Skip to content
אתר זה לא תומך בגרסאות ישנות של אינטרנט אקספלורר
מומלץ להשתמש בדפדפן גוגל כרום או פיירפוקס מוזילה
(או באינטרנט אקספלורר / edge עדכני)
Enjoy Learning Sanskrit tips, tools, resources and more...

महानिर्वाण-तन्त्रम्       mahānirvāṇa-tantram - chapter-12

Use the following checkboxes to set the display options for this chapter (You can also control the display of each verse separately):
what would you like to see in each verse:
भूयस्ते कथयाम्याद्ये व्यवहारान् सनातनान् ।
यान् रक्षन् प्रविदन्राजा स्वच्चन्दं पालयेत् प्रजाः ॥१॥
1. bhūyaste kathayāmyādye vyavahārān sanātanān ,
yān rakṣan pravidanrājā svaccandaṁ pālayet prajāḥ.
Go to verse view
नियमेन विना राज्ञो मानवा धनलोलुपाः ।
मिथस्ते विवदिष्यन्ति गुरुस्वजनबन्धुभिः ॥२॥
2. niyamena vinā rājño mānavā dhanalolupāḥ ,
mithaste vivadiṣyanti gurusvajanabandhubhiḥ.
Go to verse view
व्यतिघ्नन्ति तदा देवि स्वार्थिनो वित्तहेतवे ।
पापाश्रया भविष्यन्ति हिंसया च जिहीर्षया ॥३॥
3. vyatighnanti tadā devi svārthino vittahetave ,
pāpāśrayā bhaviṣyanti hiṁsayā ca jihīrṣayā.
Go to verse view
अतस्तेषां हितार्थाय नियमो धर्मसम्मतः ।
नियोज्यते यमाश्रित्य न भ्रश्येयुः शुभान्नराः ॥४॥
4. atasteṣāṁ hitārthāya niyamo dharmasammataḥ ,
niyojyate yamāśritya na bhraśyeyuḥ śubhānnarāḥ.
Go to verse view
दण्डयेत् पापिनो राजा यथा पापापनुत्तये ।
तथैव विभजेद्दायान् नृणां सम्बन्धभेदतः ॥५॥
5. daṇḍayet pāpino rājā yathā pāpāpanuttaye ,
tathaiva vibhajeddāyān nṛṇāṁ sambandhabhedataḥ.
Go to verse view
सम्बन्धो द्विविधो ज्ञेयो विवाहाज्जन्मनस्तथा ।
तत्रौद्वाहिकसम्बन्धादपरो बलवत्तरः ॥६॥
6. sambandho dvividho jñeyo vivāhājjanmanastathā ,
tatraudvāhikasambandhādaparo balavattaraḥ.
Go to verse view
दाये तूर्ध्वतनाज्ज्यायान् सम्बन्धोऽधस्तनः शिवे ।
अध ऊर्ध्वक्रमादत्र पुमान् मुख्यतरः स्मृतः ॥७॥
7. dāye tūrdhvatanājjyāyān sambandho'dhastanaḥ śive ,
adha ūrdhvakramādatra pumān mukhyataraḥ smṛtaḥ.
Go to verse view
तत्रापि सन्निकर्षेण सम्बन्धी दायमर्हति ।
अनेन विधिना धीरा विभजेयुः क्रमाद्धनम् ॥८॥
8. tatrāpi sannikarṣeṇa sambandhī dāyamarhati ,
anena vidhinā dhīrā vibhajeyuḥ kramāddhanam.
Go to verse view
मृतस्य पुत्रे पौत्रे च कन्यासु पितरि स्थिते ।
भार्यायामपि दायार्हः पुत्र एव न चापरः ॥९॥
9. mṛtasya putre pautre ca kanyāsu pitari sthite ,
bhāryāyāmapi dāyārhaḥ putra eva na cāparaḥ.
Go to verse view
बहवस्तनया यत्र सर्वे तत्र समांशिनः ।
ज्येष्ठे राज्याधिकारित्वं तत्तु वंशानुसारतः ॥१०॥
10. bahavastanayā yatra sarve tatra samāṁśinaḥ ,
jyeṣṭhe rājyādhikāritvaṁ tattu vaṁśānusārataḥ.
Go to verse view
ऋणं यत् पैतृकं तच्च शोधयेत् पैतृकैर्धनैः ।
तस्मिन् स्थिते विभागार्हं न भवेत् पैतृकं वसु ॥११॥
11. ṛṇaṁ yat paitṛkaṁ tacca śodhayet paitṛkairdhanaiḥ ,
tasmin sthite vibhāgārhaṁ na bhavet paitṛkaṁ vasu.
Go to verse view
विभज्य यदि गृह्णीयुर्विभवं पैतृकं नराः ।
तेभ्यस्तद्धनमाहृत्य पित्éणं दापयेन्नृपः ॥१२॥
12. vibhajya yadi gṛhṇīyurvibhavaṁ paitṛkaṁ narāḥ ,
tebhyastaddhanamāhṛtya pitéṇaṁ dāpayennṛpaḥ.
Go to verse view
यथा स्वकृतपापेन निरयं यान्ति मानवाः ।
ऋणेनापि तथा बद्धः स्वयमेव न चापरः ॥१३॥
13. yathā svakṛtapāpena nirayaṁ yānti mānavāḥ ,
ṛṇenāpi tathā baddhaḥ svayameva na cāparaḥ.
Go to verse view
साधारणं धनं यच्च स्थावरं स्थावरेतरम् ।
अंशिनः प्राप्तुमर्हन्ति स्वं स्वमंशं विभागतः ॥१४॥
14. sādhāraṇaṁ dhanaṁ yacca sthāvaraṁ sthāvaretaram ,
aṁśinaḥ prāptumarhanti svaṁ svamaṁśaṁ vibhāgataḥ.
Go to verse view
अंशिनां सम्मतावेव विभागः परिसिध्यति ।
तेषामसम्मतौ राजा समदृष्ट्यांशमाचरेत् ॥१५॥
15. aṁśināṁ sammatāveva vibhāgaḥ parisidhyati ,
teṣāmasammatau rājā samadṛṣṭyāṁśamācaret.
