Skip to content
אתר זה לא תומך בגרסאות ישנות של אינטרנט אקספלורר
מומלץ להשתמש בדפדפן גוגל כרום או פיירפוקס מוזילה
(או באינטרנט אקספלורר / edge עדכני)
Enjoy Learning Sanskrit tips, tools, resources and more...

महानिर्वाण-तन्त्रम्       mahānirvāṇa-tantram - chapter-2

Use the following checkboxes to set the display options for this chapter (You can also control the display of each verse separately):
what would you like to see in each verse:
इति देव्या वचः शृत्वा शङ्करो लोकशङ्करः ।
कथयामास तत्त्वेन महाकारुण्यवारिधिः ॥१॥
1. iti devyā vacaḥ śṛtvā śaṅkaro lokaśaṅkaraḥ ,
kathayāmāsa tattvena mahākāruṇyavāridhiḥ.
Go to verse view
साधु पृष्टं महाभागे जगतां हितकारिणि ।
एतादृशः शुभः प्रश्नो न केनापि कृतः पुरा ॥२॥
2. sādhu pṛṣṭaṁ mahābhāge jagatāṁ hitakāriṇi ,
etādṛśaḥ śubhaḥ praśno na kenāpi kṛtaḥ purā.
Go to verse view
धन्याऽसि सुकृतज्ञाऽसि हिताऽसि कलिजन्मनाम् ।
यद्यदुक्तं त्वया भद्रे सत्यं सत्यं यथार्थतः ॥३॥
3. dhanyā'si sukṛtajñā'si hitā'si kalijanmanām ,
yadyaduktaṁ tvayā bhadre satyaṁ satyaṁ yathārthataḥ.
Go to verse view
सर्वज्ञा त्वं त्रिकालज्ञा धर्मज्ञा परमेश्वरि ।
भूतं भवद्भविष्यञ्च धर्मयुक्तं त्वया प्रिये ॥४॥
4. sarvajñā tvaṁ trikālajñā dharmajñā parameśvari ,
bhūtaṁ bhavadbhaviṣyañca dharmayuktaṁ tvayā priye.
Go to verse view
यथातत्त्वं यथान्यायं यथायोग्यं न संशयः ।
कलिकल्मषदीनानां द्विजादीनां सुरेश्वरि ॥५॥
5. yathātattvaṁ yathānyāyaṁ yathāyogyaṁ na saṁśayaḥ ,
kalikalmaṣadīnānāṁ dvijādīnāṁ sureśvari.
Go to verse view
मेध्यामेध्याविचाराणां न शुद्धिः श्रौतकर्मणा ।
न संहिताद्यैः स्मृतिभिरिष्टसिद्धिर्नृणां भवेत् ॥६॥
6. medhyāmedhyāvicārāṇāṁ na śuddhiḥ śrautakarmaṇā ,
na saṁhitādyaiḥ smṛtibhiriṣṭasiddhirnṛṇāṁ bhavet.
Go to verse view
सत्यं सत्यं पुनः सत्यं सत्यं सत्यं मयोच्यते ।
विना ह्यागममार्गेण कलौ नास्ति गतिः प्रिये ॥७॥
7. satyaṁ satyaṁ punaḥ satyaṁ satyaṁ satyaṁ mayocyate ,
vinā hyāgamamārgeṇa kalau nāsti gatiḥ priye.
Go to verse view
श्रुतिस्मृतिपुराणादौ मयैवोक्तं पुरा शिवे ।
आगमोक्तविधानेन कलौ देवान् यजेत् सुधीः ॥८॥
8. śrutismṛtipurāṇādau mayaivoktaṁ purā śive ,
āgamoktavidhānena kalau devān yajet sudhīḥ.
Go to verse view
कलावागममुल्लङ्घ्य योऽन्यमार्गे प्रवर्तते ।
न तस्य गतिरस्तीति सत्यं सत्यं न संशयः ॥९॥
9. kalāvāgamamullaṅghya yo'nyamārge pravartate ,
na tasya gatirastīti satyaṁ satyaṁ na saṁśayaḥ.
Go to verse view
सर्वैर्वेदैः पुराणैश्च स्मृतिभिः संहितादिभिः ।
प्रतिपाद्योऽस्मि नान्योऽस्ति प्रभुर्जगति मां विना ॥१०॥
10. sarvairvedaiḥ purāṇaiśca smṛtibhiḥ saṁhitādibhiḥ ,
pratipādyo'smi nānyo'sti prabhurjagati māṁ vinā.
