश्रमोदितम् ।
लोकयात्राप्रसिद्ध्यर्थं कुर्युः कर्म पृथक् पृथक् ॥१९७॥
लोकयात्राप्रसिद्ध्यर्थं कुर्युः कर्म पृथक् पृथक् ॥१९७॥
197. cakrādviniḥsṛtāḥ sarve svasvavarṇāśramoditam ,
lokayātrāprasiddhyarthaṁ kuryuḥ karma pṛthak pṛthak.
lokayātrāprasiddhyarthaṁ kuryuḥ karma pṛthak pṛthak.
पुरश्चर्याशतेनापि शवमुण्डचितासनात् ।
चक्रमध्ये सकृत् जप्त्वा तत् फलं लभते सुधीः ॥१९८॥
चक्रमध्ये सकृत् जप्त्वा तत् फलं लभते सुधीः ॥१९८॥
198. puraścaryāśatenāpi śavamuṇḍacitāsanāt ,
cakramadhye sakṛt japtvā tat phalaṁ labhate sudhīḥ.
cakramadhye sakṛt japtvā tat phalaṁ labhate sudhīḥ.
भैरवीचक्रमाहात्म्यं को वा वक्तुं क्षमो भवेत् ।
सकृदेतत् प्रकुर्वाणः सर्वैः पापैः प्रमुच्यते ॥१९९॥
सकृदेतत् प्रकुर्वाणः सर्वैः पापैः प्रमुच्यते ॥१९९॥
199. bhairavīcakramāhātmyaṁ ko vā vaktuṁ kṣamo bhavet ,
sakṛdetat prakurvāṇaḥ sarvaiḥ pāpaiḥ pramucyate.
sakṛdetat prakurvāṇaḥ sarvaiḥ pāpaiḥ pramucyate.
षण्मासं भूमिपालः स्यात् वर्षं मृत्युञ्जयः स्वयम् ।
नित्यं समाचरन् मर्त्यो ब्रह्मनिर्वाणमाप्नुयात् ॥२००॥
नित्यं समाचरन् मर्त्यो ब्रह्मनिर्वाणमाप्नुयात् ॥२००॥
200. ṣaṇmāsaṁ bhūmipālaḥ syāt varṣaṁ mṛtyuñjayaḥ svayam ,
nityaṁ samācaran martyo brahmanirvāṇamāpnuyāt.
nityaṁ samācaran martyo brahmanirvāṇamāpnuyāt.
बहुना किमिहोक्तेन सत्यं जानीहि कालिके ।
इहामुत्र सुखावाप्त्यै कुलमार्गो हि नापरः ॥२०१॥
इहामुत्र सुखावाप्त्यै कुलमार्गो हि नापरः ॥२०१॥
201. bahunā kimihoktena satyaṁ jānīhi kālike ,
ihāmutra sukhāvāptyai kulamārgo hi nāparaḥ.
ihāmutra sukhāvāptyai kulamārgo hi nāparaḥ.
कलेः प्राबल्यसमये सर्वधर्मविवर्जिते ।
गोपनात् कुलधर्मस्य कौलोऽपि नारकी भवेत् ॥२०२॥
गोपनात् कुलधर्मस्य कौलोऽपि नारकी भवेत् ॥२०२॥
202. kaleḥ prābalyasamaye sarvadharmavivarjite ,
gopanāt kuladharmasya kaulo'pi nārakī bhavet.
gopanāt kuladharmasya kaulo'pi nārakī bhavet.
कथितं भैरवीचक्रं भोगमोक्षैकसाधनम् ।
तत्त्वचक्रं कुलेशानि साम्प्रतं वच्मि तत् शृणु ॥२०३॥
तत्त्वचक्रं कुलेशानि साम्प्रतं वच्मि तत् शृणु ॥२०३॥
203. kathitaṁ bhairavīcakraṁ bhogamokṣaikasādhanam ,
tattvacakraṁ kuleśāni sāmprataṁ vacmi tat śṛṇu.
tattvacakraṁ kuleśāni sāmprataṁ vacmi tat śṛṇu.
तत्त्वचक्रं चक्रराजं दिव्यचक्रं तदुच्यते ।
नात्राधिकारः सर्वेषां ब्रह्मज्ञान् साधकान् विना ॥२०४॥
नात्राधिकारः सर्वेषां ब्रह्मज्ञान् साधकान् विना ॥२०४॥
204. tattvacakraṁ cakrarājaṁ divyacakraṁ taducyate ,
nātrādhikāraḥ sarveṣāṁ brahmajñān sādhakān vinā.
nātrādhikāraḥ sarveṣāṁ brahmajñān sādhakān vinā.
परब्रह्मोपासका ये ब्रह्मज्ञा ब्रह्मतत्पराः ।
शुद्धान्तःकरणाः शान्ताः सर्वप्राणिहिते रताः ॥२०५॥
शुद्धान्तःकरणाः शान्ताः सर्वप्राणिहिते रताः ॥२०५॥
205. parabrahmopāsakā ye brahmajñā brahmatatparāḥ ,
śuddhāntaḥkaraṇāḥ śāntāḥ sarvaprāṇihite ratāḥ.
śuddhāntaḥkaraṇāḥ śāntāḥ sarvaprāṇihite ratāḥ.
निर्विकारा निर्विकल्पा दयाशीला दृढव्रताः ।
सत्यसङ्कल्पका ब्राह्मास्त एवात्राऽधिकारिणः ॥२०६॥
सत्यसङ्कल्पका ब्राह्मास्त एवात्राऽधिकारिणः ॥२०६॥
206. nirvikārā nirvikalpā dayāśīlā dṛḍhavratāḥ ,
satyasaṅkalpakā brāhmāsta evātrā'dhikāriṇaḥ.
satyasaṅkalpakā brāhmāsta evātrā'dhikāriṇaḥ.
ब्रह्मभावेन तत्त्वज्ञे ये पश्यन्ति चराचरम् ।
तेषां तत्त्वविदां पुंसां तत्त्वचक्रेऽधिकारिता ॥२०७॥
तेषां तत्त्वविदां पुंसां तत्त्वचक्रेऽधिकारिता ॥२०७॥
207. brahmabhāvena tattvajñe ye paśyanti carācaram ,
teṣāṁ tattvavidāṁ puṁsāṁ tattvacakre'dhikāritā.
teṣāṁ tattvavidāṁ puṁsāṁ tattvacakre'dhikāritā.