Go to verse view
स्थावरस्य चरस्यापि विभागानर्हवस्तुनः ।
मूल्यं वा तदुपस्वत्वमंशिनां विभजेन्नृपः ॥१६॥
16. sthāvarasya carasyāpi vibhāgānarhavastunaḥ ,
mūlyaṁ vā tadupasvatvamaṁśināṁ vibhajennṛpaḥ.
Go to verse view
विभक्तेऽपि धने यस्तु स्वीयांशं प्रतिपादयेत् ।
पुनर्विभज्य तद्द्रव्यमप्राप्तांशाय दापयेत् ॥१७॥
17. vibhakte'pi dhane yastu svīyāṁśaṁ pratipādayet ,
punarvibhajya taddravyamaprāptāṁśāya dāpayet.
Go to verse view
कृते विभागे द्रव्याणामंशिनां सम्मतौ शिवे ।
पुनर्विवादयंस्तत्र शास्यो भवति भूभृतः ॥१८॥
18. kṛte vibhāge dravyāṇāmaṁśināṁ sammatau śive ,
punarvivādayaṁstatra śāsyo bhavati bhūbhṛtaḥ.
Go to verse view
स्थिते प्रेतस्य पौत्रे च भार्यायाञ्च पितर्यपि ।
पौत्र एव धनार्हः स्यादधस्ताज्जन्मगौरवात् ॥१९॥
19. sthite pretasya pautre ca bhāryāyāñca pitaryapi ,
pautra eva dhanārhaḥ syādadhastājjanmagauravāt.
Go to verse view
अपुत्रस्य स्थिते ताते सोदरे च पितामहे ।
जन्मतः सन्निकर्षेण पितैवाऽस्य धनं हरेत् ॥२०॥
20. aputrasya sthite tāte sodare ca pitāmahe ,
janmataḥ sannikarṣeṇa pitaivā'sya dhanaṁ haret.
Go to verse view
विद्यमानासु कन्यासु सन्निकृष्टास्वपि प्रिये ।
मृतस्य पौत्रो धनभाक् यतो मुख्यतरः पुमान् ॥२१॥
21. vidyamānāsu kanyāsu sannikṛṣṭāsvapi priye ,
mṛtasya pautro dhanabhāk yato mukhyataraḥ pumān.
Go to verse view
धनं मृतेन पुत्रेण पौत्रं याति पितामहात् ।
अतोऽत्र गीयते लोकैः पुत्ररूपः स्वयं पिता ॥२२॥
22. dhanaṁ mṛtena putreṇa pautraṁ yāti pitāmahāt ,
ato'tra gīyate lokaiḥ putrarūpaḥ svayaṁ pitā.
Go to verse view
औद्वाहिकेऽपि सम्बन्धे ब्राह्मी भार्या वरीयसी ।
अपुत्रस्य हरेद्रिक्थं पत्युर्देहार्धहारिणी ॥२३॥
23. audvāhike'pi sambandhe brāhmī bhāryā varīyasī ,
aputrasya haredrikthaṁ patyurdehārdhahāriṇī.
Go to verse view
पतिपुत्रविहीना तु सम्प्राप्य स्वामिनो धनम् ।
नैव दातुं न विक्रेतुं समर्था स्वधनं विना ॥२४॥
24. patiputravihīnā tu samprāpya svāmino dhanam ,
naiva dātuṁ na vikretuṁ samarthā svadhanaṁ vinā.
Go to verse view
पितृभिः श्वशुरैर्वापि दत्तं यद्धर्मसम्मतम् ।
स्वकृत्योपार्जितं यच्च स्त्रीधनं तत् प्रकीर्तितम् ॥२५॥
25. pitṛbhiḥ śvaśurairvāpi dattaṁ yaddharmasammatam ,
svakṛtyopārjitaṁ yacca strīdhanaṁ tat prakīrtitam.
Go to verse view
तस्यां मृतायां रिक्थं तत् पुनः स्वामिपदं व्रजेत् ।
तदासन्नतरो रिक्थमध ऊर्ध्वक्रमाधरेत् ॥२६॥
26. tasyāṁ mṛtāyāṁ rikthaṁ tat punaḥ svāmipadaṁ vrajet ,
tadāsannataro rikthamadha ūrdhvakramādharet.
Go to verse view
मृते पत्यौ स्वधर्मेण पतिबन्धुवशे स्थिता ।
तदभावे पितृबन्धोस्तिष्ठन्ती दायमर्हति ॥२७॥
27. mṛte patyau svadharmeṇa patibandhuvaśe sthitā ,
tadabhāve pitṛbandhostiṣṭhantī dāyamarhati.
Go to verse view
शङ्कितव्यभिचाराऽपि न पत्युर्दायभागिनी ।
लभते जीवनं मात्रं भर्तुर्विभवहारिणः ॥२८॥
28. śaṅkitavyabhicārā'pi na patyurdāyabhāginī ,
labhate jīvanaṁ mātraṁ bharturvibhavahāriṇaḥ.
Go to verse view
बह्व्यश्चेद्वनितास्तस्य स्वर्यातुर्धर्मतत्पराः ।
भजेरन् स्वामिनो वित्तं समांशेन शुचिस्मिते ॥२९॥
29. bahvyaścedvanitāstasya svaryāturdharmatatparāḥ ,
bhajeran svāmino vittaṁ samāṁśena śucismite.
Go to verse view
पत्युर्धनहरायाश्च मृतौ भर्तृसुतास्थितौ ।
पुनः स्वामिपदं गत्वा धनं दुहितरं व्रजेत् ॥३०॥
30. patyurdhanaharāyāśca mṛtau bhartṛsutāsthitau ,
punaḥ svāmipadaṁ gatvā dhanaṁ duhitaraṁ vrajet.
Go to verse view
एवं स्थितायां कन्यायां रिक्थं पुत्रवधूगतम् ।
तन्मृतौ स्वामिनं प्राप्य श्वशुरात्तत्सुतामियात् ॥३१॥
31. evaṁ sthitāyāṁ kanyāyāṁ rikthaṁ putravadhūgatam ,
tanmṛtau svāminaṁ prāpya śvaśurāttatsutāmiyāt.
Go to verse view
तथा पितामहे सत्त्वे वित्तं मातृगतं शिवे ।
तस्यां मृतायां पुत्रेण भर्त्रा श्वशुरगम्भवेत् ॥३२॥
32. tathā pitāmahe sattve vittaṁ mātṛgataṁ śive ,
tasyāṁ mṛtāyāṁ putreṇa bhartrā śvaśuragambhavet.
