महानिर्वाण-तन्त्रम्
mahānirvāṇa-tantram
-
chapter-2
इति देव्या वचः शृत्वा शङ्करो लोकशङ्करः ।
कथयामास तत्त्वेन महाकारुण्यवारिधिः ॥१॥
कथयामास तत्त्वेन महाकारुण्यवारिधिः ॥१॥
1. iti devyā vacaḥ śṛtvā śaṅkaro lokaśaṅkaraḥ ,
kathayāmāsa tattvena mahākāruṇyavāridhiḥ.
kathayāmāsa tattvena mahākāruṇyavāridhiḥ.
1.
iti devyā vacaḥ śrutvā śaṅkaro lokaśaṅkaraḥ
kathayāmāsa tattvena mahākāruṇyavāridhiḥ
kathayāmāsa tattvena mahākāruṇyavāridhiḥ
1.
mahākāruṇyavāridhiḥ lokaśaṅkaraḥ śaṅkaraḥ
devyā vacaḥ śrutvā tattvena kathayāmāsa iti
devyā vacaḥ śrutvā tattvena kathayāmāsa iti
1. Hearing these words of the Goddess, Shankara, who brings happiness to the world and is an ocean of supreme compassion, spoke the truth in reply.
साधु पृष्टं महाभागे जगतां हितकारिणि ।
एतादृशः शुभः प्रश्नो न केनापि कृतः पुरा ॥२॥
एतादृशः शुभः प्रश्नो न केनापि कृतः पुरा ॥२॥
2. sādhu pṛṣṭaṁ mahābhāge jagatāṁ hitakāriṇi ,
etādṛśaḥ śubhaḥ praśno na kenāpi kṛtaḥ purā.
etādṛśaḥ śubhaḥ praśno na kenāpi kṛtaḥ purā.
2.
sādhu pṛṣṭaṃ mahābhāge jagatāṃ hitakāriṇi
etādṛśaḥ śubhaḥ praśno na kenāpi kṛtaḥ purā
etādṛśaḥ śubhaḥ praśno na kenāpi kṛtaḥ purā
2.
mahābhāge jagatāṃ hitakāriṇi sādhu pṛṣṭam
etādṛśaḥ śubhaḥ praśnaḥ purā na kenāpi kṛtaḥ
etādṛśaḥ śubhaḥ praśnaḥ purā na kenāpi kṛtaḥ
2. O noble lady, who brings welfare to the worlds, you have asked well. Such an auspicious question has never been asked by anyone before.
धन्याऽसि सुकृतज्ञाऽसि हिताऽसि कलिजन्मनाम् ।
यद्यदुक्तं त्वया भद्रे सत्यं सत्यं यथार्थतः ॥३॥
यद्यदुक्तं त्वया भद्रे सत्यं सत्यं यथार्थतः ॥३॥
3. dhanyā'si sukṛtajñā'si hitā'si kalijanmanām ,
yadyaduktaṁ tvayā bhadre satyaṁ satyaṁ yathārthataḥ.
yadyaduktaṁ tvayā bhadre satyaṁ satyaṁ yathārthataḥ.
3.
dhanyā asi sukṛtajñā asi hitā asi kalijanmanām
yadyat uktam tvayā bhadre satyam satyam yathārthataḥ
yadyat uktam tvayā bhadre satyam satyam yathārthataḥ
3.
bhadre tvayā yat yat uktam tat satyam satyam yathārthataḥ
asi dhanyā asi sukṛtajñā asi hitā kalijanmanām
asi dhanyā asi sukṛtajñā asi hitā kalijanmanām
3. O auspicious one, whatever has been spoken by you is truly, truly, and precisely the truth. You are indeed blessed, you are a knower of good deeds, and you are beneficial to those born in the Kali age.
सर्वज्ञा त्वं त्रिकालज्ञा धर्मज्ञा परमेश्वरि ।
भूतं भवद्भविष्यञ्च धर्मयुक्तं त्वया प्रिये ॥४॥
भूतं भवद्भविष्यञ्च धर्मयुक्तं त्वया प्रिये ॥४॥
4. sarvajñā tvaṁ trikālajñā dharmajñā parameśvari ,
bhūtaṁ bhavadbhaviṣyañca dharmayuktaṁ tvayā priye.
bhūtaṁ bhavadbhaviṣyañca dharmayuktaṁ tvayā priye.
4.
sarvajñā tvam trikālajñā dharmajñā parameśvari
bhūtam bhavat bhaviṣyat ca dharmayuktam tvayā priye
bhūtam bhavat bhaviṣyat ca dharmayuktam tvayā priye
4.
parameśvari priye tvam sarvajñā trikālajñā dharmajñā asi,
bhūtam bhavat bhaviṣyat ca dharmayuktam tvayā uktam
bhūtam bhavat bhaviṣyat ca dharmayuktam tvayā uktam
4. O Supreme Goddess, beloved, you are all-knowing, a knower of the three times, and a knower of dharma. Whatever is past, present, and future has been rightly stated by you in accordance with dharma.
यथातत्त्वं यथान्यायं यथायोग्यं न संशयः ।
कलिकल्मषदीनानां द्विजादीनां सुरेश्वरि ॥५॥
कलिकल्मषदीनानां द्विजादीनां सुरेश्वरि ॥५॥
5. yathātattvaṁ yathānyāyaṁ yathāyogyaṁ na saṁśayaḥ ,
kalikalmaṣadīnānāṁ dvijādīnāṁ sureśvari.
kalikalmaṣadīnānāṁ dvijādīnāṁ sureśvari.
5.
yathātattvama yathānyāyaṃ yathāyogyaṃ na saṃśayaḥ
kali-kalmaṣa-dīnānām dvija-ādīnām sureśvari
kali-kalmaṣa-dīnānām dvija-ādīnām sureśvari
5.
sureśvari,
yathātattvam yathānyāyam yathāyogyam kali-kalmaṣa-dīnānām dvija-ādīnām na saṃśayaḥ
yathātattvam yathānyāyam yathāyogyam kali-kalmaṣa-dīnānām dvija-ādīnām na saṃśayaḥ
5. O sovereign of the divine beings, exactly as things truly are, according to proper rules, and as appropriate, there is no doubt for brahmins and others who are afflicted by the impurities of the Kali age.
मेध्यामेध्याविचाराणां न शुद्धिः श्रौतकर्मणा ।
न संहिताद्यैः स्मृतिभिरिष्टसिद्धिर्नृणां भवेत् ॥६॥
न संहिताद्यैः स्मृतिभिरिष्टसिद्धिर्नृणां भवेत् ॥६॥
6. medhyāmedhyāvicārāṇāṁ na śuddhiḥ śrautakarmaṇā ,
na saṁhitādyaiḥ smṛtibhiriṣṭasiddhirnṛṇāṁ bhavet.
na saṁhitādyaiḥ smṛtibhiriṣṭasiddhirnṛṇāṁ bhavet.
6.
medhyāmedhyāvicārāṇām na śuddhiḥ śrauta-karmaṇā na
saṃhitādyaiḥ smṛtibhiḥ iṣṭa-siddhiḥ nṛṇām bhavet
saṃhitādyaiḥ smṛtibhiḥ iṣṭa-siddhiḥ nṛṇām bhavet
6.
medhyāmedhyāvicārāṇām śrauta-karmaṇā śuddhiḥ na,
nṛṇām saṃhitādyaiḥ smṛtibhiḥ iṣṭa-siddhiḥ na bhavet
nṛṇām saṃhitādyaiḥ smṛtibhiḥ iṣṭa-siddhiḥ na bhavet
6. For those who do not discriminate between what is pure and impure, there is no purification through Vedic rituals, nor does the attainment of desired spiritual goals happen for mortals through Smṛtis, Saṃhitās, and the like.
सत्यं सत्यं पुनः सत्यं सत्यं सत्यं मयोच्यते ।
विना ह्यागममार्गेण कलौ नास्ति गतिः प्रिये ॥७॥
विना ह्यागममार्गेण कलौ नास्ति गतिः प्रिये ॥७॥
7. satyaṁ satyaṁ punaḥ satyaṁ satyaṁ satyaṁ mayocyate ,
vinā hyāgamamārgeṇa kalau nāsti gatiḥ priye.
vinā hyāgamamārgeṇa kalau nāsti gatiḥ priye.