सर्वं ब्रह्ममयं भावश्चक्रेऽस्मिंस्तत्त्वसंज्ञके ।
येषामुत्पद्यते देवि त एव तत्त्वचक्रिणः ॥२०८॥
येषामुत्पद्यते देवि त एव तत्त्वचक्रिणः ॥२०८॥
208. sarvaṁ brahmamayaṁ bhāvaścakre'smiṁstattvasaṁjñake ,
yeṣāmutpadyate devi ta eva tattvacakriṇaḥ.
yeṣāmutpadyate devi ta eva tattvacakriṇaḥ.
न घटस्थापनाऽत्रास्ति न बाहुल्येन पूजनम् ।
सर्वत्र ब्रह्मभावेन साधयेत् तत्त्वसाधनम् ॥२०९॥
सर्वत्र ब्रह्मभावेन साधयेत् तत्त्वसाधनम् ॥२०९॥
209. na ghaṭasthāpanā'trāsti na bāhulyena pūjanam ,
sarvatra brahmabhāvena sādhayet tattvasādhanam.
sarvatra brahmabhāvena sādhayet tattvasādhanam.
ब्रह्ममन्त्री ब्रह्मनिष्ठो भवेच्चक्रेश्वरः प्रिये ।
ब्रह्मज्ञैः साधकैः सार्द्धं तत्त्वचक्रं समारभेत् ॥२१०॥
ब्रह्मज्ञैः साधकैः सार्द्धं तत्त्वचक्रं समारभेत् ॥२१०॥
210. brahmamantrī brahmaniṣṭho bhaveccakreśvaraḥ priye ,
brahmajñaiḥ sādhakaiḥ sārddhaṁ tattvacakraṁ samārabhet.
brahmajñaiḥ sādhakaiḥ sārddhaṁ tattvacakraṁ samārabhet.
रम्ये सुनिर्मले देशे साधकानां सुखावहे ।
विचित्रासनमानीय कल्पयेद्विमलासनम् ॥२११॥
विचित्रासनमानीय कल्पयेद्विमलासनम् ॥२११॥
211. ramye sunirmale deśe sādhakānāṁ sukhāvahe ,
vicitrāsanamānīya kalpayedvimalāsanam.
vicitrāsanamānīya kalpayedvimalāsanam.
तत्रोपविश्य चक्रेशः सहितो ब्रह्मसाधकैः ।
आसादयेत्तु तत्त्वानि स्थापयेदग्रतः शिवे ॥२१२॥
आसादयेत्तु तत्त्वानि स्थापयेदग्रतः शिवे ॥२१२॥
212. tatropaviśya cakreśaḥ sahito brahmasādhakaiḥ ,
āsādayettu tattvāni sthāpayedagrataḥ śive.
āsādayettu tattvāni sthāpayedagrataḥ śive.
तारादिप्राणबीजान्तं शतावृत्त्या जपन् मनुम् ।
सर्वतत्त्वेषु चक्रेश इमं मन्त्रमुदीरयेत् ॥२१३॥
सर्वतत्त्वेषु चक्रेश इमं मन्त्रमुदीरयेत् ॥२१३॥
213. tārādiprāṇabījāntaṁ śatāvṛttyā japan manum ,
sarvatattveṣu cakreśa imaṁ mantramudīrayet.
sarvatattveṣu cakreśa imaṁ mantramudīrayet.
ब्रह्मार्पणं ब्रह्महविर्ब्रह्माग्नौ ब्रह्मणा हुतम् ।
ब्रह्मैव तेन गन्तव्यं ब्रह्मकर्मसमाधिना ॥२१४॥
ब्रह्मैव तेन गन्तव्यं ब्रह्मकर्मसमाधिना ॥२१४॥
214. brahmārpaṇaṁ brahmahavirbrahmāgnau brahmaṇā hutam ,
brahmaiva tena gantavyaṁ brahmakarmasamādhinā.
brahmaiva tena gantavyaṁ brahmakarmasamādhinā.
सप्तधा वा त्रिधा जप्त्वा
तानि सर्वाणि शोधयेत् ॥२१५॥
तानि सर्वाणि शोधयेत् ॥२१५॥
215. saptadhā vā tridhā japtvā
tāni sarvāṇi śodhayet.
tāni sarvāṇi śodhayet.
ततो ब्राह्मेण मनुना समर्प्य परमात्मने ।
ब्रह्मज्ञैः साधकैः सार्द्धं विदध्यात् पानभोजनम् ॥२१६॥
ब्रह्मज्ञैः साधकैः सार्द्धं विदध्यात् पानभोजनम् ॥२१६॥
216. tato brāhmeṇa manunā samarpya paramātmane ,
brahmajñaiḥ sādhakaiḥ sārddhaṁ vidadhyāt pānabhojanam.
brahmajñaiḥ sādhakaiḥ sārddhaṁ vidadhyāt pānabhojanam.
ब्रह्मचक्रे महेशानि वर्णभेदं विवर्जयेत् ।
न देशकालनियमो न पात्रनियमस्तथा ॥२१७॥
न देशकालनियमो न पात्रनियमस्तथा ॥२१७॥
217. brahmacakre maheśāni varṇabhedaṁ vivarjayet ,
na deśakālaniyamo na pātraniyamastathā.
na deśakālaniyamo na pātraniyamastathā.
ये कुर्वन्ति नरा मूढा दिव्यचक्रे प्रमादतः ।
कुलभेदं वर्णभेदं ते गच्चन्त्यधमां गतिम् ॥२१८॥
कुलभेदं वर्णभेदं ते गच्चन्त्यधमां गतिम् ॥२१८॥
218. ye kurvanti narā mūḍhā divyacakre pramādataḥ ,
kulabhedaṁ varṇabhedaṁ te gaccantyadhamāṁ gatim.
kulabhedaṁ varṇabhedaṁ te gaccantyadhamāṁ gatim.
अतः सर्वप्रयत्नेन ब्रह्मज्ञैः साधकोत्तमैः ।
तत्त्वचक्रमनुष्ठेयं धर्मकामार्थमुक्तये ॥२१९॥
तत्त्वचक्रमनुष्ठेयं धर्मकामार्थमुक्तये ॥२१९॥
219. ataḥ sarvaprayatnena brahmajñaiḥ sādhakottamaiḥ ,
tattvacakramanuṣṭheyaṁ dharmakāmārthamuktaye.
tattvacakramanuṣṭheyaṁ dharmakāmārthamuktaye.
गृहस्थानामशेषेण धर्मानकथयत् प्रभो ।
संन्यासविहितात् धर्मान् कृपया वक्तुमर्हसि ॥२२०॥
संन्यासविहितात् धर्मान् कृपया वक्तुमर्हसि ॥२२०॥
220. gṛhasthānāmaśeṣeṇa dharmānakathayat prabho ,
saṁnyāsavihitāt dharmān kṛpayā vaktumarhasi.
saṁnyāsavihitāt dharmān kṛpayā vaktumarhasi.