Go to verse view
मृतस्योर्ध्वगतं वित्तं यथा प्राप्नोति तत्पिता ।
जनन्यपि तथाऽप्नोति पतिहीना भवेद्यदि ॥३३॥
33. mṛtasyordhvagataṁ vittaṁ yathā prāpnoti tatpitā ,
jananyapi tathā'pnoti patihīnā bhavedyadi.
Go to verse view
अतः सत्यां जनन्यां तु विमाता न धनं हरेत् ।
मृतौ जनन्यास्तं प्राप्य पित्रा गच्चेद्विमातरम् ॥३४॥
34. ataḥ satyāṁ jananyāṁ tu vimātā na dhanaṁ haret ,
mṛtau jananyāstaṁ prāpya pitrā gaccedvimātaram.
Go to verse view
अधस्तनानां विरहाद्यथा रिक्थं न यात्यधः ।
येनैवाऽधस्तनं प्राप्तं तेनैवोर्ध्वं तदा व्रजेत् ॥३५॥
35. adhastanānāṁ virahādyathā rikthaṁ na yātyadhaḥ ,
yenaivā'dhastanaṁ prāptaṁ tenaivordhvaṁ tadā vrajet.
Go to verse view
अतः स्थितौ पितृव्यस्य धनं स्वसृगतञ्च सत् ।
पत्यौ स्थितेऽनपत्याया मृतौ पितृव्यमाश्रयेत् ॥३६॥
36. ataḥ sthitau pitṛvyasya dhanaṁ svasṛgatañca sat ,
patyau sthite'napatyāyā mṛtau pitṛvyamāśrayet.
Go to verse view
ऊर्ध्वाद्वित्तमधः प्राप्य पुमांसमवलम्बते ।
अतः सत्यां सोदरायां वैमात्रेयो धनं हरेत् ॥३७॥
37. ūrdhvādvittamadhaḥ prāpya pumāṁsamavalambate ,
ataḥ satyāṁ sodarāyāṁ vaimātreyo dhanaṁ haret.
Go to verse view
स्थितायां सोदरायाञ्च विमातुः पुत्रसन्ततौ ।
वैमात्रेयगतं वित्तं वैमात्रेयान्वयो भजेत् ॥३८॥
38. sthitāyāṁ sodarāyāñca vimātuḥ putrasantatau ,
vaimātreyagataṁ vittaṁ vaimātreyānvayo bhajet.
Go to verse view
मृतस्य सोदरो भ्राता वैमात्रेयस्तथा शिवे ।
धनं पितृगतत्वेन विभजेतां समांशिनौ ॥३९॥
39. mṛtasya sodaro bhrātā vaimātreyastathā śive ,
dhanaṁ pitṛgatatvena vibhajetāṁ samāṁśinau.
Go to verse view
कन्यायां जीवितायाञ्च तदपत्यं न दायभाक् ।
यत्र यद्बाधितं वित्तं तन्मृतावपरं व्रजेत् ॥४०॥
40. kanyāyāṁ jīvitāyāñca tadapatyaṁ na dāyabhāk ,
yatra yadbādhitaṁ vittaṁ tanmṛtāvaparaṁ vrajet.
Go to verse view
विभजेयुर्दुहितरः पुत्राभावे पितुर्वसु ।
उद्वाहयन्त्योऽनूढां तु पितुः साधारणैर्धनैः ॥४१॥
41. vibhajeyurduhitaraḥ putrābhāve piturvasu ,
udvāhayantyo'nūḍhāṁ tu pituḥ sādhāraṇairdhanaiḥ.
Go to verse view
असन्तत्या मृतायाश्च स्त्रीधनं स्वामिनं भजेत् ।
अन्यत्तु द्रविणं यस्मादाप्तं तत्पदमाश्रयेत् ॥४२॥
42. asantatyā mṛtāyāśca strīdhanaṁ svāminaṁ bhajet ,
anyattu draviṇaṁ yasmādāptaṁ tatpadamāśrayet.
Go to verse view
प्रेतलब्धधनैर्नारी विदध्यादात्मपोषणम् ।
पुण्यन्तु तदुपस्वत्वैर्न शक्ता दानविक्रये ॥४३॥
43. pretalabdhadhanairnārī vidadhyādātmapoṣaṇam ,
puṇyantu tadupasvatvairna śaktā dānavikraye.
Go to verse view
पितामहस्नुषायाञ्च सत्यां तातविमातरि ।
पितामहगतं रिक्थं तत्पुत्रेण स्नुषां व्रजेत् ॥४४॥
44. pitāmahasnuṣāyāñca satyāṁ tātavimātari ,
pitāmahagataṁ rikthaṁ tatputreṇa snuṣāṁ vrajet.
Go to verse view
पितामहे पितृव्ये च तथा भ्रातरि जीवति ।
अधोभवानां मुख्यत्वात् भ्रातैव धनभाग् भवेत् ॥४५॥
45. pitāmahe pitṛvye ca tathā bhrātari jīvati ,
adhobhavānāṁ mukhyatvāt bhrātaiva dhanabhāg bhavet.
Go to verse view
पितृव्यात् सन्निकर्षेऽत्र तुल्यौ भ्रातृपितामहौ ।
धनं पितृपदं गत्वा प्रयातुर्भ्रातरं भजेत् ॥४६॥
46. pitṛvyāt sannikarṣe'tra tulyau bhrātṛpitāmahau ,
dhanaṁ pitṛpadaṁ gatvā prayāturbhrātaraṁ bhajet.
Go to verse view
स्थितेऽप्यपत्ये दुहितुः प्रेतस्य पितरि स्थिते ।
दुहित्रपत्यं धनभाग् धनं यस्मादधोमुखम् ॥४७॥
47. sthite'pyapatye duhituḥ pretasya pitari sthite ,
duhitrapatyaṁ dhanabhāg dhanaṁ yasmādadhomukham.
Go to verse view
स्वःप्रयातुः स्थिते ताते तथा मातरि कालिके ।
पुंसो मुख्यतरत्वेन धनहारी भवेत् पिता ॥४८॥
48. svaḥprayātuḥ sthite tāte tathā mātari kālike ,
puṁso mukhyataratvena dhanahārī bhavet pitā.