Go to verse view
आमनन्ति च ते सर्वे मत्पदं लोकपावनम् ।
मन्मार्गविमुखा लोकाः पाषण्डा ब्रह्मघातिनः ॥११॥
11. āmananti ca te sarve matpadaṁ lokapāvanam ,
manmārgavimukhā lokāḥ pāṣaṇḍā brahmaghātinaḥ.
Go to verse view
अतो मन्मतमुत्सृज्य यो यत् कर्म समाचरेत् ।
निष्फलं तद्भवेद्देवि कर्ताऽपि नारकी भवेत् ॥१२॥
12. ato manmatamutsṛjya yo yat karma samācaret ,
niṣphalaṁ tadbhaveddevi kartā'pi nārakī bhavet.
Go to verse view
मूढो मन्मतमुत्सृज्य योऽन्यन्मतमुपाश्रयेत् ।
ब्रह्महा पितृहा स्त्रीघ्नः स भवेन्नात्र संशयः ॥१३॥
13. mūḍho manmatamutsṛjya yo'nyanmatamupāśrayet ,
brahmahā pitṛhā strīghnaḥ sa bhavennātra saṁśayaḥ.
Go to verse view
कलौ तन्त्रोदिता मन्त्राः सिद्धास्तूर्णफलप्रदाः ।
शस्ताः कर्मसु सर्वेषु जपयज्ञक्रियादिषु ॥१४॥
14. kalau tantroditā mantrāḥ siddhāstūrṇaphalapradāḥ ,
śastāḥ karmasu sarveṣu japayajñakriyādiṣu.
Go to verse view
निर्वीर्याः श्रौतजातीया विषहीनोरगा इव ।
सत्यादौ सफला आसन् कलौ ते मृतका इव ॥१५॥
15. nirvīryāḥ śrautajātīyā viṣahīnoragā iva ,
satyādau saphalā āsan kalau te mṛtakā iva.
Go to verse view
पाञ्चालिका यथा भित्तौ सर्वेन्द्रियसमन्विताः ।
अमूरशक्ताः कार्येषु तथान्ये मन्त्रराशयः ॥१६॥
16. pāñcālikā yathā bhittau sarvendriyasamanvitāḥ ,
amūraśaktāḥ kāryeṣu tathānye mantrarāśayaḥ.
Go to verse view
अन्यमन्त्रैः कृतं कर्म बन्ध्यास्त्रीसङ्गमो यथा ।
न तत्र फलसिद्धिः स्यात् श्रम एव हि केवलम् ॥१७॥
17. anyamantraiḥ kṛtaṁ karma bandhyāstrīsaṅgamo yathā ,
na tatra phalasiddhiḥ syāt śrama eva hi kevalam.
Go to verse view
कलावन्योदितैर्मार्गैः सिद्धिमिच्चति यो नरः ।
तृषितो जाह्नवीतीरे कूपं खनति दुर्मतिः ॥१८॥
18. kalāvanyoditairmārgaiḥ siddhimiccati yo naraḥ ,
tṛṣito jāhnavītīre kūpaṁ khanati durmatiḥ.
Go to verse view
मद्वक्त्रादुदितं धर्मं हित्वाऽन्यद्धर्ममीहते ।
अमृतं स्वगृहे त्यक्त्वा क्षीरमार्कं स वाञ्चति ॥१९॥
19. madvaktrāduditaṁ dharmaṁ hitvā'nyaddharmamīhate ,
amṛtaṁ svagṛhe tyaktvā kṣīramārkaṁ sa vāñcati.
Go to verse view
नान्यः पन्था मुक्तिहेतुरिहामुत्र सुखाप्तये ।
यथा तन्त्रोदितो मार्गो मोक्षाय च सुखाय च ॥२०॥
20. nānyaḥ panthā muktiheturihāmutra sukhāptaye ,
yathā tantrodito mārgo mokṣāya ca sukhāya ca.
Go to verse view
तन्त्राणि बहुधोक्तानि नानाख्यानान्वितानि च ।
सिद्धानां साधकानाञ्च विधानानि च भूरिशः ॥२१॥
21. tantrāṇi bahudhoktāni nānākhyānānvitāni ca ,
siddhānāṁ sādhakānāñca vidhānāni ca bhūriśaḥ.