अवधूताश्रमो देवि कलौ संन्यास उच्यते ।
विधिना येन कर्तव्यस्तत् सर्वं शृणु साम्प्रतम् ॥२२१॥
विधिना येन कर्तव्यस्तत् सर्वं शृणु साम्प्रतम् ॥२२१॥
221. avadhūtāśramo devi kalau saṁnyāsa ucyate ,
vidhinā yena kartavyastat sarvaṁ śṛṇu sāmpratam.
vidhinā yena kartavyastat sarvaṁ śṛṇu sāmpratam.
ब्रह्मज्ञाने समुत्पन्ने विरते सर्वकर्मणि ।
अध्यात्मविद्यानिपुणः संन्यासाश्रममाश्रयेत् ॥२२२॥
अध्यात्मविद्यानिपुणः संन्यासाश्रममाश्रयेत् ॥२२२॥
222. brahmajñāne samutpanne virate sarvakarmaṇi ,
adhyātmavidyānipuṇaḥ saṁnyāsāśramamāśrayet.
adhyātmavidyānipuṇaḥ saṁnyāsāśramamāśrayet.
विहाय वृद्धौ पितरौ शिशुं भार्यां पतिव्रताम् ।
त्यक्त्वाऽसमर्थान् बन्धूंश्च प्रव्रजन्नारकी भवेत् ॥२२३॥
त्यक्त्वाऽसमर्थान् बन्धूंश्च प्रव्रजन्नारकी भवेत् ॥२२३॥
223. vihāya vṛddhau pitarau śiśuṁ bhāryāṁ pativratām ,
tyaktvā'samarthān bandhūṁśca pravrajannārakī bhavet.
tyaktvā'samarthān bandhūṁśca pravrajannārakī bhavet.
ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रः सामान्य एव च ।
कुलावधूतसंस्कारे पञ्चानामधिकारिता ॥२२४॥
कुलावधूतसंस्कारे पञ्चानामधिकारिता ॥२२४॥
224. brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyaḥ śūdraḥ sāmānya eva ca ,
kulāvadhūtasaṁskāre pañcānāmadhikāritā.
kulāvadhūtasaṁskāre pañcānāmadhikāritā.
सम्पाद्य गृहकर्माणि परितोष्याऽपरानपि ।
निर्ममो निलयाद्गच्चेन्निष्कामो विजितेन्द्रियः ॥२२५॥
निर्ममो निलयाद्गच्चेन्निष्कामो विजितेन्द्रियः ॥२२५॥
225. sampādya gṛhakarmāṇi paritoṣyā'parānapi ,
nirmamo nilayādgaccenniṣkāmo vijitendriyaḥ.
nirmamo nilayādgaccenniṣkāmo vijitendriyaḥ.
आहूय स्वजनान् बन्धून् ग्रामस्थान् प्रतिवासिनः ।
प्रीत्याऽनुमतिमन्विच्चेत् गृहाज्जिगमिषुर्जनः ॥२२६॥
प्रीत्याऽनुमतिमन्विच्चेत् गृहाज्जिगमिषुर्जनः ॥२२६॥
226. āhūya svajanān bandhūn grāmasthān prativāsinaḥ ,
prītyā'numatimanviccet gṛhājjigamiṣurjanaḥ.
prītyā'numatimanviccet gṛhājjigamiṣurjanaḥ.
तेषामनुज्ञामादाय प्रणम्य परदेवताम् ।
ग्रामं प्रदक्षिणीकृत्य निरपेक्षो गृहादियात् ॥२२७॥
ग्रामं प्रदक्षिणीकृत्य निरपेक्षो गृहादियात् ॥२२७॥
227. teṣāmanujñāmādāya praṇamya paradevatām ,
grāmaṁ pradakṣiṇīkṛtya nirapekṣo gṛhādiyāt.
grāmaṁ pradakṣiṇīkṛtya nirapekṣo gṛhādiyāt.
मुक्तः संसारपाशेभ्यः परमानन्दनिर्वृतः ।
कुलावधूतं ब्रह्मज्ञं गत्वा संप्रार्थयेदिदम् ॥२२८॥
कुलावधूतं ब्रह्मज्ञं गत्वा संप्रार्थयेदिदम् ॥२२८॥
228. muktaḥ saṁsārapāśebhyaḥ paramānandanirvṛtaḥ ,
kulāvadhūtaṁ brahmajñaṁ gatvā saṁprārthayedidam.
kulāvadhūtaṁ brahmajñaṁ gatvā saṁprārthayedidam.
गृहाश्रमे परब्रह्मन् ममैतद्विगतं वयः ।
प्रसादं कुरु मे नाथ संन्यासग्रहणं प्रति ॥२२९॥
प्रसादं कुरु मे नाथ संन्यासग्रहणं प्रति ॥२२९॥
229. gṛhāśrame parabrahman mamaitadvigataṁ vayaḥ ,
prasādaṁ kuru me nātha saṁnyāsagrahaṇaṁ prati.
prasādaṁ kuru me nātha saṁnyāsagrahaṇaṁ prati.
निवृत्तगृहकर्माणं विचार्य विधिवद्गुरुः ।
शान्तं विवेकिनं वीक्ष्य द्वितीयाश्रममादिशेत् ॥२३०॥
शान्तं विवेकिनं वीक्ष्य द्वितीयाश्रममादिशेत् ॥२३०॥
230. nivṛttagṛhakarmāṇaṁ vicārya vidhivadguruḥ ,
śāntaṁ vivekinaṁ vīkṣya dvitīyāśramamādiśet.
śāntaṁ vivekinaṁ vīkṣya dvitīyāśramamādiśet.
ततः शिष्यः कृतस्नानो यतात्मा विहिताह्निकः ।
ऋणत्रयविमुक्त्यर्थं देवर्षीनर्चयेत् पित्éन् ॥२३१॥
ऋणत्रयविमुक्त्यर्थं देवर्षीनर्चयेत् पित्éन् ॥२३१॥
231. tataḥ śiṣyaḥ kṛtasnāno yatātmā vihitāhnikaḥ ,
ṛṇatrayavimuktyarthaṁ devarṣīnarcayet pitén.
ṛṇatrayavimuktyarthaṁ devarṣīnarcayet pitén.
देवा ब्रह्मा च विष्णुश्च रुद्रश्च स्वगणैः सह ।
ऋषयः सनकाद्याश्च देवब्रह्मर्षयस्तथा ॥२३२॥
ऋषयः सनकाद्याश्च देवब्रह्मर्षयस्तथा ॥२३२॥
232. devā brahmā ca viṣṇuśca rudraśca svagaṇaiḥ saha ,
ṛṣayaḥ sanakādyāśca devabrahmarṣayastathā.