Go to verse view
स्थितः स्वपितृसापिण्डो वर्तमानेऽपि मातुले ।
प्रेतस्य धनहारी स्यात् पितुः सम्बन्धगौरवात् ॥४९॥
49. sthitaḥ svapitṛsāpiṇḍo vartamāne'pi mātule ,
pretasya dhanahārī syāt pituḥ sambandhagauravāt.
Go to verse view
अधस्ताद्गमनाभावे धनमूर्ध्वभवं गतम् ।
तत्रापि पुंसां मुख्यत्वादितं पितृकुलं शिवे ।
अतोऽत्र सन्निकृष्टोऽपि मातुलो नाप्नुयाद्धनम् ॥५०॥
50. adhastādgamanābhāve dhanamūrdhvabhavaṁ gatam ,
tatrāpi puṁsāṁ mukhyatvāditaṁ pitṛkulaṁ śive ,
ato'tra sannikṛṣṭo'pi mātulo nāpnuyāddhanam.
Go to verse view
अजीवत्पितृकः पौत्रः पितृव्यैः सह पार्वति ।
पितामहस्य द्रविणात् स्वपितुर्दायमर्हति ॥५१॥
51. ajīvatpitṛkaḥ pautraḥ pitṛvyaiḥ saha pārvati ,
pitāmahasya draviṇāt svapiturdāyamarhati.
Go to verse view
भ्रातृहीना तथा पौत्री पितृव्यैः समभागिनी ।
पितामहधनं स्ॐया हरेच्चेन्मृतमातृका ॥५२॥
52. bhrātṛhīnā tathā pautrī pitṛvyaiḥ samabhāginī ,
pitāmahadhanaṁ soṁyā hareccenmṛtamātṛkā.
Go to verse view
सत्यां पौत्र्याः पितामह्यां पौत्र्याः पितृष्वसर्यपि ।
वित्ते पितृगते देवि पौत्री तत्राऽधिकारिणी ॥५३॥
53. satyāṁ pautryāḥ pitāmahyāṁ pautryāḥ pitṛṣvasaryapi ,
vitte pitṛgate devi pautrī tatrā'dhikāriṇī.
Go to verse view
अधोगामिषु वित्तेषु पुमान् ज्यायानधस्तनः ।
ऊर्ध्वगामिधने श्रेष्ठः पुमानूर्ध्वोद्भवो भवेत् ॥५४॥
54. adhogāmiṣu vitteṣu pumān jyāyānadhastanaḥ ,
ūrdhvagāmidhane śreṣṭhaḥ pumānūrdhvodbhavo bhavet.
Go to verse view
अतः स्नुषायां पौत्र्याञ्च सत्यां दुहितरि प्रिये ।
प्रेतस्य विभवं हर्तुं नैव शक्नोति तत्पिता ॥५५॥
55. ataḥ snuṣāyāṁ pautryāñca satyāṁ duhitari priye ,
pretasya vibhavaṁ hartuṁ naiva śaknoti tatpitā.
Go to verse view
यदा पितृकुले न स्यान्मृतस्य धनभाजनम् ।
पूर्वोक्तविधिना रिक्थं मातामहकुलं भजेत् ॥५६॥
56. yadā pitṛkule na syānmṛtasya dhanabhājanam ,
pūrvoktavidhinā rikthaṁ mātāmahakulaṁ bhajet.
Go to verse view
मातामहगतं वित्तं मातुलैस्तत्सुतादिभिः ।
अध ऊर्ध्वक्रमेणैवं पुमांसं स्त्रियमाश्रयेत् ॥५७॥
57. mātāmahagataṁ vittaṁ mātulaistatsutādibhiḥ ,
adha ūrdhvakrameṇaivaṁ pumāṁsaṁ striyamāśrayet.
Go to verse view
ब्राह्म्यन्वये विद्यमाने पित्रोः सापिण्डने स्थिते ।
मृतस्य शैवीतनयो न पितुर्दायभाग् भवेत् ॥५८॥
58. brāhmyanvaye vidyamāne pitroḥ sāpiṇḍane sthite ,
mṛtasya śaivītanayo na piturdāyabhāg bhavet.
Go to verse view
शैवी पत्नी च तत्पुत्रा लभेरन् धनभागिनः ।
ग्रासमाच्चादनं भद्रे स्वःप्रयातुर्यथा धनम् ॥५९॥
59. śaivī patnī ca tatputrā labheran dhanabhāginaḥ ,
grāsamāccādanaṁ bhadre svaḥprayāturyathā dhanam.
Go to verse view
शैवोद्वाहं प्रकुर्वन्तीं शैवभर्तैव पालयेत् ।
स्ॐयाञ्चेन्नाधिकारोऽस्याः पित्रादीनां धने प्रिये ॥६०॥
60. śaivodvāhaṁ prakurvantīṁ śaivabhartaiva pālayet ,
soṁyāñcennādhikāro'syāḥ pitrādīnāṁ dhane priye.
Go to verse view
अतः सत्कुलजां कन्यां शैवैरुद्वाहयन् पिता ।
क्रोधाद्वा लोभतो वापि स भवेल्लोकगर्हितः ॥६१॥
61. ataḥ satkulajāṁ kanyāṁ śaivairudvāhayan pitā ,
krodhādvā lobhato vāpi sa bhavellokagarhitaḥ.
Go to verse view
शैवीतदन्वयाभावे सोदको ब्रह्मदो नृपः ।
हरेयुः क्रमतो वित्तं मृतस्य शिवशासनात् ॥६२॥
62. śaivītadanvayābhāve sodako brahmado nṛpaḥ ,
hareyuḥ kramato vittaṁ mṛtasya śivaśāsanāt.
Go to verse view
पिण्डदात् सप्तपुरुषाः सपिण्डाः कथिताः प्रिये ।
सोदका दशमान्ताः स्युस्ततः केवलगोत्रजाः ॥६३॥
63. piṇḍadāt saptapuruṣāḥ sapiṇḍāḥ kathitāḥ priye ,
sodakā daśamāntāḥ syustataḥ kevalagotrajāḥ.
Go to verse view
विभक्तं द्रविणं यच्च संसृष्टं स्वेच्चया तु चेत् ।
अविभक्तविधानेन भजेरंस्तद्धनं पुनः ॥६४॥
64. vibhaktaṁ draviṇaṁ yacca saṁsṛṣṭaṁ sveccayā tu cet ,
avibhaktavidhānena bhajeraṁstaddhanaṁ punaḥ.