Go to verse view
अधिकारिविभेदेन पशुबाहुल्यतः प्रिये ।
कुलाचारोदितं धर्मं गुप्त्यर्थं कथितं क्वचित् ॥२२॥
22. adhikārivibhedena paśubāhulyataḥ priye ,
kulācāroditaṁ dharmaṁ guptyarthaṁ kathitaṁ kvacit.
Go to verse view
जीवप्रवृत्तिकारीणि कानिचित् कथितान्यपि ।
देवा नानाविधाः प्रोक्ता देव्योऽपि बहुधाः प्रिये ॥२३॥
23. jīvapravṛttikārīṇi kānicit kathitānyapi ,
devā nānāvidhāḥ proktā devyo'pi bahudhāḥ priye.
Go to verse view
भैरवाश्चैव वेताला वटुका नायिका गणाः ।
शाक्ताः शैवा वैष्णवाश्च सौरा गाणपतादयः ॥२४॥
24. bhairavāścaiva vetālā vaṭukā nāyikā gaṇāḥ ,
śāktāḥ śaivā vaiṣṇavāśca saurā gāṇapatādayaḥ.
Go to verse view
नानामन्त्राश्च यन्त्राणि सिद्धोपायान्यनेकशः ।
भूरिप्रयाससाध्यानि यथोक्तफलदानि च ॥२५॥
25. nānāmantrāśca yantrāṇi siddhopāyānyanekaśaḥ ,
bhūriprayāsasādhyāni yathoktaphaladāni ca.
Go to verse view
यथा यथा कृताः प्रश्ना येन येन यदा यदा ।
तदा तस्योपकाराय तथैवोक्तं मया प्रिये ॥२६॥
26. yathā yathā kṛtāḥ praśnā yena yena yadā yadā ,
tadā tasyopakārāya tathaivoktaṁ mayā priye.
Go to verse view
सर्वलोकोपकाराय सर्वप्राणिहिताय च ।
युगधर्मानुसारेण याथातथ्येन पार्वति ॥२७॥
27. sarvalokopakārāya sarvaprāṇihitāya ca ,
yugadharmānusāreṇa yāthātathyena pārvati.
Go to verse view
त्वया यादृक्कृताः प्रश्ना न केनापि पुरा कृताः ।
तव स्नेहेन वक्ष्यामि सारात्सारं परात्परं ॥२८॥
28. tvayā yādṛkkṛtāḥ praśnā na kenāpi purā kṛtāḥ ,
tava snehena vakṣyāmi sārātsāraṁ parātparaṁ.
Go to verse view
वेदानामागमानाञ्च तन्त्राणाञ्च विशेषतः ।
सारमुद्धृत्य देवेशि तवाग्रे कथ्यते मया ॥२९॥
29. vedānāmāgamānāñca tantrāṇāñca viśeṣataḥ ,
sāramuddhṛtya deveśi tavāgre kathyate mayā.
Go to verse view
यथा नरेषु तन्त्रज्ञाः सरितां जान्हवी यथा ।
यथाऽहं त्रिदिवेशानामागमानामिदं तथा ॥३०॥
30. yathā nareṣu tantrajñāḥ saritāṁ jānhavī yathā ,
yathā'haṁ tridiveśānāmāgamānāmidaṁ tathā.
Go to verse view
किं वेदैः किं पुराणैश्च किं शास्त्रैर्बहुभिः शिवे ।
विज्ञातेऽस्मिन् महातन्त्रे सर्वसिद्धीश्वरो भवेत् ॥३१॥
31. kiṁ vedaiḥ kiṁ purāṇaiśca kiṁ śāstrairbahubhiḥ śive ,
vijñāte'smin mahātantre sarvasiddhīśvaro bhavet.
Go to verse view
यतो जगन्मङ्गलाय त्वयाऽहं विनियोजितः ।
अतस्ते कथयिष्यामि यद्विश्वहितकृद्भवेत् ॥३२॥
32. yato jaganmaṅgalāya tvayā'haṁ viniyojitaḥ ,
ataste kathayiṣyāmi yadviśvahitakṛdbhavet.