ṛṣayaḥ sanakādyāśca devabrahmarṣayastathā.
अत्र ये पितरः पूज्या
वक्ष्यामि शृणु तानपि ॥२३३॥
वक्ष्यामि शृणु तानपि ॥२३३॥
233. atra ye pitaraḥ pūjyā
vakṣyāmi śṛṇu tānapi.
vakṣyāmi śṛṇu tānapi.
पिता पितामहश्चैव प्रपितामह एव च ।
माता पितामही देवि तथैव प्रपितामही ।
मातामहादयोऽप्येवं मातामह्यादयोऽपि च ॥२३४॥
माता पितामही देवि तथैव प्रपितामही ।
मातामहादयोऽप्येवं मातामह्यादयोऽपि च ॥२३४॥
234. pitā pitāmahaścaiva prapitāmaha eva ca ,
mātā pitāmahī devi tathaiva prapitāmahī ,
mātāmahādayo'pyevaṁ mātāmahyādayo'pi ca.
mātā pitāmahī devi tathaiva prapitāmahī ,
mātāmahādayo'pyevaṁ mātāmahyādayo'pi ca.
प्राच्यामृषीन् यजेद्देवान् दक्षिणस्यां पित्éन् यजेत् ।
मातामहान् प्रतीच्याञ्च पूजयेन्न्यासकर्मणि ॥२३५॥
मातामहान् प्रतीच्याञ्च पूजयेन्न्यासकर्मणि ॥२३५॥
235. prācyāmṛṣīn yajeddevān dakṣiṇasyāṁ pitén yajet ,
mātāmahān pratīcyāñca pūjayennyāsakarmaṇi.
mātāmahān pratīcyāñca pūjayennyāsakarmaṇi.
पूर्वादिक्रमतो दद्यादासनानां द्वयं द्वयम् ।
देवादीन् क्रमतस्तत्राऽवाह्य पूजां समाचरेत् ॥२३६॥
देवादीन् क्रमतस्तत्राऽवाह्य पूजां समाचरेत् ॥२३६॥
236. pūrvādikramato dadyādāsanānāṁ dvayaṁ dvayam ,
devādīn kramatastatrā'vāhya pūjāṁ samācaret.
devādīn kramatastatrā'vāhya pūjāṁ samācaret.
समर्च्य विधिवत्तेभ्यः पिण्डान् दद्यात् पृथक् पृथक् ।
पिण्डप्रदानविधिना दत्त्वा पिण्डं यथाक्रमम् ।
कृताञ्जलिपुटो भूत्वा प्रार्थयेत् पितृदेवताः ॥२३७॥
पिण्डप्रदानविधिना दत्त्वा पिण्डं यथाक्रमम् ।
कृताञ्जलिपुटो भूत्वा प्रार्थयेत् पितृदेवताः ॥२३७॥
237. samarcya vidhivattebhyaḥ piṇḍān dadyāt pṛthak pṛthak ,
piṇḍapradānavidhinā dattvā piṇḍaṁ yathākramam ,
kṛtāñjalipuṭo bhūtvā prārthayet pitṛdevatāḥ.
piṇḍapradānavidhinā dattvā piṇḍaṁ yathākramam ,
kṛtāñjalipuṭo bhūtvā prārthayet pitṛdevatāḥ.
तृप्यध्वं पितरो देवा देपर्षिमातृका गणाः ।
गुणातीतपदे यूयमनृणीकुरुताऽचिरात् ॥२३८॥
गुणातीतपदे यूयमनृणीकुरुताऽचिरात् ॥२३८॥
238. tṛpyadhvaṁ pitaro devā deparṣimātṛkā gaṇāḥ ,
guṇātītapade yūyamanṛṇīkurutā'cirāt.
guṇātītapade yūyamanṛṇīkurutā'cirāt.
इत्यानृण्यमर्थयित्वा प्रणम्य च पुनः पुनः ।
ऋणत्रयविनिर्मुक्त आत्मश्राद्धं प्रकल्पयेत् ॥२३९॥
ऋणत्रयविनिर्मुक्त आत्मश्राद्धं प्रकल्पयेत् ॥२३९॥
239. ityānṛṇyamarthayitvā praṇamya ca punaḥ punaḥ ,
ṛṇatrayavinirmukta ātmaśrāddhaṁ prakalpayet.
ṛṇatrayavinirmukta ātmaśrāddhaṁ prakalpayet.
पिता ह्यात्मैव सर्वेषां तत्पिता प्रपितामहः ।
आत्मन्यात्मार्पणार्थाय कुर्यादात्मक्रियां सुधीः ॥२४०॥
आत्मन्यात्मार्पणार्थाय कुर्यादात्मक्रियां सुधीः ॥२४०॥
240. pitā hyātmaiva sarveṣāṁ tatpitā prapitāmahaḥ ,
ātmanyātmārpaṇārthāya kuryādātmakriyāṁ sudhīḥ.
ātmanyātmārpaṇārthāya kuryādātmakriyāṁ sudhīḥ.
उत्तराभिमुखो भूत्वा पूर्ववत् कल्पितासने ।
आवाह्याऽत्मपित्éन् देवि दद्यात् पिण्डं समर्चयन् ॥२४१॥
आवाह्याऽत्मपित्éन् देवि दद्यात् पिण्डं समर्चयन् ॥२४१॥
241. uttarābhimukho bhūtvā pūrvavat kalpitāsane ,
āvāhyā'tmapitén devi dadyāt piṇḍaṁ samarcayan.
āvāhyā'tmapitén devi dadyāt piṇḍaṁ samarcayan.
प्रागग्रान् दक्षिणाग्रांश्च पश्चिमाग्रान् यथाक्रमात् ।
पिण्डार्थमास्तरेद्दर्भानुदगग्रान् स्वकर्मणि ॥२४२॥
पिण्डार्थमास्तरेद्दर्भानुदगग्रान् स्वकर्मणि ॥२४२॥
242. prāgagrān dakṣiṇāgrāṁśca paścimāgrān yathākramāt ,
piṇḍārthamāstareddarbhānudagagrān svakarmaṇi.
piṇḍārthamāstareddarbhānudagagrān svakarmaṇi.