Go to verse view
अविभक्ते विभक्ते वा यस्य यादृग्विभागिता ।
मृतेऽपि तस्य दायादास्तादृग्विभवभागिनः ॥६५॥
65. avibhakte vibhakte vā yasya yādṛgvibhāgitā ,
mṛte'pi tasya dāyādāstādṛgvibhavabhāginaḥ.
Go to verse view
ये यस्य धनहर्तारो भवेयुर्जीवनावधि ।
दद्युः पिण्डं त एवाऽस्य शैवभार्यासुतं विना ॥६६॥
66. ye yasya dhanahartāro bhaveyurjīvanāvadhi ,
dadyuḥ piṇḍaṁ ta evā'sya śaivabhāryāsutaṁ vinā.
Go to verse view
लोकेऽस्मिन् जन्मसम्बन्धाद् यथाऽशौचं विधीयते ।
धनभागित्वसम्बन्धात् त्रिरात्रं विहितं तथा ॥६७॥
67. loke'smin janmasambandhād yathā'śaucaṁ vidhīyate ,
dhanabhāgitvasambandhāt trirātraṁ vihitaṁ tathā.
Go to verse view
पूर्णेऽशौचेऽथवाऽपूर्णे तत्कालाभ्यन्तरे श्रुते ।
श्रवणाच्चेषदिवसैर्विशुद्ध्येयुर्द्विजादयः ॥६८॥
68. pūrṇe'śauce'thavā'pūrṇe tatkālābhyantare śrute ,
śravaṇācceṣadivasairviśuddhyeyurdvijādayaḥ.
Go to verse view
कालातीते तु विज्ञाते खण्डेऽशौचं न विद्यते ।
पूर्णे त्रिरात्रं विहितं न चेत् संवत्सरात् परम् ॥६९॥
69. kālātīte tu vijñāte khaṇḍe'śaucaṁ na vidyate ,
pūrṇe trirātraṁ vihitaṁ na cet saṁvatsarāt param.
Go to verse view
वर्षातीतेऽपि चेन्मातुः पितुर्वा मरणश्रुतौ ।
त्रिरात्रमशुचिः पुत्रस्तथा भर्तुः पतिव्रता ॥७०॥
70. varṣātīte'pi cenmātuḥ piturvā maraṇaśrutau ,
trirātramaśuciḥ putrastathā bhartuḥ pativratā.
Go to verse view
अशौचाभ्यन्तरे यस्मिन्नशौचान्तरमापतेत् ।
गुर्वशौचेन मर्त्यानां शुद्धिस्तत्र विधीयते ॥७१॥
71. aśaucābhyantare yasminnaśaucāntaramāpatet ,
gurvaśaucena martyānāṁ śuddhistatra vidhīyate.
Go to verse view
अशौचानां गुरुत्वञ्च कालव्यापित्वगौरवात् ।
व्याप्यव्यापकयोर्मध्ये गरीयो व्यापकं स्मृतम् ॥७२॥
72. aśaucānāṁ gurutvañca kālavyāpitvagauravāt ,
vyāpyavyāpakayormadhye garīyo vyāpakaṁ smṛtam.
Go to verse view
यद्यशौचान्तदिवसे पतेदपरसूतकम् ।
पूर्वाशौचेन शुद्धिः स्यादघवृद्ध्या दिनद्वयम् ॥७३॥
73. yadyaśaucāntadivase patedaparasūtakam ,
pūrvāśaucena śuddhiḥ syādaghavṛddhyā dinadvayam.
Go to verse view
तावत् पितृकुलाशौचंयावन्नोद्वहनं स्त्रियाः ।
जातेपरिणये पित्रोर्मृतौ त्र्यहमुदाहृतम् ॥७४॥
74. tāvat pitṛkulāśaucaṁyāvannodvahanaṁ striyāḥ ,
jātepariṇaye pitrormṛtau tryahamudāhṛtam.
Go to verse view
विवाहानन्तरं नारी पतिगोत्रेण गोत्रिणी ।
तथा गृहीतृगोत्रेण दत्तपुत्रस्य गोत्रिता ॥७५॥
75. vivāhānantaraṁ nārī patigotreṇa gotriṇī ,
tathā gṛhītṛgotreṇa dattaputrasya gotritā.
Go to verse view
सुतमादाय सम्मत्या जनन्या जनकस्य च ।
स्वगोत्रनामान्युल्लिख्य संस्कुर्यात् स्वजनैः सह ॥७६॥
76. sutamādāya sammatyā jananyā janakasya ca ,
svagotranāmānyullikhya saṁskuryāt svajanaiḥ saha.
Go to verse view
औरसेऽपि यथा पित्रोर्धने पिण्डेऽधिकारिता ।
आदात्रोर्दत्तके तद्वद्यतोऽस्य पितरौ हि तौ ॥७७॥
77. aurase'pi yathā pitrordhane piṇḍe'dhikāritā ,
ādātrordattake tadvadyato'sya pitarau hi tau.
Go to verse view
आपञ्चाब्दं शिशुं गृह्णन् सवर्णात् परिपालयेत् ।
पञ्चवर्षाधिको बालो दत्तको न प्रशस्यते ॥७८॥
78. āpañcābdaṁ śiśuṁ gṛhṇan savarṇāt paripālayet ,
pañcavarṣādhiko bālo dattako na praśasyate.
Go to verse view
भ्रातृपुत्रोऽपि दत्तश्चेद्गृहीतैव भवेत् पिता ।
उत्पादकः पितृव्यः स्यात् सर्वकर्मसु कालिके ॥७९॥
79. bhrātṛputro'pi dattaścedgṛhītaiva bhavet pitā ,
utpādakaḥ pitṛvyaḥ syāt sarvakarmasu kālike.
Go to verse view
यो यस्य धनहर्ता स्यात् स तद्धर्माणि पालयेत् ।
संरक्षेन्नियमांस्तस्य तद्बन्धून् परितोषयेत् ॥८०॥
80. yo yasya dhanahartā syāt sa taddharmāṇi pālayet ,
saṁrakṣenniyamāṁstasya tadbandhūn paritoṣayet.
Go to verse view
कानीना गोलकाः कुण्डा अतिपातकिनश्च ये ।
नाऽशौचं मरणे तेषां नैव दायाधिकारिता ॥८१॥
81. kānīnā golakāḥ kuṇḍā atipātakinaśca ye ,
nā'śaucaṁ maraṇe teṣāṁ naiva dāyādhikāritā.