7.
satyam satyam punaḥ satyam satyam satyam mayā ucyate
vinā hi āgama-mārgeṇa kalau na asti gatiḥ priye
vinā hi āgama-mārgeṇa kalau na asti gatiḥ priye
7.
priye mayā satyam satyam punaḥ satyam satyam satyam
ucyate hi kalau āgama-mārgeṇa vinā gatiḥ na asti
ucyate hi kalau āgama-mārgeṇa vinā gatiḥ na asti
7. O beloved, I tell you the absolute truth - truly, truly, again truly, truly, and truly. In the Kali age, there is no salvation without following the path of the Āgamas.
श्रुतिस्मृतिपुराणादौ मयैवोक्तं पुरा शिवे ।
आगमोक्तविधानेन कलौ देवान् यजेत् सुधीः ॥८॥
आगमोक्तविधानेन कलौ देवान् यजेत् सुधीः ॥८॥
8. śrutismṛtipurāṇādau mayaivoktaṁ purā śive ,
āgamoktavidhānena kalau devān yajet sudhīḥ.
āgamoktavidhānena kalau devān yajet sudhīḥ.
8.
śruti-smṛti-purāṇa-ādau mayā eva uktam purā śive
āgama-ukta-vidhānena kalau devān yajet sudhīḥ
āgama-ukta-vidhānena kalau devān yajet sudhīḥ
8.
śive purā śruti-smṛti-purāṇa-ādau mayā eva uktam
kalau sudhīḥ āgama-ukta-vidhānena devān yajet
kalau sudhīḥ āgama-ukta-vidhānena devān yajet
8. O Śivā, it has already been stated by me in the Śrutis, Smṛtis, Purāṇas, and other texts - in the Kali age, a wise person should worship the divine beings according to the rules prescribed in the Āgamas.
कलावागममुल्लङ्घ्य योऽन्यमार्गे प्रवर्तते ।
न तस्य गतिरस्तीति सत्यं सत्यं न संशयः ॥९॥
न तस्य गतिरस्तीति सत्यं सत्यं न संशयः ॥९॥
9. kalāvāgamamullaṅghya yo'nyamārge pravartate ,
na tasya gatirastīti satyaṁ satyaṁ na saṁśayaḥ.
na tasya gatirastīti satyaṁ satyaṁ na saṁśayaḥ.
9.
kalau āgamam ullaṅghya yaḥ anyamārge pravartate
na tasya gatiḥ asti iti satyam satyam na saṃśayaḥ
na tasya gatiḥ asti iti satyam satyam na saṃśayaḥ
9.
kalau yaḥ āgamam ullaṅghya anyamārge pravartate,
tasya gatiḥ na asti,
iti satyam satyam,
na saṃśayaḥ
tasya gatiḥ na asti,
iti satyam satyam,
na saṃśayaḥ
9. In the Kali age, whoever disregards the Āgamas and follows any other path has no destination, this is the absolute truth, there is no doubt.
सर्वैर्वेदैः पुराणैश्च स्मृतिभिः संहितादिभिः ।
प्रतिपाद्योऽस्मि नान्योऽस्ति प्रभुर्जगति मां विना ॥१०॥
प्रतिपाद्योऽस्मि नान्योऽस्ति प्रभुर्जगति मां विना ॥१०॥
10. sarvairvedaiḥ purāṇaiśca smṛtibhiḥ saṁhitādibhiḥ ,
pratipādyo'smi nānyo'sti prabhurjagati māṁ vinā.
pratipādyo'smi nānyo'sti prabhurjagati māṁ vinā.
10.
sarvaiḥ vedaiḥ purāṇaiḥ ca smṛtibhiḥ saṃhitādibhiḥ
pratipādyaḥ asmi na anyaḥ asti prabhuḥ jagati mām vinā
pratipādyaḥ asmi na anyaḥ asti prabhuḥ jagati mām vinā
10.
sarvaiḥ vedaiḥ purāṇaiḥ ca smṛtibhiḥ saṃhitādibhiḥ ca pratipādyaḥ asmi,
jagati māṃ vinā anyaḥ prabhuḥ na asti
jagati māṃ vinā anyaḥ prabhuḥ na asti
10. By all the Vedas, Purāṇas, Smṛtis, Saṃhitās and other texts, I am revealed, and in this world there is no other lord besides me.
आमनन्ति च ते सर्वे मत्पदं लोकपावनम् ।
मन्मार्गविमुखा लोकाः पाषण्डा ब्रह्मघातिनः ॥११॥
मन्मार्गविमुखा लोकाः पाषण्डा ब्रह्मघातिनः ॥११॥
11. āmananti ca te sarve matpadaṁ lokapāvanam ,
manmārgavimukhā lokāḥ pāṣaṇḍā brahmaghātinaḥ.
manmārgavimukhā lokāḥ pāṣaṇḍā brahmaghātinaḥ.
11.
āmananti ca te sarve matpadam lokapāvanam
manmārgavimukhā lokāḥ pāṣaṇḍā brahmaghātinaḥ
manmārgavimukhā lokāḥ pāṣaṇḍā brahmaghātinaḥ
11.
sarve te ca āmananti matpadam lokapāvanam
manmārgavimukhāḥ lokāḥ pāṣaṇḍāḥ brahmaghātinaḥ
manmārgavimukhāḥ lokāḥ pāṣaṇḍāḥ brahmaghātinaḥ
11. All of them proclaim my supreme state, which purifies the worlds. People who turn away from my path are heretics and slayers of the absolute.
अतो मन्मतमुत्सृज्य यो यत् कर्म समाचरेत् ।
निष्फलं तद्भवेद्देवि कर्ताऽपि नारकी भवेत् ॥१२॥
निष्फलं तद्भवेद्देवि कर्ताऽपि नारकी भवेत् ॥१२॥
12. ato manmatamutsṛjya yo yat karma samācaret ,
niṣphalaṁ tadbhaveddevi kartā'pi nārakī bhavet.
niṣphalaṁ tadbhaveddevi kartā'pi nārakī bhavet.
12.
ataḥ manmatam utsṛjya yaḥ yat karma samācaret
niṣphalam tat bhavet devi kartā api nārakī bhavet
niṣphalam tat bhavet devi kartā api nārakī bhavet
12.
devi,
ataḥ manmatam utsṛjya yaḥ yat karma samācaret,
tat niṣphalam bhavet,
kartā api nārakī bhavet
ataḥ manmatam utsṛjya yaḥ yat karma samācaret,
tat niṣphalam bhavet,
kartā api nārakī bhavet
12. Therefore, O Goddess, abandoning my teaching, whatever action anyone might perform becomes fruitless, and the doer himself goes to hell.
मूढो मन्मतमुत्सृज्य योऽन्यन्मतमुपाश्रयेत् ।
ब्रह्महा पितृहा स्त्रीघ्नः स भवेन्नात्र संशयः ॥१३॥
ब्रह्महा पितृहा स्त्रीघ्नः स भवेन्नात्र संशयः ॥१३॥
13. mūḍho manmatamutsṛjya yo'nyanmatamupāśrayet ,
brahmahā pitṛhā strīghnaḥ sa bhavennātra saṁśayaḥ.
brahmahā pitṛhā strīghnaḥ sa bhavennātra saṁśayaḥ.
13.
mūḍhaḥ matam utsṛjya yaḥ anyat matam upāśrayet
brahmahā pitṛhā strīghnaḥ saḥ bhavet na atra saṃśayaḥ
brahmahā pitṛhā strīghnaḥ saḥ bhavet na atra saṃśayaḥ
13.
mūḍhaḥ yaḥ matam utsṛjya anyat matam upāśrayet saḥ
brahmahā pitṛhā strīghnaḥ bhavet atra na saṃśayaḥ
brahmahā pitṛhā strīghnaḥ bhavet atra na saṃśayaḥ
13. That deluded person who abandons my teaching and resorts to another doctrine becomes a slayer of a brahmin, a slayer of his father, and a slayer of women - there is no doubt about this.
कलौ तन्त्रोदिता मन्त्राः सिद्धास्तूर्णफलप्रदाः ।
शस्ताः कर्मसु सर्वेषु जपयज्ञक्रियादिषु ॥१४॥
शस्ताः कर्मसु सर्वेषु जपयज्ञक्रियादिषु ॥१४॥
14. kalau tantroditā mantrāḥ siddhāstūrṇaphalapradāḥ ,
śastāḥ karmasu sarveṣu japayajñakriyādiṣu.