समाप्य श्राद्धकर्माणि गुरुदर्शितवर्त्मना ।
युयुक्षुश्चित्तशुद्ध्यर्थमिमं मन्त्रं शतं जपेत् ॥२४३॥
युयुक्षुश्चित्तशुद्ध्यर्थमिमं मन्त्रं शतं जपेत् ॥२४३॥
243. samāpya śrāddhakarmāṇi gurudarśitavartmanā ,
yuyukṣuścittaśuddhyarthamimaṁ mantraṁ śataṁ japet.
yuyukṣuścittaśuddhyarthamimaṁ mantraṁ śataṁ japet.
ह्री/ त्र्यम्बकं यजामहे सुगन्धिं पुष्टिवर्द्धनम् ।
ऊर्वारुकमिव बन्धनान् मृत्योर्मुक्षीय माऽमृतात् ॥२४४॥
ऊर्वारुकमिव बन्धनान् मृत्योर्मुक्षीय माऽमृतात् ॥२४४॥
244. hrī/ tryambakaṁ yajāmahe sugandhiṁ puṣṭivarddhanam ,
ūrvārukamiva bandhanān mṛtyormukṣīya mā'mṛtāt.
ūrvārukamiva bandhanān mṛtyormukṣīya mā'mṛtāt.
उपासनानुसारेण वेद्यां मण्डलपूर्वकम् ।
संस्थाप्य कलशं तत्र गुरुः पूजां समारभेत् ॥२४५॥
संस्थाप्य कलशं तत्र गुरुः पूजां समारभेत् ॥२४५॥
245. upāsanānusāreṇa vedyāṁ maṇḍalapūrvakam ,
saṁsthāpya kalaśaṁ tatra guruḥ pūjāṁ samārabhet.
saṁsthāpya kalaśaṁ tatra guruḥ pūjāṁ samārabhet.
ततस्तु परमं ब्रह्म ध्यात्वा शाम्भववर्त्मना ।
विधाय पूजां ब्रह्मज्ञो वह्निस्थापनमाचरेत् ॥२४६॥
विधाय पूजां ब्रह्मज्ञो वह्निस्थापनमाचरेत् ॥२४६॥
246. tatastu paramaṁ brahma dhyātvā śāmbhavavartmanā ,
vidhāya pūjāṁ brahmajño vahnisthāpanamācaret.
vidhāya pūjāṁ brahmajño vahnisthāpanamācaret.
प्रागुक्तसंस्कृते वह्नौ स्वकल्पोक्ताहुतिं गुरुः ।
दत्त्वा शिष्यं समाहूय साकल्यं हावयेत्तु तम् ॥२४७॥
दत्त्वा शिष्यं समाहूय साकल्यं हावयेत्तु तम् ॥२४७॥
247. prāguktasaṁskṛte vahnau svakalpoktāhutiṁ guruḥ ,
dattvā śiṣyaṁ samāhūya sākalyaṁ hāvayettu tam.
dattvā śiṣyaṁ samāhūya sākalyaṁ hāvayettu tam.
आदौ व्याहृतिभिर्हुत्वा प्राणहोमं प्रकल्पयेत् ।
प्राणापानौ समानश्चोदानव्यानौ च वायवः ॥२४८॥
प्राणापानौ समानश्चोदानव्यानौ च वायवः ॥२४८॥
248. ādau vyāhṛtibhirhutvā prāṇahomaṁ prakalpayet ,
prāṇāpānau samānaścodānavyānau ca vāyavaḥ.
prāṇāpānau samānaścodānavyānau ca vāyavaḥ.
तत्त्वहोमं ततः कुर्याद्देहात्माध्यासमुक्तये ।
पृथिवी सलिलं वह्निर्वायुराकाशमेव च ॥२४९॥
पृथिवी सलिलं वह्निर्वायुराकाशमेव च ॥२४९॥
249. tattvahomaṁ tataḥ kuryāddehātmādhyāsamuktaye ,
pṛthivī salilaṁ vahnirvāyurākāśameva ca.
pṛthivī salilaṁ vahnirvāyurākāśameva ca.
गन्धो रसश्च रूपश्च स्पर्शः शब्दो यथाक्रमात् ।
ततो वाक्पाणिपादाश्च पायूपस्थौ ततः परम् ॥२५०॥
ततो वाक्पाणिपादाश्च पायूपस्थौ ततः परम् ॥२५०॥
250. gandho rasaśca rūpaśca sparśaḥ śabdo yathākramāt ,
tato vākpāṇipādāśca pāyūpasthau tataḥ param.
tato vākpāṇipādāśca pāyūpasthau tataḥ param.
श्रोत्रं त्वङ्नयनं जिह्वा घ्राणं बुद्धीन्द्रियाणि च ।
मनो बुद्धिश्च चित्तञ्चाहङ्कारो देहजाः क्रियाः ॥२५१॥
मनो बुद्धिश्च चित्तञ्चाहङ्कारो देहजाः क्रियाः ॥२५१॥
251. śrotraṁ tvaṅnayanaṁ jihvā ghrāṇaṁ buddhīndriyāṇi ca ,
mano buddhiśca cittañcāhaṅkāro dehajāḥ kriyāḥ.
mano buddhiśca cittañcāhaṅkāro dehajāḥ kriyāḥ.
सर्वाणीन्द्रियकर्माणि
प्राणकर्माणि यानि च ॥२५२॥
प्राणकर्माणि यानि च ॥२५२॥
252. sarvāṇīndriyakarmāṇi
prāṇakarmāṇi yāni ca.
prāṇakarmāṇi yāni ca.
एतानि मे पदान्ते च शुद्ध्यन्तां पदमुच्चरेत् ।
ह्री/ ज्योतिरहं विरजा विपाप्मा भूयासमित्यपि ॥२५३॥
ह्री/ ज्योतिरहं विरजा विपाप्मा भूयासमित्यपि ॥२५३॥
253. etāni me padānte ca śuddhyantāṁ padamuccaret ,
hrī/ jyotirahaṁ virajā vipāpmā bhūyāsamityapi.
hrī/ jyotirahaṁ virajā vipāpmā bhūyāsamityapi.
चतुर्विंशतितत्त्वानि कर्माणि दैहिकानि च ।
हुत्वाऽग्नौ निष्क्रियो देहं मृतवच्चिन्तयेत्ततः ॥२५४॥
हुत्वाऽग्नौ निष्क्रियो देहं मृतवच्चिन्तयेत्ततः ॥२५४॥
254. caturviṁśatitattvāni karmāṇi daihikāni ca ,
hutvā'gnau niṣkriyo dehaṁ mṛtavaccintayettataḥ.
hutvā'gnau niṣkriyo dehaṁ mṛtavaccintayettataḥ.