Go to verse view
लिङ्गच्चेदो दमो येषां यासां नासानिकृन्तनम् ।
महापातकिनाञ्चापि मृतौ नाऽशौचमाचरेत् ॥८२॥
82. liṅgaccedo damo yeṣāṁ yāsāṁ nāsānikṛntanam ,
mahāpātakināñcāpi mṛtau nā'śaucamācaret.
Go to verse view
नृणामुद्देशहीनानां परिवारान् धनान्यपि ।
पालयेद्रक्षयेद्राजा यावद्द्वादशवत्सरम् ॥८३॥
83. nṛṇāmuddeśahīnānāṁ parivārān dhanānyapi ,
pālayedrakṣayedrājā yāvaddvādaśavatsaram.
Go to verse view
द्वादशाब्दे गते तेषां दर्भदेहान् विदाहयेत् ।
त्रिरात्रान्ते तत्सुताद्यैः प्रेतत्वं परिमोचयेत् ॥८४॥
84. dvādaśābde gate teṣāṁ darbhadehān vidāhayet ,
trirātrānte tatsutādyaiḥ pretatvaṁ parimocayet.
Go to verse view
ततस्तत्परिवारेभ्यः पुत्रादिक्रमतो धनम् ।
विभज्य नृपतिर्दद्यादन्यथा पातकी भवेत् ॥८५॥
85. tatastatparivārebhyaḥ putrādikramato dhanam ,
vibhajya nṛpatirdadyādanyathā pātakī bhavet.
Go to verse view
न कोऽपि रक्षिता यस्य दीनस्याऽपद्गतस्य च ।
तस्यैव नृपतिः पाता यतो भूपः प्रजाप्रभुः ॥८६॥
86. na ko'pi rakṣitā yasya dīnasyā'padgatasya ca ,
tasyaiva nṛpatiḥ pātā yato bhūpaḥ prajāprabhuḥ.
Go to verse view
यद्यागच्चेदनुद्दिष्टो विभागान्तेऽपि कालिके ।
तस्यैव दाराः पुत्राश्च धनं तस्यैव नान्यथा ॥८७॥
87. yadyāgaccedanuddiṣṭo vibhāgānte'pi kālike ,
tasyaiva dārāḥ putrāśca dhanaṁ tasyaiva nānyathā.
Go to verse view
न समर्थः पुमान् दातुं पैतृकं स्थावरञ्च यत् ।
स्वजनायाऽथवाऽन्यस्मै दायादानुमतिं विना ॥८८॥
88. na samarthaḥ pumān dātuṁ paitṛkaṁ sthāvarañca yat ,
svajanāyā'thavā'nyasmai dāyādānumatiṁ vinā.
Go to verse view
यत्तु स्वोपार्जितं रिक्थं स्थावरं स्थावरेतरम् ।
अस्थावरं पैतृकं च स्वेच्चया दातुमर्हति ॥८९॥
89. yattu svopārjitaṁ rikthaṁ sthāvaraṁ sthāvaretaram ,
asthāvaraṁ paitṛkaṁ ca sveccayā dātumarhati.
Go to verse view
स्थिते पुत्रेऽथवा पत्न्यां कन्यायां तत्सुतेऽपि वा ।
जनके च जनन्यां वा भ्रातर्येवं स्वसर्यपि ॥९०॥
90. sthite putre'thavā patnyāṁ kanyāyāṁ tatsute'pi vā ,
janake ca jananyāṁ vā bhrātaryevaṁ svasaryapi.
Go to verse view
स्वार्जितं स्थावरधनमस्थावरधनञ्च यत् ।
अस्थावरं पैतृकञ्च दातुं सर्वं क्षमो भवेत् ॥९१॥
91. svārjitaṁ sthāvaradhanamasthāvaradhanañca yat ,
asthāvaraṁ paitṛkañca dātuṁ sarvaṁ kṣamo bhavet.
Go to verse view
धनमेवं विधानेन दत्तं वा धर्मसात्कृतम् ।
पुंसा तदन्यथा कर्तुं पुत्राद्यैर्नैव शक्यते ॥९२॥
92. dhanamevaṁ vidhānena dattaṁ vā dharmasātkṛtam ,
puṁsā tadanyathā kartuṁ putrādyairnaiva śakyate.
Go to verse view
धर्मार्थं स्थापितं रिक्थं दाता रक्षितुमर्हति ।
न प्रभुः पुनरादातुं धर्मो ह्यस्य यतः प्रभुः ॥९३॥
93. dharmārthaṁ sthāpitaṁ rikthaṁ dātā rakṣitumarhati ,
na prabhuḥ punarādātuṁ dharmo hyasya yataḥ prabhuḥ.
Go to verse view
मूलं वा तदुपस्वत्वं यथासङ्कल्पमम्बिके ।
स्वयं वा तत्प्रतिनिधिर्धर्मार्थं विनियोजयेत् ॥९४॥
94. mūlaṁ vā tadupasvatvaṁ yathāsaṅkalpamambike ,
svayaṁ vā tatpratinidhirdharmārthaṁ viniyojayet.
Go to verse view
स्वोपार्जितधनस्यार्धं दायादायाऽपि चेत् धनी ।
दद्यात् स्नेहेन तच्चान्यो नान्यथा कर्तुमर्हति ॥९५॥
95. svopārjitadhanasyārdhaṁ dāyādāyā'pi cet dhanī ,
dadyāt snehena taccānyo nānyathā kartumarhati.
Go to verse view
यदि स्वोपार्जितस्यार्धमेकस्मै धनहारिणाम् ।
ददात्यन्यैश्च दायादैः प्रतिरोद्धुं न शक्यते ॥९६॥
96. yadi svopārjitasyārdhamekasmai dhanahāriṇām ,
dadātyanyaiśca dāyādaiḥ pratiroddhuṁ na śakyate.
Go to verse view
एकेन पितृवित्तेन यत्र वित्तमुपार्जितम् ।
पित्र्ये समांशा दायादा न लाभार्हा विनाऽर्जकम् ॥९७॥
97. ekena pitṛvittena yatra vittamupārjitam ,
pitrye samāṁśā dāyādā na lābhārhā vinā'rjakam.