śastāḥ karmasu sarveṣu japayajñakriyādiṣu.
14.
kalau tantra-uditā mantrāḥ siddhāḥ tvarita-phala-pradāḥ
śastāḥ karmasu sarveṣu japa-yajña-kriyā-ādiṣu
śastāḥ karmasu sarveṣu japa-yajña-kriyā-ādiṣu
14.
kalau tantra-uditāḥ mantrāḥ siddhāḥ tvarita-phala-pradāḥ
sarveṣu japa-yajña-kriyā-ādiṣu karmasu śastāḥ
sarveṣu japa-yajña-kriyā-ādiṣu karmasu śastāḥ
14. In the Kali age, the mantras revealed in the Tantras are perfected and quickly yield results. They are praised in all actions such as japa, Vedic rituals, and ritual practices.
निर्वीर्याः श्रौतजातीया विषहीनोरगा इव ।
सत्यादौ सफला आसन् कलौ ते मृतका इव ॥१५॥
सत्यादौ सफला आसन् कलौ ते मृतका इव ॥१५॥
15. nirvīryāḥ śrautajātīyā viṣahīnoragā iva ,
satyādau saphalā āsan kalau te mṛtakā iva.
satyādau saphalā āsan kalau te mṛtakā iva.
15.
nirvīryāḥ śrautajātīyāḥ viṣahīna-uragā iva
satyādau saphālāḥ āsan kalau te mṛtakāḥ iva
satyādau saphālāḥ āsan kalau te mṛtakāḥ iva
15.
te śrautajātīyāḥ nirvīryāḥ viṣahīna-uragā iva satyādau saphālāḥ āsan,
kalau mṛtakāḥ iva (ca)
kalau mṛtakāḥ iva (ca)
15. In the earlier ages of truth, those belonging to the Vedic traditions were fruitful, but in the Kali age they are powerless, like venomless serpents and like corpses.
पाञ्चालिका यथा भित्तौ सर्वेन्द्रियसमन्विताः ।
अमूरशक्ताः कार्येषु तथान्ये मन्त्रराशयः ॥१६॥
अमूरशक्ताः कार्येषु तथान्ये मन्त्रराशयः ॥१६॥
16. pāñcālikā yathā bhittau sarvendriyasamanvitāḥ ,
amūraśaktāḥ kāryeṣu tathānye mantrarāśayaḥ.
amūraśaktāḥ kāryeṣu tathānye mantrarāśayaḥ.
16.
pāñcālikā yathā bhittau sarvendraiya-samanvitāḥ
amūḥ aśaktāḥ kāryeṣu tathā anye mantrarāśayaḥ
amūḥ aśaktāḥ kāryeṣu tathā anye mantrarāśayaḥ
16.
sarvendraiya-samanvitāḥ amūḥ pāñcālikāḥ yathā bhittau
(sthitāḥ tathā) anye mantrarāśayaḥ kāryeṣu aśaktāḥ
(sthitāḥ tathā) anye mantrarāśayaḥ kāryeṣu aśaktāḥ
16. Just as dolls on a wall, though equipped with all their limbs and senses, are powerless to perform any actions, so too are all other collections of mantras.
अन्यमन्त्रैः कृतं कर्म बन्ध्यास्त्रीसङ्गमो यथा ।
न तत्र फलसिद्धिः स्यात् श्रम एव हि केवलम् ॥१७॥
न तत्र फलसिद्धिः स्यात् श्रम एव हि केवलम् ॥१७॥
17. anyamantraiḥ kṛtaṁ karma bandhyāstrīsaṅgamo yathā ,
na tatra phalasiddhiḥ syāt śrama eva hi kevalam.
na tatra phalasiddhiḥ syāt śrama eva hi kevalam.
17.
anya-mantraiḥ kṛtaṃ karma bandhyā-strī-saṅgamo yathā
na tatra phala-siddhiḥ syāt śrama eva hi kevalam
na tatra phala-siddhiḥ syāt śrama eva hi kevalam
17.
anya-mantraiḥ kṛtaṃ karma yathā
bandhyā-strī-saṅgamo (bhavati)
tatra phala-siddhiḥ na syāt
śramaḥ eva hi kevalam (bhavati)
bandhyā-strī-saṅgamo (bhavati)
tatra phala-siddhiḥ na syāt
śramaḥ eva hi kevalam (bhavati)
17. Actions performed with other mantras are just like union with a barren woman, there is no attainment of the fruit there, and it is indeed nothing but sheer exhaustion.
कलावन्योदितैर्मार्गैः सिद्धिमिच्चति यो नरः ।
तृषितो जाह्नवीतीरे कूपं खनति दुर्मतिः ॥१८॥
तृषितो जाह्नवीतीरे कूपं खनति दुर्मतिः ॥१८॥
18. kalāvanyoditairmārgaiḥ siddhimiccati yo naraḥ ,
tṛṣito jāhnavītīre kūpaṁ khanati durmatiḥ.
tṛṣito jāhnavītīre kūpaṁ khanati durmatiḥ.
18.
kalau anya-uditaiḥ mārgaiḥ siddhiṃ icchati yaḥ
naraḥ tṛṣitaḥ jāhnavī-tīre kūpaṃ khanati durmatiḥ
naraḥ tṛṣitaḥ jāhnavī-tīre kūpaṃ khanati durmatiḥ
18.
yaḥ naraḥ kalau anya-uditaiḥ mārgaiḥ siddhiṃ icchati
(saḥ) durmatiḥ tṛṣitaḥ (san) jāhnavī-tīre kūpaṃ khanati
(saḥ) durmatiḥ tṛṣitaḥ (san) jāhnavī-tīre kūpaṃ khanati
18. In the Kali age, a foolish person who desires spiritual attainment through paths taught by others, being thirsty, digs a well on the very banks of the Ganges.
मद्वक्त्रादुदितं धर्मं हित्वाऽन्यद्धर्ममीहते ।
अमृतं स्वगृहे त्यक्त्वा क्षीरमार्कं स वाञ्चति ॥१९॥
अमृतं स्वगृहे त्यक्त्वा क्षीरमार्कं स वाञ्चति ॥१९॥
19. madvaktrāduditaṁ dharmaṁ hitvā'nyaddharmamīhate ,
amṛtaṁ svagṛhe tyaktvā kṣīramārkaṁ sa vāñcati.
amṛtaṁ svagṛhe tyaktvā kṣīramārkaṁ sa vāñcati.
19.
mat-vaktrāt uditam dharmam hitvā anyat dharmam īhate
amṛtam sva-gṛhe tyaktvā kṣīra-mārkam sa vāñchati
amṛtam sva-gṛhe tyaktvā kṣīra-mārkam sa vāñchati
19.
mat-vaktrāt uditam dharmam hitvā anyat dharmam īhate
sva-gṛhe amṛtam tyaktvā kṣīra-mārkam sa vāñchati
sva-gṛhe amṛtam tyaktvā kṣīra-mārkam sa vāñchati
19. Whoever abandons the dharma spoken from my own mouth and desires another dharma, leaving nectar in his own house, longs for the milk of the arka plant.
नान्यः पन्था मुक्तिहेतुरिहामुत्र सुखाप्तये ।
यथा तन्त्रोदितो मार्गो मोक्षाय च सुखाय च ॥२०॥
यथा तन्त्रोदितो मार्गो मोक्षाय च सुखाय च ॥२०॥
20. nānyaḥ panthā muktiheturihāmutra sukhāptaye ,
yathā tantrodito mārgo mokṣāya ca sukhāya ca.
yathā tantrodito mārgo mokṣāya ca sukhāya ca.
20.
na anyaḥ panthā mukti-hetuḥ iha amutra sukha-āptaye
yathā tantra-uditaḥ mārgaḥ mokṣāya ca sukhāya ca
yathā tantra-uditaḥ mārgaḥ mokṣāya ca sukhāya ca
20.
iha amutra mukti-hetuḥ sukha-āptaye na anyaḥ panthā
yathā tantra-uditaḥ mārgaḥ mokṣāya ca sukhāya ca
yathā tantra-uditaḥ mārgaḥ mokṣāya ca sukhāya ca
20. There is no other path here or hereafter for attaining liberation and happiness, other than the path revealed in the Tantras, which leads to both liberation and happiness.
