महानिर्वाण-तन्त्रम्
mahānirvāṇa-tantram
-
chapter-11
Use the following checkboxes to set the display options for this chapter (You can also control the display of each verse separately):
what would you like to see in each verse:
श्रुत्वा शाम्भवधर्माणि वर्णाश्रमविभेदतः ।
अपर्णा परया प्रीत्या पप्रच्च शङ्करं प्रति ॥१॥
अपर्णा परया प्रीत्या पप्रच्च शङ्करं प्रति ॥१॥
1. śrutvā śāmbhavadharmāṇi varṇāśramavibhedataḥ ,
aparṇā parayā prītyā papracca śaṅkaraṁ prati.
aparṇā parayā prītyā papracca śaṅkaraṁ prati.
वर्णाश्रमाचारधर्माः संस्कारा लोकसिद्धये ।
कथिताः कृपया मह्यं सर्वज्ञेन त्वया प्रभो ॥२॥
कथिताः कृपया मह्यं सर्वज्ञेन त्वया प्रभो ॥२॥
2. varṇāśramācāradharmāḥ saṁskārā lokasiddhaye ,
kathitāḥ kṛpayā mahyaṁ sarvajñena tvayā prabho.
kathitāḥ kṛpayā mahyaṁ sarvajñena tvayā prabho.
कलौ दुर्वृत्तयो लोकाः कामक्रोधान्धचेतसः ।
नास्तिकाः संशयात्मानः सदेन्द्रियसुखैषिणः ॥३॥
नास्तिकाः संशयात्मानः सदेन्द्रियसुखैषिणः ॥३॥
3. kalau durvṛttayo lokāḥ kāmakrodhāndhacetasaḥ ,
nāstikāḥ saṁśayātmānaḥ sadendriyasukhaiṣiṇaḥ.
nāstikāḥ saṁśayātmānaḥ sadendriyasukhaiṣiṇaḥ.
भवन्निगदितं वर्त्म नानुष्ठास्यन्ति दुर्धियः ।
तेषां का गतिरीशान विशेषाद्वक्तुमर्हसि ॥४॥
तेषां का गतिरीशान विशेषाद्वक्तुमर्हसि ॥४॥
4. bhavannigaditaṁ vartma nānuṣṭhāsyanti durdhiyaḥ ,
teṣāṁ kā gatirīśāna viśeṣādvaktumarhasi.
teṣāṁ kā gatirīśāna viśeṣādvaktumarhasi.
साधु पृष्टं त्वया देवि लोकानां हितकारिणि ।
त्वं जगज्जननी दुर्गा जन्मसंसारमोचनी ॥५॥
त्वं जगज्जननी दुर्गा जन्मसंसारमोचनी ॥५॥
5. sādhu pṛṣṭaṁ tvayā devi lokānāṁ hitakāriṇi ,
tvaṁ jagajjananī durgā janmasaṁsāramocanī.
tvaṁ jagajjananī durgā janmasaṁsāramocanī.
त्वमाद्या जगतां धात्री पालयित्री परात्परा ।
त्वयैव धार्यते देवि विश्वमेतच्चराचरम् ॥६॥
त्वयैव धार्यते देवि विश्वमेतच्चराचरम् ॥६॥
6. tvamādyā jagatāṁ dhātrī pālayitrī parātparā ,
tvayaiva dhāryate devi viśvametaccarācaram.
tvayaiva dhāryate devi viśvametaccarācaram.
त्वमेव पृथ्वी त्वं वारि त्वं वायुस्त्वं हुताशनः ।
त्वं वियत्त्वमहङ्कारस्त्वं महत्तत्त्वरूपिणी ॥७॥
त्वं वियत्त्वमहङ्कारस्त्वं महत्तत्त्वरूपिणी ॥७॥
7. tvameva pṛthvī tvaṁ vāri tvaṁ vāyustvaṁ hutāśanaḥ ,
tvaṁ viyattvamahaṅkārastvaṁ mahattattvarūpiṇī.
tvaṁ viyattvamahaṅkārastvaṁ mahattattvarūpiṇī.