विभाव्य मृतवत् कायं रहितं सर्वकर्मणा ।
स्मरंस्तत् परमं ब्रह्म यज्ञसूत्रं समुद्धरेत् ॥२५५॥
स्मरंस्तत् परमं ब्रह्म यज्ञसूत्रं समुद्धरेत् ॥२५५॥
255. vibhāvya mṛtavat kāyaṁ rahitaṁ sarvakarmaṇā ,
smaraṁstat paramaṁ brahma yajñasūtraṁ samuddharet.
smaraṁstat paramaṁ brahma yajñasūtraṁ samuddharet.
ऐ/ क्ली/ हू/ इति मन्त्रेण स्कन्धादुत्तार्य तत्त्ववित् ।
यज्ञसूत्रं करे कृत्वा पठित्वा व्याहृतित्रयम् ।
वह्निजायां समुच्चार्य घृताक्तमनले क्षिपेत् ॥२५६॥
यज्ञसूत्रं करे कृत्वा पठित्वा व्याहृतित्रयम् ।
वह्निजायां समुच्चार्य घृताक्तमनले क्षिपेत् ॥२५६॥
256. ai/ klī/ hū/ iti mantreṇa skandhāduttārya tattvavit ,
yajñasūtraṁ kare kṛtvā paṭhitvā vyāhṛtitrayam ,
vahnijāyāṁ samuccārya ghṛtāktamanale kṣipet.
yajñasūtraṁ kare kṛtvā paṭhitvā vyāhṛtitrayam ,
vahnijāyāṁ samuccārya ghṛtāktamanale kṣipet.
हुत्वैवमुपवीतञ्च कामबीजं समुच्चरन् ।
चित्वा शिखां करे कृत्वा घृतमध्ये नियोजयेत् ॥२५७॥
चित्वा शिखां करे कृत्वा घृतमध्ये नियोजयेत् ॥२५७॥
257. hutvaivamupavītañca kāmabījaṁ samuccaran ,
citvā śikhāṁ kare kṛtvā ghṛtamadhye niyojayet.
citvā śikhāṁ kare kṛtvā ghṛtamadhye niyojayet.
ब्रह्मपुत्रि शिखे त्वं हि बालरूपा तपस्विनी ।
दीयते पावके स्थानं गच्च देवि नमोऽस्तु ते ॥२५८॥
दीयते पावके स्थानं गच्च देवि नमोऽस्तु ते ॥२५८॥
258. brahmaputri śikhe tvaṁ hi bālarūpā tapasvinī ,
dīyate pāvake sthānaṁ gacca devi namo'stu te.
dīyate pāvake sthānaṁ gacca devi namo'stu te.
कामं मायां कूर्चमन्त्रं वह्निजायामुदीरयन् ।
तस्मिन् सुसंस्कृते वह्नौ शिखाहोमं समाचरेत् ॥२५९॥
तस्मिन् सुसंस्कृते वह्नौ शिखाहोमं समाचरेत् ॥२५९॥
259. kāmaṁ māyāṁ kūrcamantraṁ vahnijāyāmudīrayan ,
tasmin susaṁskṛte vahnau śikhāhomaṁ samācaret.
tasmin susaṁskṛte vahnau śikhāhomaṁ samācaret.
शिखामाश्रित्य पितरो देवा देवर्षयस्तथा ।
सर्वाण्याश्रमकर्माणि निवसन्ति शिखोपरि ॥२६०॥
सर्वाण्याश्रमकर्माणि निवसन्ति शिखोपरि ॥२६०॥
260. śikhāmāśritya pitaro devā devarṣayastathā ,
sarvāṇyāśramakarmāṇi nivasanti śikhopari.
sarvāṇyāśramakarmāṇi nivasanti śikhopari.
अतः सन्तर्प्य ताः सर्वा देवर्षिपितृदेवताः ।
शिखासूत्रपरित्यागाद्देही ब्रह्ममयो भवेत् ॥२६१॥
शिखासूत्रपरित्यागाद्देही ब्रह्ममयो भवेत् ॥२६१॥
261. ataḥ santarpya tāḥ sarvā devarṣipitṛdevatāḥ ,
śikhāsūtraparityāgāddehī brahmamayo bhavet.
śikhāsūtraparityāgāddehī brahmamayo bhavet.
यज्ञसूत्रशिखात्यागात् संन्यासः स्यात् द्विजन्मनाम् ।
शूद्राणामितरेषाञ्च शिखां हुत्वैव संस्क्रिया ॥२६२॥
शूद्राणामितरेषाञ्च शिखां हुत्वैव संस्क्रिया ॥२६२॥
262. yajñasūtraśikhātyāgāt saṁnyāsaḥ syāt dvijanmanām ,
śūdrāṇāmitareṣāñca śikhāṁ hutvaiva saṁskriyā.
śūdrāṇāmitareṣāñca śikhāṁ hutvaiva saṁskriyā.
ततो मुक्तशिखासूत्रः प्रणमेत् दण्डवद् गुरुम् ।
गुरुरुत्थाप्य तं शिष्यं दक्षकर्णे वदेदिदम् ॥२६३॥
गुरुरुत्थाप्य तं शिष्यं दक्षकर्णे वदेदिदम् ॥२६३॥
263. tato muktaśikhāsūtraḥ praṇamet daṇḍavad gurum ,
gururutthāpya taṁ śiṣyaṁ dakṣakarṇe vadedidam.
gururutthāpya taṁ śiṣyaṁ dakṣakarṇe vadedidam.
तत्त्वमसि महाप्राज्ञ हंसः सोऽहं विभावय ।
निर्ममो निरहङ्कारः स्वभावेन सुखं चर ॥२६४॥
निर्ममो निरहङ्कारः स्वभावेन सुखं चर ॥२६४॥
264. tattvamasi mahāprājña haṁsaḥ so'haṁ vibhāvaya ,
nirmamo nirahaṅkāraḥ svabhāvena sukhaṁ cara.
nirmamo nirahaṅkāraḥ svabhāvena sukhaṁ cara.
ततो घटञ्च वह्निञ्च विसृज्य ब्रह्मतत्त्ववित् ।
आत्मस्वरूपं तं मत्वा प्रणमेच्चिरसा गुरुः ॥२६५॥
आत्मस्वरूपं तं मत्वा प्रणमेच्चिरसा गुरुः ॥२६५॥
265. tato ghaṭañca vahniñca visṛjya brahmatattvavit ,
ātmasvarūpaṁ taṁ matvā praṇameccirasā guruḥ.
ātmasvarūpaṁ taṁ matvā praṇameccirasā guruḥ.