तन्त्राणि बहुधोक्तानि नानाख्यानान्वितानि च ।
सिद्धानां साधकानाञ्च विधानानि च भूरिशः ॥२१॥
सिद्धानां साधकानाञ्च विधानानि च भूरिशः ॥२१॥
21. tantrāṇi bahudhoktāni nānākhyānānvitāni ca ,
siddhānāṁ sādhakānāñca vidhānāni ca bhūriśaḥ.
siddhānāṁ sādhakānāñca vidhānāni ca bhūriśaḥ.
21.
tantrāṇi bahudhā uktāni nānā ākhyāna anvitāni ca
siddhānām sādhakānām ca vidhānāni ca bhūriśaḥ
siddhānām sādhakānām ca vidhānāni ca bhūriśaḥ
21.
tantrāṇi bahudhā uktāni nānā-ākhyāna-anvitāni ca
siddhānām sādhakānām ca bhūriśaḥ vidhānāni ca
siddhānām sādhakānām ca bhūriśaḥ vidhānāni ca
21. The Tantras have been spoken in many ways, endowed with various narratives, and with numerous rules for both siddhas and practitioners.
अधिकारिविभेदेन पशुबाहुल्यतः प्रिये ।
कुलाचारोदितं धर्मं गुप्त्यर्थं कथितं क्वचित् ॥२२॥
कुलाचारोदितं धर्मं गुप्त्यर्थं कथितं क्वचित् ॥२२॥
22. adhikārivibhedena paśubāhulyataḥ priye ,
kulācāroditaṁ dharmaṁ guptyarthaṁ kathitaṁ kvacit.
kulācāroditaṁ dharmaṁ guptyarthaṁ kathitaṁ kvacit.
22.
adhikāra vibhedena paśu bāhulyataḥ priye kula
ācāra uditam dharmam guptyartham kathitam kvacit
ācāra uditam dharmam guptyartham kathitam kvacit
22.
priye adhikāra-vibhedena paśu-bāhulyataḥ
kula-ācāra-uditam dharmam guptyartham kvacit kathitam
kula-ācāra-uditam dharmam guptyartham kvacit kathitam
22. O beloved one, according to the distinction of the recipients and due to the prevalence of pasus, the dharma arising from kulacara was declared in certain places for the sake of secrecy.
जीवप्रवृत्तिकारीणि कानिचित् कथितान्यपि ।
देवा नानाविधाः प्रोक्ता देव्योऽपि बहुधाः प्रिये ॥२३॥
देवा नानाविधाः प्रोक्ता देव्योऽपि बहुधाः प्रिये ॥२३॥
23. jīvapravṛttikārīṇi kānicit kathitānyapi ,
devā nānāvidhāḥ proktā devyo'pi bahudhāḥ priye.
devā nānāvidhāḥ proktā devyo'pi bahudhāḥ priye.
23.
jīvapravṛttikārīṇi kānicit kathitāni api devā
nānāvidhāḥ proktā devyo api bahudhāḥ priye
nānāvidhāḥ proktā devyo api bahudhāḥ priye
23.
priye kānicit api jīvapravṛttikārīṇi kathitāni
nānāvidhāḥ devāḥ api bahudhāḥ devyāḥ proktāḥ
nānāvidhāḥ devāḥ api bahudhāḥ devyāḥ proktāḥ
23. O beloved one, various activities that engage living beings have been spoken of, and numerous gods and goddesses have also been declared.
भैरवाश्चैव वेताला वटुका नायिका गणाः ।
शाक्ताः शैवा वैष्णवाश्च सौरा गाणपतादयः ॥२४॥
शाक्ताः शैवा वैष्णवाश्च सौरा गाणपतादयः ॥२४॥
24. bhairavāścaiva vetālā vaṭukā nāyikā gaṇāḥ ,
śāktāḥ śaivā vaiṣṇavāśca saurā gāṇapatādayaḥ.
śāktāḥ śaivā vaiṣṇavāśca saurā gāṇapatādayaḥ.
24.
bhairavāḥ ca eva vetālāḥ vaṭukā nāyikā gaṇāḥ
śāktāḥ śaivā vaiṣṇavāḥ ca saurā gāṇapatādayaḥ
śāktāḥ śaivā vaiṣṇavāḥ ca saurā gāṇapatādayaḥ
24.
bhairavāḥ ca eva vetālāḥ vaṭukāḥ nāyikāḥ gaṇāḥ
śāktāḥ śaivāḥ vaiṣṇavāḥ ca saurāḥ gāṇapatādayaḥ
śāktāḥ śaivāḥ vaiṣṇavāḥ ca saurāḥ gāṇapatādayaḥ
24. Bhairavas, vetalas, vaṭukas, nayikas, ganas, saktas, saivas, vaishnavas, sauras, and ganapatas and others.
नानामन्त्राश्च यन्त्राणि सिद्धोपायान्यनेकशः ।
भूरिप्रयाससाध्यानि यथोक्तफलदानि च ॥२५॥
भूरिप्रयाससाध्यानि यथोक्तफलदानि च ॥२५॥
25. nānāmantrāśca yantrāṇi siddhopāyānyanekaśaḥ ,
bhūriprayāsasādhyāni yathoktaphaladāni ca.
bhūriprayāsasādhyāni yathoktaphaladāni ca.
25.
nānā mantrāḥ ca yantrāṇi siddha-upāyāni anekaśaḥ
bhūri-prayāsa-sādhyāni yathā-ukta-phala-dāni ca
bhūri-prayāsa-sādhyāni yathā-ukta-phala-dāni ca
25.
nānā mantrāḥ ca yantrāṇi anekaśaḥ siddhopāyāni
bhūri-prayāsa-sādhyāni yathokta-phala-dāni ca
bhūri-prayāsa-sādhyāni yathokta-phala-dāni ca
25. Various mantras, yantras, and numerous successful methods, requiring abundant effort, grant results exactly as stated.
यथा यथा कृताः प्रश्ना येन येन यदा यदा ।
तदा तस्योपकाराय तथैवोक्तं मया प्रिये ॥२६॥
तदा तस्योपकाराय तथैवोक्तं मया प्रिये ॥२६॥
26. yathā yathā kṛtāḥ praśnā yena yena yadā yadā ,
tadā tasyopakārāya tathaivoktaṁ mayā priye.
tadā tasyopakārāya tathaivoktaṁ mayā priye.
26.
yathā yathā kṛtāḥ praśnāḥ yena yena yadā yadā
tadā tasya upakārāya tathā eva uktam mayā priye
tadā tasya upakārāya tathā eva uktam mayā priye
26.
priye,
yathā yathā yena yena yadā yadā praśnāḥ kṛtāḥ,
tadā tasya upakārāya tathā eva mayā uktam
yathā yathā yena yena yadā yadā praśnāḥ kṛtāḥ,
tadā tasya upakārāya tathā eva mayā uktam
26. O beloved, however, by whomever, and whenever questions were asked, precisely in that manner and for his benefit has it been spoken by me.
सर्वलोकोपकाराय सर्वप्राणिहिताय च ।
युगधर्मानुसारेण याथातथ्येन पार्वति ॥२७॥
युगधर्मानुसारेण याथातथ्येन पार्वति ॥२७॥
27. sarvalokopakārāya sarvaprāṇihitāya ca ,
yugadharmānusāreṇa yāthātathyena pārvati.
yugadharmānusāreṇa yāthātathyena pārvati.
27.
sarva-loka-upakārāya sarva-prāṇi-hitāya ca
yuga-dharma-anusāreṇa yāthātathyena pārvati
yuga-dharma-anusāreṇa yāthātathyena pārvati
27.
pārvati sarva-loka-upakārāya sarva-prāṇi-hitāya
ca yuga-dharma-anusāreṇa yāthātathyena
ca yuga-dharma-anusāreṇa yāthātathyena
27. O Pārvatī, for the benefit of all worlds and for the welfare of all living beings, it has been spoken truthfully and in accordance with the spirit of the age,
त्वया यादृक्कृताः प्रश्ना न केनापि पुरा कृताः ।
तव स्नेहेन वक्ष्यामि सारात्सारं परात्परं ॥२८॥
तव स्नेहेन वक्ष्यामि सारात्सारं परात्परं ॥२८॥
28. tvayā yādṛkkṛtāḥ praśnā na kenāpi purā kṛtāḥ ,
tava snehena vakṣyāmi sārātsāraṁ parātparaṁ.
tava snehena vakṣyāmi sārātsāraṁ parātparaṁ.