Go to verse view
पैतृकाणि च वित्तानि नष्टेऽप्युद्धारयेत्तु यः ।
दायादानां तद्धनेभ्य उद्धर्ता द्व्यंशमर्हति ॥९८॥
98. paitṛkāṇi ca vittāni naṣṭe'pyuddhārayettu yaḥ ,
dāyādānāṁ taddhanebhya uddhartā dvyaṁśamarhati.
Go to verse view
पुण्यं वित्तं च विद्या च नाश्रयेदशरीरिणम् ।
शरीरन्तु पितुर्यस्मात् किन्न स्यात् पैतृकं वसु ॥९९॥
99. puṇyaṁ vittaṁ ca vidyā ca nāśrayedaśarīriṇam ,
śarīrantu pituryasmāt kinna syāt paitṛkaṁ vasu.
Go to verse view
पृथगन्नैः पृथग्वित्तैर्मनुजैर्यदुपार्जितम् ।
सर्वं तत् पितृसंक्रान्तं तदा स्वोपार्जितं कुतः ॥१००॥
100. pṛthagannaiḥ pṛthagvittairmanujairyadupārjitam ,
sarvaṁ tat pitṛsaṁkrāntaṁ tadā svopārjitaṁ kutaḥ.
Go to verse view
अतो महेशि स्वायासैर्येन यद्धनमर्जितम् ।
स्वोपार्जितं तदेव स्यात् स तत्स्वामी न चापरः ॥१०१॥
101. ato maheśi svāyāsairyena yaddhanamarjitam ,
svopārjitaṁ tadeva syāt sa tatsvāmī na cāparaḥ.
Go to verse view
मातरं पितरं देवि गुरुं चैव पितामहान् ।
मातामहान् करेणापि प्रहरन्नैव दायभाक् ॥१०२॥
102. mātaraṁ pitaraṁ devi guruṁ caiva pitāmahān ,
mātāmahān kareṇāpi praharannaiva dāyabhāk.
Go to verse view
निघ्नन्नन्यानपि प्राणैर्न तेषां धनमाप्नुयात् ।
हतानामन्यदायादा भवेयुर्धनभागिनः ॥१०३॥
103. nighnannanyānapi prāṇairna teṣāṁ dhanamāpnuyāt ,
hatānāmanyadāyādā bhaveyurdhanabhāginaḥ.
Go to verse view
नपुंसकाः पङ्गवश्च ग्रासाच्चादनमम्बिके ।
यावज्जिवनमर्हन्ति न ते स्युर्दायभागिनः ॥१०४॥
104. napuṁsakāḥ paṅgavaśca grāsāccādanamambike ,
yāvajjivanamarhanti na te syurdāyabhāginaḥ.
Go to verse view
सस्वामिकं प्राप्तधनं पथि वा यत्र कुत्रचित् ।
नृपस्तत्स्वामिने प्राप्त्रा दापयेत् सुविचारयन् ॥१०५॥
105. sasvāmikaṁ prāptadhanaṁ pathi vā yatra kutracit ,
nṛpastatsvāmine prāptrā dāpayet suvicārayan.
Go to verse view
अस्वामिकानां जीवानामस्वामिकधनस्य च ।
प्राप्ता तत्र भवेत् स्वामी दशमांशं नृपेऽर्पयेत् ॥१०६॥
106. asvāmikānāṁ jīvānāmasvāmikadhanasya ca ,
prāptā tatra bhavet svāmī daśamāṁśaṁ nṛpe'rpayet.
Go to verse view
स्थावरं धनमन्यस्मै स्थिते सान्निध्यवर्तिनि ।
योग्ये क्रेतरि विक्रेतुं न शक्तः स्थावराधिपः ॥१०७॥
107. sthāvaraṁ dhanamanyasmai sthite sānnidhyavartini ,
yogye kretari vikretuṁ na śaktaḥ sthāvarādhipaḥ.
Go to verse view
सान्निध्यवर्तिनां ज्ञातिः सवर्णो वा विशिष्यते ।
तयोरभावे सुहृदो विक्रेत्रिच्चा गरीयसी ॥१०८॥
108. sānnidhyavartināṁ jñātiḥ savarṇo vā viśiṣyate ,
tayorabhāve suhṛdo vikretriccā garīyasī.
Go to verse view
निर्णीतमूल्येऽप्यन्येन स्थावरस्य क्रयोद्यमे ।
तन्मूल्यं चेत् समीपस्थो राति क्रेता न चापरः ॥१०९॥
109. nirṇītamūlye'pyanyena sthāvarasya krayodyame ,
tanmūlyaṁ cet samīpastho rāti kretā na cāparaḥ.
Go to verse view
मूल्यं दातुमशक्तश्चेत् सम्मतो विक्रयेऽपि वा ।
सन्निधिस्थस्तदाऽन्यस्मै गृही शक्तोऽतिविक्रये ॥११०॥
110. mūlyaṁ dātumaśaktaścet sammato vikraye'pi vā ,
sannidhisthastadā'nyasmai gṛhī śakto'tivikraye.
Go to verse view
क्रीतं चेत् स्थावरं देवि परोक्षे प्रतिवासिनः ।
श्रवणादेव तन्मूल्यं दत्त्वाऽसौ प्राप्तुमर्हति ॥१११॥
111. krītaṁ cet sthāvaraṁ devi parokṣe prativāsinaḥ ,
śravaṇādeva tanmūlyaṁ dattvā'sau prāptumarhati.
Go to verse view
क्रेता तत्र गृहारामान् विनिर्माति भनक्ति वा ।
मूल्यं दत्त्वापि नाप्नोति स्थावरं सन्निधिस्थितः ॥११२॥
112. kretā tatra gṛhārāmān vinirmāti bhanakti vā ,
mūlyaṁ dattvāpi nāpnoti sthāvaraṁ sannidhisthitaḥ.
Go to verse view
करहीनाऽप्रतिहता वन्यारण्यातिदुर्गमा ।
अनादिष्टोऽपि तां भूमिं सम्पन्नां कर्तुमर्हति ॥११३॥
113. karahīnā'pratihatā vanyāraṇyātidurgamā ,
anādiṣṭo'pi tāṁ bhūmiṁ sampannāṁ kartumarhati.