नमस्तुभ्यं नमो मह्यं तुभ्यं मह्यं नमो नमः ।
त्वमेव तत् तत्त्वमेव विश्वरूप नमोऽस्तु ते ॥२६६॥
त्वमेव तत् तत्त्वमेव विश्वरूप नमोऽस्तु ते ॥२६६॥
266. namastubhyaṁ namo mahyaṁ tubhyaṁ mahyaṁ namo namaḥ ,
tvameva tat tattvameva viśvarūpa namo'stu te.
tvameva tat tattvameva viśvarūpa namo'stu te.
ब्रह्ममन्त्रोपासकानां तत्त्वज्ञानां जितात्मनाम् ।
स्वमन्त्रेण शिखाच्चेदात् संन्यासग्रहणं भवेत् ॥२६७॥
स्वमन्त्रेण शिखाच्चेदात् संन्यासग्रहणं भवेत् ॥२६७॥
267. brahmamantropāsakānāṁ tattvajñānāṁ jitātmanām ,
svamantreṇa śikhāccedāt saṁnyāsagrahaṇaṁ bhavet.
svamantreṇa śikhāccedāt saṁnyāsagrahaṇaṁ bhavet.
ब्रह्मज्ञानविशुद्धानां किं यज्ञैः श्राद्धपूजनैः ।
स्वेच्चाचारपराणां तु प्रत्यवायो न विद्यते ॥२६८॥
स्वेच्चाचारपराणां तु प्रत्यवायो न विद्यते ॥२६८॥
268. brahmajñānaviśuddhānāṁ kiṁ yajñaiḥ śrāddhapūjanaiḥ ,
sveccācāraparāṇāṁ tu pratyavāyo na vidyate.
sveccācāraparāṇāṁ tu pratyavāyo na vidyate.
ततो निर्द्वन्द्वरूपोऽसौ निष्कामस्थिरमानसः ।
विहरेत् स्वेच्चया शिष्यः साक्षाद् ब्रह्ममयो भुवि ॥२६९॥
विहरेत् स्वेच्चया शिष्यः साक्षाद् ब्रह्ममयो भुवि ॥२६९॥
269. tato nirdvandvarūpo'sau niṣkāmasthiramānasaḥ ,
viharet sveccayā śiṣyaḥ sākṣād brahmamayo bhuvi.
viharet sveccayā śiṣyaḥ sākṣād brahmamayo bhuvi.
आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तं सद्रूपेण विभावयन् ।
विस्मरन्नामरूपाणि ध्यायन्नात्मानमात्मनि ॥२७०॥
विस्मरन्नामरूपाणि ध्यायन्नात्मानमात्मनि ॥२७०॥
270. ābrahmastambaparyantaṁ sadrūpeṇa vibhāvayan ,
vismarannāmarūpāṇi dhyāyannātmānamātmani.
vismarannāmarūpāṇi dhyāyannātmānamātmani.
अनिकेतः क्षमावृत्तो निःशङ्कः सङ्गवर्जितः ।
निर्ममो निरहङ्कारः संन्यासी विहरेत् क्षितौ ॥२७१॥
निर्ममो निरहङ्कारः संन्यासी विहरेत् क्षितौ ॥२७१॥
271. aniketaḥ kṣamāvṛtto niḥśaṅkaḥ saṅgavarjitaḥ ,
nirmamo nirahaṅkāraḥ saṁnyāsī viharet kṣitau.
nirmamo nirahaṅkāraḥ saṁnyāsī viharet kṣitau.
मुक्तो विधिनिषेधेभ्यो निर्योगक्षेम आत्मवित् ।
सुखदुःखसमो धीरो जितात्मा विगतस्पृहः ॥२७२॥
सुखदुःखसमो धीरो जितात्मा विगतस्पृहः ॥२७२॥
272. mukto vidhiniṣedhebhyo niryogakṣema ātmavit ,
sukhaduḥkhasamo dhīro jitātmā vigataspṛhaḥ.
sukhaduḥkhasamo dhīro jitātmā vigataspṛhaḥ.
स्थिरात्मा प्राप्तदुःखोऽपि सुखे प्राप्तेऽपि निष्पृहः ।
सदानन्दः शुचिः शान्तो निरपेक्षो निराकुलः ॥२७३॥
सदानन्दः शुचिः शान्तो निरपेक्षो निराकुलः ॥२७३॥
273. sthirātmā prāptaduḥkho'pi sukhe prāpte'pi niṣpṛhaḥ ,
sadānandaḥ śuciḥ śānto nirapekṣo nirākulaḥ.
sadānandaḥ śuciḥ śānto nirapekṣo nirākulaḥ.
नोद्वेजकः स्याज्जीवानां सदा प्राणिहिते रतः ।
विगतामर्षभीर्दान्तो निःसङ्कल्पो निरुद्यमः ॥२७४॥
विगतामर्षभीर्दान्तो निःसङ्कल्पो निरुद्यमः ॥२७४॥
274. nodvejakaḥ syājjīvānāṁ sadā prāṇihite rataḥ ,
vigatāmarṣabhīrdānto niḥsaṅkalpo nirudyamaḥ.
vigatāmarṣabhīrdānto niḥsaṅkalpo nirudyamaḥ.
शोकद्वेषविमुक्तः स्यात् शत्रौ मित्रे समो भवेत् ।
शीतवातातपसहः समो मानापमानयोः ॥२७५॥
शीतवातातपसहः समो मानापमानयोः ॥२७५॥
275. śokadveṣavimuktaḥ syāt śatrau mitre samo bhavet ,
śītavātātapasahaḥ samo mānāpamānayoḥ.
śītavātātapasahaḥ samo mānāpamānayoḥ.
समः शुभाशुभे तुष्टो यदृच्चाप्राप्तवस्तुना ।
निस्त्रैगुण्यो निर्विकल्पो निर्लोभः स्यादसञ्चयी ॥२७६॥
निस्त्रैगुण्यो निर्विकल्पो निर्लोभः स्यादसञ्चयी ॥२७६॥
276. samaḥ śubhāśubhe tuṣṭo yadṛccāprāptavastunā ,
nistraiguṇyo nirvikalpo nirlobhaḥ syādasañcayī.
nistraiguṇyo nirvikalpo nirlobhaḥ syādasañcayī.
यथा सत्यमुपाश्रित्य मृषा विश्वं प्रतिष्ठति ।
आत्माश्रितस्तथा देहो जानन्नेवं सुखी भवेत् ॥२७७॥
आत्माश्रितस्तथा देहो जानन्नेवं सुखी भवेत् ॥२७७॥
277. yathā satyamupāśritya mṛṣā viśvaṁ pratiṣṭhati ,
ātmāśritastathā deho jānannevaṁ sukhī bhavet.