28.
tvayā yādṛk kṛtāḥ praśnāḥ na kenapi purā kṛtāḥ
tava snehena vakṣyāmi sārāt sāram parāt param
tava snehena vakṣyāmi sārāt sāram parāt param
28.
tvayā yādṛk praśnāḥ kṛtāḥ purā kena api na kṛtāḥ
tava snehena sārāt sāram parāt param vakṣyāmi
tava snehena sārāt sāram parāt param vakṣyāmi
28. Because questions like yours have never been asked by anyone before, out of affection for you I shall speak the essence of the essence and the supreme beyond the supreme.
वेदानामागमानाञ्च तन्त्राणाञ्च विशेषतः ।
सारमुद्धृत्य देवेशि तवाग्रे कथ्यते मया ॥२९॥
सारमुद्धृत्य देवेशि तवाग्रे कथ्यते मया ॥२९॥
29. vedānāmāgamānāñca tantrāṇāñca viśeṣataḥ ,
sāramuddhṛtya deveśi tavāgre kathyate mayā.
sāramuddhṛtya deveśi tavāgre kathyate mayā.
29.
vedānām āgamānāṃ ca tantrāṇām ca viśeṣataḥ
sāraṃ uddhṛtya deveśi tava agre kathyate mayā
sāraṃ uddhṛtya deveśi tava agre kathyate mayā
29.
deveśi vedānām āgamānāṃ ca tantrāṇām ca
viśeṣataḥ sāraṃ uddhṛtya mayā tava agre kathyate
viśeṣataḥ sāraṃ uddhṛtya mayā tava agre kathyate
29. O queen of the gods, extracting the essence particularly of the Vedas, āgamas, and tantras, I am telling it before you.
यथा नरेषु तन्त्रज्ञाः सरितां जान्हवी यथा ।
यथाऽहं त्रिदिवेशानामागमानामिदं तथा ॥३०॥
यथाऽहं त्रिदिवेशानामागमानामिदं तथा ॥३०॥
30. yathā nareṣu tantrajñāḥ saritāṁ jānhavī yathā ,
yathā'haṁ tridiveśānāmāgamānāmidaṁ tathā.
yathā'haṁ tridiveśānāmāgamānāmidaṁ tathā.
30.
yathā nareṣu tantrajñāḥ saritām jānhavī yathā
yathā aham tridiveśānām āgamānām idam tathā
yathā aham tridiveśānām āgamānām idam tathā
30.
nareṣu yathā tantrajñāḥ,
saritām yathā jānhavī,
tridiveśānām yathā aham,
idam āgamānām tathā (asti)
saritām yathā jānhavī,
tridiveśānām yathā aham,
idam āgamānām tathā (asti)
30. Just as those who know the tantras are among men, just as the Gangā is among rivers, and just as I am among the lords of the three heavens, so is this among the āgamas.
किं वेदैः किं पुराणैश्च किं शास्त्रैर्बहुभिः शिवे ।
विज्ञातेऽस्मिन् महातन्त्रे सर्वसिद्धीश्वरो भवेत् ॥३१॥
विज्ञातेऽस्मिन् महातन्त्रे सर्वसिद्धीश्वरो भवेत् ॥३१॥
31. kiṁ vedaiḥ kiṁ purāṇaiśca kiṁ śāstrairbahubhiḥ śive ,
vijñāte'smin mahātantre sarvasiddhīśvaro bhavet.
vijñāte'smin mahātantre sarvasiddhīśvaro bhavet.
31.
kim vedaiḥ kim purāṇaiḥ ca kim śāstraiḥ bahubhiḥ śive
vijñāte asmin mahātantre sarvasiddhīśvaraḥ bhavet
vijñāte asmin mahātantre sarvasiddhīśvaraḥ bhavet
31.
śive bahubhiḥ vedaiḥ kim purāṇaiḥ kim ca śāstraiḥ kim asmin
mahātantre vijñāte (sati) (manujaḥ) sarvasiddhīśvaraḥ bhavet
mahātantre vijñāte (sati) (manujaḥ) sarvasiddhīśvaraḥ bhavet
31. O Śivā, what is the use of the Vedas, the Purāṇas, or numerous treatises, when, once this great tantra is known, a person becomes the master of all spiritual attainments?
यतो जगन्मङ्गलाय त्वयाऽहं विनियोजितः ।
अतस्ते कथयिष्यामि यद्विश्वहितकृद्भवेत् ॥३२॥
अतस्ते कथयिष्यामि यद्विश्वहितकृद्भवेत् ॥३२॥
32. yato jaganmaṅgalāya tvayā'haṁ viniyojitaḥ ,
ataste kathayiṣyāmi yadviśvahitakṛdbhavet.
ataste kathayiṣyāmi yadviśvahitakṛdbhavet.
32.
yataḥ jagatmaṅgalāya tvayā ahaṃ viniyojitaḥ
ataḥ te kathayiṣyāmi yat viśvahitakṛt bhavet
ataḥ te kathayiṣyāmi yat viśvahitakṛt bhavet
32.
yataḥ tvayā jagatmaṅgalāya aham viniyojitaḥ,
ataḥ te yat viśvahitakṛt bhavet (tat) kathayiṣyāmi
ataḥ te yat viśvahitakṛt bhavet (tat) kathayiṣyāmi
32. Since you have appointed me for the welfare of the world, therefore I shall tell you that which will bring about the good of the universe.
कृते विश्वहिते देवि विश्वेशः परमेश्वरि ।
प्रीतो भवति विश्वात्मा यतो विश्वं तदाश्रितम् ॥३३॥
प्रीतो भवति विश्वात्मा यतो विश्वं तदाश्रितम् ॥३३॥
33. kṛte viśvahite devi viśveśaḥ parameśvari ,
prīto bhavati viśvātmā yato viśvaṁ tadāśritam.
prīto bhavati viśvātmā yato viśvaṁ tadāśritam.
33.
kṛte viśvahite devi viśveśa parameśvari prīto
bhavati viśvātmā yataḥ viśvaṃ tadāśritam
bhavati viśvātmā yataḥ viśvaṃ tadāśritam
33.
devi parameśvari viśveśa viśvahite kṛte sati
viśvātmā prītaḥ bhavati yataḥ viśvaṃ tat āśritam
viśvātmā prītaḥ bhavati yataḥ viśvaṃ tat āśritam
33. O goddess, supreme queen, and lord of the universe, when welfare is done for the world, the soul of the universe becomes pleased, because the entire universe is dependent upon him.
स एक एव सद्रूपः सत्योऽद्वैतः परात्परः ।
स्वप्रकाशः सदापूर्णः सच्चिदानन्दलक्षणः ॥३४॥
स्वप्रकाशः सदापूर्णः सच्चिदानन्दलक्षणः ॥३४॥
34. sa eka eva sadrūpaḥ satyo'dvaitaḥ parātparaḥ ,
svaprakāśaḥ sadāpūrṇaḥ saccidānandalakṣaṇaḥ.
svaprakāśaḥ sadāpūrṇaḥ saccidānandalakṣaṇaḥ.
34.
saḥ ekaḥ eva sad-rūpaḥ satyaḥ advaitaḥ parātparaḥ
svaprakāśaḥ sadā-pūrṇaḥ saccidānanda-lakṣaṇaḥ
svaprakāśaḥ sadā-pūrṇaḥ saccidānanda-lakṣaṇaḥ
34.
saḥ ekaḥ eva sad-rūpaḥ satyaḥ advaitaḥ parātparaḥ
svaprakāśaḥ sadā-pūrṇaḥ saccidānanda-lakṣaṇaḥ (bhavati)
svaprakāśaḥ sadā-pūrṇaḥ saccidānanda-lakṣaṇaḥ (bhavati)
34. He is one alone, possessing the form of true existence, true, non-dual, higher than the highest, self-luminous, eternally full, and characterized by absolute bliss-consciousness (saccidānanda).