Go to verse view
बहुप्रयाससाध्यायास्तस्या भूमिर्महीभृते ।
दत्त्वा दशांशं भुञ्जीयात् भूमिस्वामी यतो नृपः ॥११४॥
114. bahuprayāsasādhyāyāstasyā bhūmirmahībhṛte ,
dattvā daśāṁśaṁ bhuñjīyāt bhūmisvāmī yato nṛpaḥ.
Go to verse view
वापीकूपतडागानां खननं वृक्षरोपणम् ।
परानिष्टकरे देशे न गृहं कर्तुमर्हति ॥११५॥
115. vāpīkūpataḍāgānāṁ khananaṁ vṛkṣaropaṇam ,
parāniṣṭakare deśe na gṛhaṁ kartumarhati.
Go to verse view
देवार्थं दत्तकूपादौ तथा स्रोतस्वतीजले ।
पानाधिकारिणः सर्वे सेचनेऽन्तिकवासिनः ॥११६॥
116. devārthaṁ dattakūpādau tathā srotasvatījale ,
pānādhikāriṇaḥ sarve secane'ntikavāsinaḥ.
Go to verse view
यत्तोयसेचनाल्लोका भवेयुर्जलकातराः ।
न सिञ्चेयुर्जलं तस्मादपि सन्निधिवर्तिनः ॥११७॥
117. yattoyasecanāllokā bhaveyurjalakātarāḥ ,
na siñceyurjalaṁ tasmādapi sannidhivartinaḥ.
Go to verse view
धनानामविभक्तनामंशिनां सम्मतिं विना ।
तथाऽनिर्णीतवित्तानामसिद्धौ न्यासविक्रयौ ॥११८॥
118. dhanānāmavibhaktanāmaṁśināṁ sammatiṁ vinā ,
tathā'nirṇītavittānāmasiddhau nyāsavikrayau.
Go to verse view
स्थाप्यानां बद्धवित्तानां ज्ञानान्नष्टेऽप्ययत्नतः ।
तन्मूल्यं दापयेत्तेन स्वामिने सर्वर्था नृपः ॥११९॥
119. sthāpyānāṁ baddhavittānāṁ jñānānnaṣṭe'pyayatnataḥ ,
tanmūlyaṁ dāpayettena svāmine sarvarthā nṛpaḥ.
Go to verse view
अभिमत्या स्थापकस्य पश्वादिन्यस्तवस्तुनाम् ।
व्यवहारे कृते तत्र धार्ता सम्पोषयेत् पशून् ॥१२०॥
120. abhimatyā sthāpakasya paśvādinyastavastunām ,
vyavahāre kṛte tatra dhārtā sampoṣayet paśūn.
Go to verse view
लाभे नियोजयेद्द्यत्र स्थावरादीनि मानवः ।
नियमेन विना काललाभयोरन्यथा भवेत् ॥१२१॥
121. lābhe niyojayeddyatra sthāvarādīni mānavaḥ ,
niyamena vinā kālalābhayoranyathā bhavet.
Go to verse view
साधारणानि वस्तूनि लाभार्थं नैव योजयेत् ।
मृते पितरि सर्वेषामंशिनां सम्मतिं विना ॥१२२॥
122. sādhāraṇāni vastūni lābhārthaṁ naiva yojayet ,
mṛte pitari sarveṣāmaṁśināṁ sammatiṁ vinā.
Go to verse view
क्रमव्यत्ययमूल्येन द्रव्याणां विक्रये सति ।
नृपस्तदन्यथा कर्तुं क्षमो भवति पार्वति ॥१२३॥
123. kramavyatyayamūlyena dravyāṇāṁ vikraye sati ,
nṛpastadanyathā kartuṁ kṣamo bhavati pārvati.
Go to verse view
जननञ्चापि मरणं शरीराणां यथा सकृत् ।
दानं तथैव कन्याया ब्राह्मोह्वाहः सकृत् सकृत् ॥१२४॥
124. jananañcāpi maraṇaṁ śarīrāṇāṁ yathā sakṛt ,
dānaṁ tathaiva kanyāyā brāhmohvāhaḥ sakṛt sakṛt.
Go to verse view
नैकपुत्रः सुतं दद्यान्नैकस्त्रीकस्तथा स्त्रियम् ।
नैककन्यः सुतां शैवोद्वाहे पितृहितः पुमान् ॥१२५॥
125. naikaputraḥ sutaṁ dadyānnaikastrīkastathā striyam ,
naikakanyaḥ sutāṁ śaivodvāhe pitṛhitaḥ pumān.
Go to verse view
दैवे पित्र्ये च वाणिज्ये राजद्वारे विशेषतः ।
यद्विदध्यात् प्रतिनिधिस्तन्नियन्तुः कृतिर्भवेत् ॥१२६॥
126. daive pitrye ca vāṇijye rājadvāre viśeṣataḥ ,
yadvidadhyāt pratinidhistanniyantuḥ kṛtirbhavet.
Go to verse view
न दण्डार्हः प्रतिनिधिस्तथा दूतोऽपि सुव्रते ।
नियोक्तृकृतदोषेण विधिरेष सनातनः ॥१२७॥
127. na daṇḍārhaḥ pratinidhistathā dūto'pi suvrate ,
niyoktṛkṛtadoṣeṇa vidhireṣa sanātanaḥ.
Go to verse view
ऋणे कृषौ च वाणिज्ये तथा सर्वेषु कर्मसु ।
यद्यदङ्गीकृतं लोकैस्तत्कार्यं धर्मसम्मतम् ॥१२८॥
128. ṛṇe kṛṣau ca vāṇijye tathā sarveṣu karmasu ,
yadyadaṅgīkṛtaṁ lokaistatkāryaṁ dharmasammatam.
Go to verse view
अधीशेनावितं विश्वं नाशं यान्ति निनंक्षवः ।
तत्पात्éन् पाति विश्वेशस्तस्माल्लोकहितो भवेत् ॥१२९॥
129. adhīśenāvitaṁ viśvaṁ nāśaṁ yānti ninaṁkṣavaḥ ,
tatpātén pāti viśveśastasmāllokahito bhavet.
Go to verse view
Previous Chapter Next Chapter

Links to all chapters:

Chapter 1 Chapter 2 Chapter 3 Chapter 4 Chapter 5 Chapter 6 Chapter 7 Chapter 8 Chapter 9 Chapter 10 Chapter 11 Chapter 12 (current chapter) Chapter 13 Chapter 14