त्वमेव जीवो लोकेऽस्मिंस्त्वं विद्या परदेवता ।
इन्द्रियाणि मनोबुद्धिर्विश्वेषां त्वं गतिः स्थितिः ॥८॥
इन्द्रियाणि मनोबुद्धिर्विश्वेषां त्वं गतिः स्थितिः ॥८॥
8. tvameva jīvo loke'smiṁstvaṁ vidyā paradevatā ,
indriyāṇi manobuddhirviśveṣāṁ tvaṁ gatiḥ sthitiḥ.
indriyāṇi manobuddhirviśveṣāṁ tvaṁ gatiḥ sthitiḥ.
त्वमेव वेदाः प्रणवः स्मृतयस्त्वं हि संहिताः ।
निगमागमतन्त्राणि सर्वशास्त्रमयी शिवा ॥९॥
निगमागमतन्त्राणि सर्वशास्त्रमयी शिवा ॥९॥
9. tvameva vedāḥ praṇavaḥ smṛtayastvaṁ hi saṁhitāḥ ,
nigamāgamatantrāṇi sarvaśāstramayī śivā.
nigamāgamatantrāṇi sarvaśāstramayī śivā.
महाकाली महालक्ष्मीर्महानीलसरस्वती ।
महोदरी महामाया महारौद्री महेश्वरी ॥१०॥
महोदरी महामाया महारौद्री महेश्वरी ॥१०॥
10. mahākālī mahālakṣmīrmahānīlasarasvatī ,
mahodarī mahāmāyā mahāraudrī maheśvarī.
mahodarī mahāmāyā mahāraudrī maheśvarī.
सर्वज्ञा त्वं ज्ञानमयी नास्त्यवेद्यं तवाऽन्तिके ।
तथापि पृच्चसि प्राज्ञे प्रीतये कथयामि ते ॥११॥
तथापि पृच्चसि प्राज्ञे प्रीतये कथयामि ते ॥११॥
11. sarvajñā tvaṁ jñānamayī nāstyavedyaṁ tavā'ntike ,
tathāpi pṛccasi prājñe prītaye kathayāmi te.
tathāpi pṛccasi prājñe prītaye kathayāmi te.
सत्यमुक्तं त्वया देवि मनुजानां विचेष्टितम् ।
जानन्तोऽपि हितं मत्ताः पापैराशु सुखप्रदैः ॥१२॥
जानन्तोऽपि हितं मत्ताः पापैराशु सुखप्रदैः ॥१२॥
12. satyamuktaṁ tvayā devi manujānāṁ viceṣṭitam ,
jānanto'pi hitaṁ mattāḥ pāpairāśu sukhapradaiḥ.
jānanto'pi hitaṁ mattāḥ pāpairāśu sukhapradaiḥ.
नाऽचरिष्यन्ति सद्वर्त्म हिताहितबहिष्कृताः ।
तेषां निःश्रेयसार्थाय कर्तव्यं यत्तदुच्यते ॥१३॥
तेषां निःश्रेयसार्थाय कर्तव्यं यत्तदुच्यते ॥१३॥
13. nā'cariṣyanti sadvartma hitāhitabahiṣkṛtāḥ ,
teṣāṁ niḥśreyasārthāya kartavyaṁ yattaducyate.
teṣāṁ niḥśreyasārthāya kartavyaṁ yattaducyate.
अनुष्ठानं निषिद्धस्य त्यागो विहितकर्मणः ।
न्éणां जनयतः पापं क्लेशशोकामयप्रदम् ॥१४॥
न्éणां जनयतः पापं क्लेशशोकामयप्रदम् ॥१४॥
14. anuṣṭhānaṁ niṣiddhasya tyāgo vihitakarmaṇaḥ ,
néṇāṁ janayataḥ pāpaṁ kleśaśokāmayapradam.
néṇāṁ janayataḥ pāpaṁ kleśaśokāmayapradam.