ātmāśritastathā deho jānannevaṁ sukhī bhavet.
इन्द्रियाण्येव कुर्वन्ति स्वं स्वं कर्म पृथक् पृथक् ।
आत्मा साक्षी विनिर्लिप्तो ज्ञात्वैवं मोक्षभाग् भवेत् ॥२७८॥
आत्मा साक्षी विनिर्लिप्तो ज्ञात्वैवं मोक्षभाग् भवेत् ॥२७८॥
278. indriyāṇyeva kurvanti svaṁ svaṁ karma pṛthak pṛthak ,
ātmā sākṣī vinirlipto jñātvaivaṁ mokṣabhāg bhavet.
ātmā sākṣī vinirlipto jñātvaivaṁ mokṣabhāg bhavet.
धातुप्रतिग्रहं निन्दामनृतं क्रीडनं स्त्रिया ।
रेतस्त्यागमसूयाञ्च संन्यासी परिवर्जयेत् ॥२७९॥
रेतस्त्यागमसूयाञ्च संन्यासी परिवर्जयेत् ॥२७९॥
279. dhātupratigrahaṁ nindāmanṛtaṁ krīḍanaṁ striyā ,
retastyāgamasūyāñca saṁnyāsī parivarjayet.
retastyāgamasūyāñca saṁnyāsī parivarjayet.
सर्वत्र समदृष्टिः स्यात् कीटे देवे तथा नरे ।
सर्वं ब्रह्मेति जानीयात् परिव्राट् सर्वकर्मसु ॥२८०॥
सर्वं ब्रह्मेति जानीयात् परिव्राट् सर्वकर्मसु ॥२८०॥
280. sarvatra samadṛṣṭiḥ syāt kīṭe deve tathā nare ,
sarvaṁ brahmeti jānīyāt parivrāṭ sarvakarmasu.
sarvaṁ brahmeti jānīyāt parivrāṭ sarvakarmasu.
विप्रान्नं श्वपचान्नं वा यस्मात्तस्मात् समागतम् ।
देशं कालं तथा पात्रमश्नीयादविचारयन् ॥२८१॥
देशं कालं तथा पात्रमश्नीयादविचारयन् ॥२८१॥
281. viprānnaṁ śvapacānnaṁ vā yasmāttasmāt samāgatam ,
deśaṁ kālaṁ tathā pātramaśnīyādavicārayan.
deśaṁ kālaṁ tathā pātramaśnīyādavicārayan.
अध्यात्मशास्त्राध्ययनैः सदा तत्त्वविचारणैः ।
अवधूतो नयेत् कालं स्वेच्चाचारपरायणः ॥२८२॥
अवधूतो नयेत् कालं स्वेच्चाचारपरायणः ॥२८२॥
282. adhyātmaśāstrādhyayanaiḥ sadā tattvavicāraṇaiḥ ,
avadhūto nayet kālaṁ sveccācāraparāyaṇaḥ.
avadhūto nayet kālaṁ sveccācāraparāyaṇaḥ.
संन्यासिनां मृतं कायं दाहयेन्न कदाचन ।
सम्पूज्य गन्धपुष्पाद्यैर्निखनेद्वाप्सु मज्जयेत् ॥२८३॥
सम्पूज्य गन्धपुष्पाद्यैर्निखनेद्वाप्सु मज्जयेत् ॥२८३॥
283. saṁnyāsināṁ mṛtaṁ kāyaṁ dāhayenna kadācana ,
sampūjya gandhapuṣpādyairnikhanedvāpsu majjayet.
sampūjya gandhapuṣpādyairnikhanedvāpsu majjayet.
अप्राप्तयोगमर्त्यानां सदा कामाभिलाषिणाम् ।
स्वभावाज्जायते देवि प्रवृत्तिः कर्मसङ्कुले ॥२८४॥
स्वभावाज्जायते देवि प्रवृत्तिः कर्मसङ्कुले ॥२८४॥
284. aprāptayogamartyānāṁ sadā kāmābhilāṣiṇām ,
svabhāvājjāyate devi pravṛttiḥ karmasaṅkule.
svabhāvājjāyate devi pravṛttiḥ karmasaṅkule.
तत्रापि ते सानुरक्ता ध्यानार्चाजपसाधने ।
श्रेयस्तदेव जानन्तु यत्रैव दृढनिश्चयाः ॥२८५॥
श्रेयस्तदेव जानन्तु यत्रैव दृढनिश्चयाः ॥२८५॥
285. tatrāpi te sānuraktā dhyānārcājapasādhane ,
śreyastadeva jānantu yatraiva dṛḍhaniścayāḥ.
śreyastadeva jānantu yatraiva dṛḍhaniścayāḥ.
अतः कर्मविधानानि प्रोक्तानि चित्तशुद्धये ।
नामरूपं बहुविधं तदर्थं कल्पितं मया ॥२८६॥
नामरूपं बहुविधं तदर्थं कल्पितं मया ॥२८६॥
286. ataḥ karmavidhānāni proktāni cittaśuddhaye ,
nāmarūpaṁ bahuvidhaṁ tadarthaṁ kalpitaṁ mayā.
nāmarūpaṁ bahuvidhaṁ tadarthaṁ kalpitaṁ mayā.
ब्रह्मज्ञानादृते देवि कर्मसंन्यसनं विना ।
कुर्वन् कल्पशतं कर्म न भवेन्मुक्तिभाग् जनः ॥२८७॥
कुर्वन् कल्पशतं कर्म न भवेन्मुक्तिभाग् जनः ॥२८७॥
287. brahmajñānādṛte devi karmasaṁnyasanaṁ vinā ,
kurvan kalpaśataṁ karma na bhavenmuktibhāg janaḥ.
kurvan kalpaśataṁ karma na bhavenmuktibhāg janaḥ.
कुलावधूतस्तत्त्वज्ञो जीवन्मुक्तो नराकृतिः ।
साक्षान्नारायणं मत्वा गृहस्थस्तं प्रपूजयेत् ॥२८८॥
साक्षान्नारायणं मत्वा गृहस्थस्तं प्रपूजयेत् ॥२८८॥
288. kulāvadhūtastattvajño jīvanmukto narākṛtiḥ ,
sākṣānnārāyaṇaṁ matvā gṛhasthastaṁ prapūjayet.
sākṣānnārāyaṇaṁ matvā gṛhasthastaṁ prapūjayet.
Links to all chapters:
Chapter 1
Chapter 2
Chapter 3
Chapter 4
Chapter 5
Chapter 6
Chapter 7
Chapter 8 (current chapter)
Chapter 9
Chapter 10
Chapter 11
Chapter 12
Chapter 13
Chapter 14