निर्विकारो निराधारो निर्विशेषो निराकुलः ।
गुणातीतः सर्वसाक्षी सर्वात्मा सर्वदृग्विभुः ॥३५॥
गुणातीतः सर्वसाक्षी सर्वात्मा सर्वदृग्विभुः ॥३५॥
35. nirvikāro nirādhāro nirviśeṣo nirākulaḥ ,
guṇātītaḥ sarvasākṣī sarvātmā sarvadṛgvibhuḥ.
guṇātītaḥ sarvasākṣī sarvātmā sarvadṛgvibhuḥ.
35.
nirvikāraḥ nirādhāraḥ nirviśeṣaḥ nirākulaḥ
guṇātītaḥ sarvasākṣī sarvātmā sarvadṛk vibhuḥ
guṇātītaḥ sarvasākṣī sarvātmā sarvadṛk vibhuḥ
35.
nirvikāraḥ nirādhāraḥ nirviśeṣaḥ nirākulaḥ
guṇātītaḥ sarvasākṣī sarvātmā sarvadṛk vibhuḥ
guṇātītaḥ sarvasākṣī sarvātmā sarvadṛk vibhuḥ
35. He is changeless, unsupported, without specific attributes, undisturbed, beyond the guṇas, the universal witness, the soul of all, all-seeing, and all-pervading.
गूढः सर्वेषु भूतेषु सर्वव्यापी सनातनः ।
सर्वेन्द्रियगुणाभासः सर्वेन्द्रियविवर्जितः ॥३६॥
सर्वेन्द्रियगुणाभासः सर्वेन्द्रियविवर्जितः ॥३६॥
36. gūḍhaḥ sarveṣu bhūteṣu sarvavyāpī sanātanaḥ ,
sarvendriyaguṇābhāsaḥ sarvendriyavivarjitaḥ.
sarvendriyaguṇābhāsaḥ sarvendriyavivarjitaḥ.
36.
gūḍhaḥ sarveṣu bhūteṣu sarvavyāpī sanātanaḥ
sarvendriyaguṇābhāsaḥ sarvendriyavivarjitaḥ
sarvendriyaguṇābhāsaḥ sarvendriyavivarjitaḥ
36.
gūḍhaḥ sarveṣu bhūteṣu sarvavyāpī sanātanaḥ
sarvendriyaguṇābhāsaḥ sarvendriyavivarjitaḥ
sarvendriyaguṇābhāsaḥ sarvendriyavivarjitaḥ
36. He is hidden within all beings, all-pervading, eternal, appearing as the qualities and functions of all senses, yet entirely devoid of all senses.
लोकातीतो लोकहेतुरवाङ्मनसगोचरः ।
स वेत्ति विश्वं सर्वज्ञस्तं न जानाति कश्चन ॥३७॥
स वेत्ति विश्वं सर्वज्ञस्तं न जानाति कश्चन ॥३७॥
37. lokātīto lokaheturavāṅmanasagocaraḥ ,
sa vetti viśvaṁ sarvajñastaṁ na jānāti kaścana.
sa vetti viśvaṁ sarvajñastaṁ na jānāti kaścana.
37.
lokātītaḥ lokahetuḥ avāṅmanasagocaraḥ sa
vetti viśvaṃ sarvajñaḥ taṃ na jānāti kaścana
vetti viśvaṃ sarvajñaḥ taṃ na jānāti kaścana
37.
saḥ lokātītaḥ lokahetuḥ avāṅmanasagocaraḥ
sarvajñaḥ viśvaṃ vetti kaścana taṃ na jānāti
sarvajñaḥ viśvaṃ vetti kaścana taṃ na jānāti
37. He transcends the worlds, is the cause of the worlds, and is beyond the reach of speech and mind. He knows the universe and is all-knowing, yet no one knows Him.
तदधीनं जगत् सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् ।
तदालम्बनतस्तिष्ठेदवितर्क्यमिदं जगत् ॥३८॥
तदालम्बनतस्तिष्ठेदवितर्क्यमिदं जगत् ॥३८॥
38. tadadhīnaṁ jagat sarvaṁ trailokyaṁ sacarācaram ,
tadālambanatastiṣṭhedavitarkyamidaṁ jagat.
tadālambanatastiṣṭhedavitarkyamidaṁ jagat.
38.
tadadhīnaṃ jagat sarvaṃ trailokyaṃ sacarācaram
tadālambanatastiṣṭhedavitarkyamidaṃ jagat
tadālambanatastiṣṭhedavitarkyamidaṃ jagat
38.
sarvaṃ sacarācaram trailokyaṃ jagat tadadhīnam,
idam jagat tadālambanataḥ tiṣṭhet avitarkyam
idam jagat tadālambanataḥ tiṣṭhet avitarkyam
38. The entire universe, including all things moving and unmoving, is dependent upon Him. Supported by Him, this incomprehensible world endures.
तत्सत्यतामुपाश्रित्य सद्वद्भाति पृथक् पृथक् ।
तेनैव हेतुभूतेन वयं जाता महेश्वरि ॥३९॥
तेनैव हेतुभूतेन वयं जाता महेश्वरि ॥३९॥
39. tatsatyatāmupāśritya sadvadbhāti pṛthak pṛthak ,
tenaiva hetubhūtena vayaṁ jātā maheśvari.
tenaiva hetubhūtena vayaṁ jātā maheśvari.
39.
tat satyatām upāśritya satvat bhāti pṛthak pṛthak
tena eva hetu-bhūtena vayam jātā maheśvari
tena eva hetu-bhūtena vayam jātā maheśvari
39.
maheśvari,
tat satyatām upāśritya pṛthak pṛthak satvat bhāti,
tena eva hetu-bhūtena vayam jātā.
tat satyatām upāśritya pṛthak pṛthak satvat bhāti,
tena eva hetu-bhūtena vayam jātā.
39. O Maheśvarī, resting upon that absolute reality, the universe appears separately in various forms, and by that very underlying cause we have come into being.
कारणं सर्वभूतानां स एकः परमेश्वरः ।
लोकेषु सृष्टिकरणात् स्रष्टा ब्रह्मेति गीयते ॥४०॥
लोकेषु सृष्टिकरणात् स्रष्टा ब्रह्मेति गीयते ॥४०॥
40. kāraṇaṁ sarvabhūtānāṁ sa ekaḥ parameśvaraḥ ,
lokeṣu sṛṣṭikaraṇāt sraṣṭā brahmeti gīyate.
lokeṣu sṛṣṭikaraṇāt sraṣṭā brahmeti gīyate.
40.
kāraṇam sarva-bhūtānām saḥ ekaḥ parameśvaraḥ
lokeṣu sṛṣṭi-karaṇāt sraṣṭā brahmā iti gīyate
lokeṣu sṛṣṭi-karaṇāt sraṣṭā brahmā iti gīyate
40.
saḥ ekaḥ parameśvaraḥ sarva-bhūtānām kāraṇam (asti),
lokeṣu sṛṣṭi-karaṇāt sraṣṭā brahmā iti gīyate.
lokeṣu sṛṣṭi-karaṇāt sraṣṭā brahmā iti gīyate.
40. That single supreme lord is the cause of all beings, and because of creating the universe in the worlds, he is sung of as the creator, Brahmā.
विष्णुः पालयिता देवि संहर्ताऽहं तदिच्चया ।
इन्द्रादयो लोकपालाः सर्वे तद्वशवर्तिनः ॥४१॥
इन्द्रादयो लोकपालाः सर्वे तद्वशवर्तिनः ॥४१॥
41. viṣṇuḥ pālayitā devi saṁhartā'haṁ tadiccayā ,
indrādayo lokapālāḥ sarve tadvaśavartinaḥ.
indrādayo lokapālāḥ sarve tadvaśavartinaḥ.
41.
viṣṇuḥ pālayitā devi saṃhartā aham tat icchayā
indra-ādayaḥ loka-pālāḥ sarve tat-vaśa-vartinaḥ
indra-ādayaḥ loka-pālāḥ sarve tat-vaśa-vartinaḥ
41.
devi,
viṣṇuḥ pālayitā,
ahaṃ saṃhartā tat-icchayā sarve indra-ādayaḥ loka-pālāḥ tat-vaśa-vartinaḥ
viṣṇuḥ pālayitā,
ahaṃ saṃhartā tat-icchayā sarve indra-ādayaḥ loka-pālāḥ tat-vaśa-vartinaḥ
41. O goddess, Viṣṇu is the protector and I am the destroyer, by His will. All the guardians of the worlds, beginning with Indra, operate under His control.