स्वानिष्टमात्रजननात् परानिष्टोपपादनात् ।
तदेव पापं द्विविधं जानीहि कुलनायिके ॥१५॥
तदेव पापं द्विविधं जानीहि कुलनायिके ॥१५॥
15. svāniṣṭamātrajananāt parāniṣṭopapādanāt ,
tadeva pāpaṁ dvividhaṁ jānīhi kulanāyike.
tadeva pāpaṁ dvividhaṁ jānīhi kulanāyike.
परानिष्टकरात् पापात् मुच्यते राजशासनात् ।
अन्यस्मान्मुच्यते मर्त्यः प्रायश्चित्त्या समाधिना ॥१६॥
अन्यस्मान्मुच्यते मर्त्यः प्रायश्चित्त्या समाधिना ॥१६॥
16. parāniṣṭakarāt pāpāt mucyate rājaśāsanāt ,
anyasmānmucyate martyaḥ prāyaścittyā samādhinā.
anyasmānmucyate martyaḥ prāyaścittyā samādhinā.
प्रायश्चित्त्याऽथवा दण्डैर्न पूता ये कृतांहसः ।
नरकान्न निवर्तन्ते इहामुत्र विगर्हिताः ॥१७॥
नरकान्न निवर्तन्ते इहामुत्र विगर्हिताः ॥१७॥
17. prāyaścittyā'thavā daṇḍairna pūtā ye kṛtāṁhasaḥ ,
narakānna nivartante ihāmutra vigarhitāḥ.
narakānna nivartante ihāmutra vigarhitāḥ.
तत्रादौ कथयाम्याद्ये नृपशासननिर्णयम् ।
यल्लङ्घनान्महेशानि राजा यात्यधमां गतिम् ॥१८॥
यल्लङ्घनान्महेशानि राजा यात्यधमां गतिम् ॥१८॥
18. tatrādau kathayāmyādye nṛpaśāsananirṇayam ,
yallaṅghanānmaheśāni rājā yātyadhamāṁ gatim.
yallaṅghanānmaheśāni rājā yātyadhamāṁ gatim.
भृत्यान् पुत्रानुदासीनान् प्रियानपि तथाऽप्रियान् ।
शासने च तथा न्याये समदृष्ट्याऽवलोकयेत् ॥१९॥
शासने च तथा न्याये समदृष्ट्याऽवलोकयेत् ॥१९॥
19. bhṛtyān putrānudāsīnān priyānapi tathā'priyān ,
śāsane ca tathā nyāye samadṛṣṭyā'valokayet.
śāsane ca tathā nyāye samadṛṣṭyā'valokayet.
स्वयं चेत् कृतपापः स्यात् पीडयेदकृतांहसः ।
उपवासैश्च दानैस्तान् परितोष्य विशुध्यति ॥२०॥
उपवासैश्च दानैस्तान् परितोष्य विशुध्यति ॥२०॥
20. svayaṁ cet kṛtapāpaḥ syāt pīḍayedakṛtāṁhasaḥ ,
upavāsaiśca dānaistān paritoṣya viśudhyati.
upavāsaiśca dānaistān paritoṣya viśudhyati.
वधार्हं मन्यमानः स्वं कृतपापो नराधिपः ।
त्यक्त्वा राज्यं वनं प्राप्य तपसाऽत्मानमुद्धरेत् ॥२१॥
त्यक्त्वा राज्यं वनं प्राप्य तपसाऽत्मानमुद्धरेत् ॥२१॥
21. vadhārhaṁ manyamānaḥ svaṁ kṛtapāpo narādhipaḥ ,
tyaktvā rājyaṁ vanaṁ prāpya tapasā'tmānamuddharet.
tyaktvā rājyaṁ vanaṁ prāpya tapasā'tmānamuddharet.