Go to verse view
कृते विश्वहिते देवि विश्वेशः परमेश्वरि ।
प्रीतो भवति विश्वात्मा यतो विश्वं तदाश्रितम् ॥३३॥
33. kṛte viśvahite devi viśveśaḥ parameśvari ,
prīto bhavati viśvātmā yato viśvaṁ tadāśritam.
Go to verse view
स एक एव सद्रूपः सत्योऽद्वैतः परात्परः ।
स्वप्रकाशः सदापूर्णः सच्चिदानन्दलक्षणः ॥३४॥
34. sa eka eva sadrūpaḥ satyo'dvaitaḥ parātparaḥ ,
svaprakāśaḥ sadāpūrṇaḥ saccidānandalakṣaṇaḥ.
Go to verse view
निर्विकारो निराधारो निर्विशेषो निराकुलः ।
गुणातीतः सर्वसाक्षी सर्वात्मा सर्वदृग्विभुः ॥३५॥
35. nirvikāro nirādhāro nirviśeṣo nirākulaḥ ,
guṇātītaḥ sarvasākṣī sarvātmā sarvadṛgvibhuḥ.
Go to verse view
गूढः सर्वेषु भूतेषु सर्वव्यापी सनातनः ।
सर्वेन्द्रियगुणाभासः सर्वेन्द्रियविवर्जितः ॥३६॥
36. gūḍhaḥ sarveṣu bhūteṣu sarvavyāpī sanātanaḥ ,
sarvendriyaguṇābhāsaḥ sarvendriyavivarjitaḥ.
Go to verse view
लोकातीतो लोकहेतुरवाङ्मनसगोचरः ।
स वेत्ति विश्वं सर्वज्ञस्तं न जानाति कश्चन ॥३७॥
37. lokātīto lokaheturavāṅmanasagocaraḥ ,
sa vetti viśvaṁ sarvajñastaṁ na jānāti kaścana.
Go to verse view
तदधीनं जगत् सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् ।
तदालम्बनतस्तिष्ठेदवितर्क्यमिदं जगत् ॥३८॥
38. tadadhīnaṁ jagat sarvaṁ trailokyaṁ sacarācaram ,
tadālambanatastiṣṭhedavitarkyamidaṁ jagat.
Go to verse view
तत्सत्यतामुपाश्रित्य सद्वद्भाति पृथक् पृथक् ।
तेनैव हेतुभूतेन वयं जाता महेश्वरि ॥३९॥
39. tatsatyatāmupāśritya sadvadbhāti pṛthak pṛthak ,
tenaiva hetubhūtena vayaṁ jātā maheśvari.
Go to verse view
कारणं सर्वभूतानां स एकः परमेश्वरः ।
लोकेषु सृष्टिकरणात् स्रष्टा ब्रह्मेति गीयते ॥४०॥
40. kāraṇaṁ sarvabhūtānāṁ sa ekaḥ parameśvaraḥ ,
lokeṣu sṛṣṭikaraṇāt sraṣṭā brahmeti gīyate.
Go to verse view
विष्णुः पालयिता देवि संहर्ताऽहं तदिच्चया ।
इन्द्रादयो लोकपालाः सर्वे तद्वशवर्तिनः ॥४१॥
41. viṣṇuḥ pālayitā devi saṁhartā'haṁ tadiccayā ,
indrādayo lokapālāḥ sarve tadvaśavartinaḥ.
Go to verse view
स्वे स्वेऽधिकारे निरतास्ते शासति तदाज्ञया ।
त्वं परा प्रकृतिस्तस्य पूज्याऽसि भुवनत्रये ॥४२॥
42. sve sve'dhikāre niratāste śāsati tadājñayā ,
tvaṁ parā prakṛtistasya pūjyā'si bhuvanatraye.
Go to verse view
तेनान्तर्यामिरूपेण तत्तद्विषययोजिताः ।
स्वस्वकर्म प्रकुर्वन्ति न स्वतन्त्राः कदाचन ॥४३॥
43. tenāntaryāmirūpeṇa tattadviṣayayojitāḥ ,
svasvakarma prakurvanti na svatantrāḥ kadācana.
Go to verse view
यद्भयाद्वाति वातोऽपि सूर्यस्तपति यद्भयात् ।
वर्षन्ति तोयदाः काले पुष्पन्ति तरवो वने ॥४४॥
44. yadbhayādvāti vāto'pi sūryastapati yadbhayāt ,
varṣanti toyadāḥ kāle puṣpanti taravo vane.