स्वे स्वेऽधिकारे निरतास्ते शासति तदाज्ञया ।
त्वं परा प्रकृतिस्तस्य पूज्याऽसि भुवनत्रये ॥४२॥
त्वं परा प्रकृतिस्तस्य पूज्याऽसि भुवनत्रये ॥४२॥
42. sve sve'dhikāre niratāste śāsati tadājñayā ,
tvaṁ parā prakṛtistasya pūjyā'si bhuvanatraye.
tvaṁ parā prakṛtistasya pūjyā'si bhuvanatraye.
42.
sve sve adhikāre niratāḥ te śāsati tat-ājñayā
tvam parā prakṛtiḥ tasya pūjyā asi bhuvana-traye
tvam parā prakṛtiḥ tasya pūjyā asi bhuvana-traye
42.
te sve sve adhikāre niratāḥ tat-ājñayā śāsati tvam tasya parā prakṛtiḥ,
bhuvana-traye pūjyā asi
bhuvana-traye pūjyā asi
42. Engaged each in their respective domain, they govern by His command. You are His supreme prakṛti (nature), worthy of worship across the three worlds.
तेनान्तर्यामिरूपेण तत्तद्विषययोजिताः ।
स्वस्वकर्म प्रकुर्वन्ति न स्वतन्त्राः कदाचन ॥४३॥
स्वस्वकर्म प्रकुर्वन्ति न स्वतन्त्राः कदाचन ॥४३॥
43. tenāntaryāmirūpeṇa tattadviṣayayojitāḥ ,
svasvakarma prakurvanti na svatantrāḥ kadācana.
svasvakarma prakurvanti na svatantrāḥ kadācana.
43.
tena antaryāmi-rūpeṇa tat-tad-viṣaya-yojitāḥ
sva-sva-karma prakurvanti na svatantrāḥ kadācana
sva-sva-karma prakurvanti na svatantrāḥ kadācana
43.
tena antaryāmi-rūpeṇa tat-tad-viṣaya-yojitāḥ sva-sva-karma prakurvanti,
kadācana na svatantrāḥ
kadācana na svatantrāḥ
43. As the indwelling controller, He engages them in their respective objects, and they perform their own karma, never being independent.
यद्भयाद्वाति वातोऽपि सूर्यस्तपति यद्भयात् ।
वर्षन्ति तोयदाः काले पुष्पन्ति तरवो वने ॥४४॥
वर्षन्ति तोयदाः काले पुष्पन्ति तरवो वने ॥४४॥
44. yadbhayādvāti vāto'pi sūryastapati yadbhayāt ,
varṣanti toyadāḥ kāle puṣpanti taravo vane.
varṣanti toyadāḥ kāle puṣpanti taravo vane.
44.
yat-bhayāt vāti vātaḥ api sūryaḥ tapati yat-bhayāt
varṣanti toyadāḥ kāle puṣpanti taravaḥ vane
varṣanti toyadāḥ kāle puṣpanti taravaḥ vane
44.
yasya bhayāt vātaḥ api vāti,
yasya bhayāt sūryaḥ tapati,
yasya bhayāt toyadāḥ kāle varṣanti,
taravaḥ vane puṣpanti
yasya bhayāt sūryaḥ tapati,
yasya bhayāt toyadāḥ kāle varṣanti,
taravaḥ vane puṣpanti
44. Out of fear of Him the wind blows, out of fear of Him the sun shines, out of fear of Him the clouds rain in due season, and the trees blossom in the forest.
कालं कालयते काले मृत्योर्मृत्युर्भियो भयम् ।
वेदान्तवेद्यो भगवान् यत्तच्चब्दोपलक्षितः ॥४५॥
वेदान्तवेद्यो भगवान् यत्तच्चब्दोपलक्षितः ॥४५॥
45. kālaṁ kālayate kāle mṛtyormṛtyurbhiyo bhayam ,
vedāntavedyo bhagavān yattaccabdopalakṣitaḥ.
vedāntavedyo bhagavān yattaccabdopalakṣitaḥ.
45.
kālam kālayate kāle mṛtyor mṛtyur bhiyo bhayam
vedāntavedyo bhagavān yat-tac-chabdopalakṣitaḥ
vedāntavedyo bhagavān yat-tac-chabdopalakṣitaḥ
45.
bhagavān vedāntavedyo yat-tac-chabdopalakṣitaḥ kāle kālam kālayate,
mṛtyuḥ mṛtyuḥ,
bhiyaḥ bhayam (ca)
mṛtyuḥ mṛtyuḥ,
bhiyaḥ bhayam (ca)
45. The Lord, known through the Vedānta and indicated by the terms yat and tat, impels even time within time, is the death of death, and is the fear of fear itself.
सर्वे देवाश्च देव्यश्च तन्मयाः सुरवन्दिते ।
आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तं तन्मयं सकलं जगत् ॥४६॥
आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तं तन्मयं सकलं जगत् ॥४६॥
46. sarve devāśca devyaśca tanmayāḥ suravandite ,
ābrahmastambaparyantaṁ tanmayaṁ sakalaṁ jagat.
ābrahmastambaparyantaṁ tanmayaṁ sakalaṁ jagat.
46.
sarve devāś ca devyaś ca tan-mayāḥ sura-vandite
ā-brahma-stamba-paryantam tan-mayam sakalam jagat
ā-brahma-stamba-paryantam tan-mayam sakalam jagat
46.
sura-vandite,
sarve devāḥ ca devīḥ ca tan-mayāḥ (santi); ā-brahma-stamba-paryantam sakalam jagat tan-mayam (asti)
sarve devāḥ ca devīḥ ca tan-mayāḥ (santi); ā-brahma-stamba-paryantam sakalam jagat tan-mayam (asti)
46. O goddess worshipped by the gods, all the gods and goddesses are imbued with His essence, and this entire universe, from Brahmā down to a blade of grass, is filled with His presence.
तस्मिंस्तुष्टे जगत्तुष्टं प्रीणिते प्रीणितं जगत् ।
तदाराधनतो देवि सर्वेषां प्रीणनं भवेत् ॥४७॥
तदाराधनतो देवि सर्वेषां प्रीणनं भवेत् ॥४७॥
47. tasmiṁstuṣṭe jagattuṣṭaṁ prīṇite prīṇitaṁ jagat ,
tadārādhanato devi sarveṣāṁ prīṇanaṁ bhavet.
tadārādhanato devi sarveṣāṁ prīṇanaṁ bhavet.
47.
tasmin tuṣṭe jagat tuṣṭam prīṇite prīṇitam jagat
tat ārādhanataḥ devi sarveṣām prīṇanam bhavet
tat ārādhanataḥ devi sarveṣām prīṇanam bhavet
47.
devi,
tasmin tuṣṭe jagat tuṣṭam,
prīṇite jagat prīṇitam,
tat ārādhanataḥ sarveṣām prīṇanam bhavet
tasmin tuṣṭe jagat tuṣṭam,
prīṇite jagat prīṇitam,
tat ārādhanataḥ sarveṣām prīṇanam bhavet
47. O goddess, when he is satisfied, the entire world is satisfied. When he is pleased, the world is pleased. By worshipping him, the gratification of all beings is attained.
तरोर्मूलाभिषेकेण यथा तद्भुजपल्लवाः ।
तृप्यन्ति तदनुष्ठानात् तथा सर्वेऽमरादयः ॥४८॥
तृप्यन्ति तदनुष्ठानात् तथा सर्वेऽमरादयः ॥४८॥
48. tarormūlābhiṣekeṇa yathā tadbhujapallavāḥ ,
tṛpyanti tadanuṣṭhānāt tathā sarve'marādayaḥ.
tṛpyanti tadanuṣṭhānāt tathā sarve'marādayaḥ.
48.
tasmin tuṣṭe jagat tuṣṭam prīṇite prīṇitam jagat
tat ārādhanataḥ devi sarveṣām prīṇanam bhavet
tat ārādhanataḥ devi sarveṣām prīṇanam bhavet
48.
devi,
tasmin tuṣṭe jagat tuṣṭam,
prīṇite prīṇitam jagat,
tat-ārādhanataḥ sarveṣām prīṇanam bhavet
tasmin tuṣṭe jagat tuṣṭam,
prīṇite prīṇitam jagat,
tat-ārādhanataḥ sarveṣām prīṇanam bhavet
48. O goddess, when He is pleased, the world is pleased, and when He is gratified, the world is gratified. Through His worship, the gratification of all is accomplished.
यथा तवार्चनाद्ध्यानात् पूजनाज्जपनात् प्रिये ।
भवन्ति तुष्टाः सुन्दर्यस्तथा जानीहि सुव्रते ॥४९॥
भवन्ति तुष्टाः सुन्दर्यस्तथा जानीहि सुव्रते ॥४९॥
49. yathā tavārcanāddhyānāt pūjanājjapanāt priye ,
bhavanti tuṣṭāḥ sundaryastathā jānīhi suvrate.
bhavanti tuṣṭāḥ sundaryastathā jānīhi suvrate.
49.
yathā tava arcanāt dhyānāt pūjanāt japanāt priye
bhavanti tuṣṭāḥ sundaryaiḥ tathā jānīhi suvrate
bhavanti tuṣṭāḥ sundaryaiḥ tathā jānīhi suvrate
49.
priye suvrate yathā tava arcanāt dhyānāt pūjanāt
japanāt sundaryaiḥ tuṣṭāḥ bhavanti tathā jānīhi
japanāt sundaryaiḥ tuṣṭāḥ bhavanti tathā jānīhi
49. O beloved, O virtuous one, know that just as divine beings are pleased through your worship, meditation, honoring, and mantra recitation, so too are they gratified.
यथा गच्चन्ति सरितोऽवशेनापि सरित्पतिम् ।
तथार्चादीनि कर्माणि तदुद्देश्यानि पार्वति ॥५०॥
तथार्चादीनि कर्माणि तदुद्देश्यानि पार्वति ॥५०॥
50. yathā gaccanti sarito'vaśenāpi saritpatim ,
tathārcādīni karmāṇi taduddeśyāni pārvati.
tathārcādīni karmāṇi taduddeśyāni pārvati.
50.
yathā gacchantī saritaḥ avaśena api saritpatim
tathā arcādīni karmāṇi tatuddeśyāni pārvati
tathā arcādīni karmāṇi tatuddeśyāni pārvati
50.
pārvati yathā saritaḥ avaśena api saritpatim gacchanti
tathā arcādīni karmāṇi tatuddeśyāni (bhavanti)
tathā arcādīni karmāṇi tatuddeśyāni (bhavanti)
50. O Pārvatī, just as rivers flow helplessly toward the ocean, so too are all actions of worship and the like directed toward Him.
यो यो यान् यान् यजेद्देवान् श्रद्धया यद्यदाप्तये ।
तत्तद्ददाति सोऽध्यक्षस्तैस्तैर्देवगणैः शिवे ॥५१॥
तत्तद्ददाति सोऽध्यक्षस्तैस्तैर्देवगणैः शिवे ॥५१॥
51. yo yo yān yān yajeddevān śraddhayā yadyadāptaye ,
tattaddadāti so'dhyakṣastaistairdevagaṇaiḥ śive.
tattaddadāti so'dhyakṣastaistairdevagaṇaiḥ śive.
51.
yaḥ yaḥ yān yān yajet devān śraddhayā yat yat āptaye
tat tat dadāti saḥ adhyakṣaḥ taiḥ taiḥ deva-gaṇaiḥ śive
tat tat dadāti saḥ adhyakṣaḥ taiḥ taiḥ deva-gaṇaiḥ śive
51.
śive,
yaḥ yaḥ adhyakṣaḥ devān yān yān śraddhayā yat yat āptaye yajet,
saḥ taiḥ taiḥ deva-gaṇaiḥ tat tat dadāti
yaḥ yaḥ adhyakṣaḥ devān yān yān śraddhayā yat yat āptaye yajet,
saḥ taiḥ taiḥ deva-gaṇaiḥ tat tat dadāti
51. O Śive, whatever deities each person worships with faith for whatever attainment, that supreme ruler grants it through those very groups of divine beings.
बहुनाऽत्र किमुक्तेन तवाऽग्रे कथ्यते प्रिये ।
ध्येयः पूज्यः सुखाराध्यस्तं विना नास्ति मुक्तये ॥५२॥
ध्येयः पूज्यः सुखाराध्यस्तं विना नास्ति मुक्तये ॥५२॥
52. bahunā'tra kimuktena tavā'gre kathyate priye ,
dhyeyaḥ pūjyaḥ sukhārādhyastaṁ vinā nāsti muktaye.
dhyeyaḥ pūjyaḥ sukhārādhyastaṁ vinā nāsti muktaye.
52.
bahunā atra kim uktena tava agre kathyate priye
dhyeyaḥ pūjyaḥ sukha-āradhyaḥ tam vinā na asti muktaye
dhyeyaḥ pūjyaḥ sukha-āradhyaḥ tam vinā na asti muktaye
52.
priye,
atra bahunā uktena kim kathyate tava agre? taṃ vinā muktaye na asti,
(yaḥ) dhyeyaḥ pūjyaḥ sukha-āradhyaḥ (ca)
atra bahunā uktena kim kathyate tava agre? taṃ vinā muktaye na asti,
(yaḥ) dhyeyaḥ pūjyaḥ sukha-āradhyaḥ (ca)
52. O beloved, what more is said to you with many words here? Without Him, who is worthy of meditation, worthy of worship, and easily propitiated, there is no liberation.
नाऽयासो नोपवासश्च कायक्लेशो न विद्यते ।
नैवाऽचारादिनियमो नोपचाराश्च भूरिशः ॥५३॥
नैवाऽचारादिनियमो नोपचाराश्च भूरिशः ॥५३॥
53. nā'yāso nopavāsaśca kāyakleśo na vidyate ,
naivā'cārādiniyamo nopacārāśca bhūriśaḥ.
naivā'cārādiniyamo nopacārāśca bhūriśaḥ.
53.
na āyāsaḥ na upavāsaḥ ca kāyakleśaḥ na vidyate
na eva ācāraādi-niyamaḥ na upacārāḥ ca bhūriśaḥ
na eva ācāraādi-niyamaḥ na upacārāḥ ca bhūriśaḥ
53.
na āyāsaḥ na ca upavāsaḥ na kāyakleśaḥ vidyate
na eva ācāraādi-niyamaḥ na ca bhūriśaḥ upacārāḥ
na eva ācāraādi-niyamaḥ na ca bhūriśaḥ upacārāḥ
53. There is no physical exertion, no fasting, no bodily torment, and no rule of conduct or numerous offerings.
न दिक्कालविचारोऽस्ति न मुद्रान्याससंहतिः ।
यत्साधने कुलेशानि तं विना कोऽन्यमाश्रयेत् ॥५४॥
यत्साधने कुलेशानि तं विना कोऽन्यमाश्रयेत् ॥५४॥
54. na dikkālavicāro'sti na mudrānyāsasaṁhatiḥ ,
yatsādhane kuleśāni taṁ vinā ko'nyamāśrayet.
yatsādhane kuleśāni taṁ vinā ko'nyamāśrayet.
54.
na dikkālavicāraḥ asti na mudrānỹāsa-saṃhatiḥ
yat-sādhane kuleśāni taṃ vinā kaḥ anyam āśrayet
yat-sādhane kuleśāni taṃ vinā kaḥ anyam āśrayet
54.
he kuleśāni,
yat sādhane dikkālavicāraḥ na asti,
mudrānnyāsasaṃhatiḥ na (asti),
taṃ vinā kaḥ anyam āśrayet
yat sādhane dikkālavicāraḥ na asti,
mudrānnyāsasaṃhatiḥ na (asti),
taṃ vinā kaḥ anyam āśrayet
54. O mistress of the family, in His worship there is no consideration of direction or time, nor any collection of mudrās and hand gestures, - without Him, whom else should anyone seek as a refuge?
Links to all chapters:
Chapter 1
Chapter 2 (current chapter)
Chapter 3
Chapter 4
Chapter 5
Chapter 6
Chapter 7
Chapter 8
Chapter 9
Chapter 10
Chapter 11
Chapter 12
Chapter 13
Chapter 14