Go to verse view
कालं कालयते काले मृत्योर्मृत्युर्भियो भयम् ।
वेदान्तवेद्यो भगवान् यत्तच्चब्दोपलक्षितः ॥४५॥
45. kālaṁ kālayate kāle mṛtyormṛtyurbhiyo bhayam ,
vedāntavedyo bhagavān yattaccabdopalakṣitaḥ.
Go to verse view
सर्वे देवाश्च देव्यश्च तन्मयाः सुरवन्दिते ।
आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तं तन्मयं सकलं जगत् ॥४६॥
46. sarve devāśca devyaśca tanmayāḥ suravandite ,
ābrahmastambaparyantaṁ tanmayaṁ sakalaṁ jagat.
Go to verse view
तस्मिंस्तुष्टे जगत्तुष्टं प्रीणिते प्रीणितं जगत् ।
तदाराधनतो देवि सर्वेषां प्रीणनं भवेत् ॥४७॥
47. tasmiṁstuṣṭe jagattuṣṭaṁ prīṇite prīṇitaṁ jagat ,
tadārādhanato devi sarveṣāṁ prīṇanaṁ bhavet.
Go to verse view
तरोर्मूलाभिषेकेण यथा तद्भुजपल्लवाः ।
तृप्यन्ति तदनुष्ठानात् तथा सर्वेऽमरादयः ॥४८॥
48. tarormūlābhiṣekeṇa yathā tadbhujapallavāḥ ,
tṛpyanti tadanuṣṭhānāt tathā sarve'marādayaḥ.
Go to verse view
यथा तवार्चनाद्ध्यानात् पूजनाज्जपनात् प्रिये ।
भवन्ति तुष्टाः सुन्दर्यस्तथा जानीहि सुव्रते ॥४९॥
49. yathā tavārcanāddhyānāt pūjanājjapanāt priye ,
bhavanti tuṣṭāḥ sundaryastathā jānīhi suvrate.
Go to verse view
यथा गच्चन्ति सरितोऽवशेनापि सरित्पतिम् ।
तथार्चादीनि कर्माणि तदुद्देश्यानि पार्वति ॥५०॥
50. yathā gaccanti sarito'vaśenāpi saritpatim ,
tathārcādīni karmāṇi taduddeśyāni pārvati.
Go to verse view
यो यो यान् यान् यजेद्देवान् श्रद्धया यद्यदाप्तये ।
तत्तद्ददाति सोऽध्यक्षस्तैस्तैर्देवगणैः शिवे ॥५१॥
51. yo yo yān yān yajeddevān śraddhayā yadyadāptaye ,
tattaddadāti so'dhyakṣastaistairdevagaṇaiḥ śive.
Go to verse view
बहुनाऽत्र किमुक्तेन तवाऽग्रे कथ्यते प्रिये ।
ध्येयः पूज्यः सुखाराध्यस्तं विना नास्ति मुक्तये ॥५२॥
52. bahunā'tra kimuktena tavā'gre kathyate priye ,
dhyeyaḥ pūjyaḥ sukhārādhyastaṁ vinā nāsti muktaye.
Go to verse view
नाऽयासो नोपवासश्च कायक्लेशो न विद्यते ।
नैवाऽचारादिनियमो नोपचाराश्च भूरिशः ॥५३॥
53. nā'yāso nopavāsaśca kāyakleśo na vidyate ,
naivā'cārādiniyamo nopacārāśca bhūriśaḥ.
Go to verse view
न दिक्कालविचारोऽस्ति न मुद्रान्याससंहतिः ।
यत्साधने कुलेशानि तं विना कोऽन्यमाश्रयेत् ॥५४॥
54. na dikkālavicāro'sti na mudrānyāsasaṁhatiḥ ,
yatsādhane kuleśāni taṁ vinā ko'nyamāśrayet.
Go to verse view
Previous Chapter Next Chapter

Links to all chapters:

Chapter 1 Chapter 2 (current chapter) Chapter 3 Chapter 4 Chapter 5 Chapter 6 Chapter 7 Chapter 8 Chapter 9 Chapter 10 Chapter 11 Chapter 12 Chapter 13 Chapter 14