गुरुदण्डं नैव राजा विदध्याल्लघुपापिषु ।
न लघुं गुरुपापेषु विना हेतुं विपर्यये ॥२२॥
न लघुं गुरुपापेषु विना हेतुं विपर्यये ॥२२॥
22. gurudaṇḍaṁ naiva rājā vidadhyāllaghupāpiṣu ,
na laghuṁ gurupāpeṣu vinā hetuṁ viparyaye.
na laghuṁ gurupāpeṣu vinā hetuṁ viparyaye.
तस्मिन् यच्चासने शास्या अनेकोन्मार्गवर्तिनः ।
पापेभ्यो निर्भये शस्तो लघुपापे गुरुर्दमः ॥२३॥
पापेभ्यो निर्भये शस्तो लघुपापे गुरुर्दमः ॥२३॥
23. tasmin yaccāsane śāsyā anekonmārgavartinaḥ ,
pāpebhyo nirbhaye śasto laghupāpe gururdamaḥ.
pāpebhyo nirbhaye śasto laghupāpe gururdamaḥ.
सकृत्कृतापराधेन सत्रपे बहुमानिनि ।
पापाद्भीरौ प्रशस्तः स्याद् गुरुपापे लघुर्दमः ॥२४॥
पापाद्भीरौ प्रशस्तः स्याद् गुरुपापे लघुर्दमः ॥२४॥
24. sakṛtkṛtāparādhena satrape bahumānini ,
pāpādbhīrau praśastaḥ syād gurupāpe laghurdamaḥ.
pāpādbhīrau praśastaḥ syād gurupāpe laghurdamaḥ.
स्वल्पापराधी कौलश्चेत् ब्राह्मणो लघुपापकृत् ।
बहुमान्योऽपि दण्ड्यः स्याद्वचोभिरवनीभृता ॥२५॥
बहुमान्योऽपि दण्ड्यः स्याद्वचोभिरवनीभृता ॥२५॥
25. svalpāparādhī kaulaścet brāhmaṇo laghupāpakṛt ,
bahumānyo'pi daṇḍyaḥ syādvacobhiravanībhṛtā.
bahumānyo'pi daṇḍyaḥ syādvacobhiravanībhṛtā.
न्यायं दण्डं प्रसादं च विचार्य सचिवैः सह ।
यो न कुर्यान्महीपालः स महापातकी भवेत् ॥२६॥
यो न कुर्यान्महीपालः स महापातकी भवेत् ॥२६॥
26. nyāyaṁ daṇḍaṁ prasādaṁ ca vicārya sacivaiḥ saha ,
yo na kuryānmahīpālaḥ sa mahāpātakī bhavet.
yo na kuryānmahīpālaḥ sa mahāpātakī bhavet.
न त्यजेत् पितरौ पुत्रो न त्यजेयुर्नृपं प्रजाः ।
न त्यजेत् स्वामिनं भार्या विना तानतिपापिनः ॥२७॥
न त्यजेत् स्वामिनं भार्या विना तानतिपापिनः ॥२७॥
27. na tyajet pitarau putro na tyajeyurnṛpaṁ prajāḥ ,
na tyajet svāminaṁ bhāryā vinā tānatipāpinaḥ.
na tyajet svāminaṁ bhāryā vinā tānatipāpinaḥ.
राज्यं धनं जीवनं च धार्मिकस्य महीपतेः ।
संरक्षेयुः प्रजा यत्नैरन्यथा यान्त्यधोगतिम् ॥२८॥
संरक्षेयुः प्रजा यत्नैरन्यथा यान्त्यधोगतिम् ॥२८॥
28. rājyaṁ dhanaṁ jīvanaṁ ca dhārmikasya mahīpateḥ ,
saṁrakṣeyuḥ prajā yatnairanyathā yāntyadhogatim.
saṁrakṣeyuḥ prajā yatnairanyathā yāntyadhogatim.
मातरं भगिनीञ्चापि तथा दुहितरं शिवे ।
गन्तारो ज्ञानतो ये च महागुरुनिघातकाः ॥२९॥
गन्तारो ज्ञानतो ये च महागुरुनिघातकाः ॥२९॥
29. mātaraṁ bhaginīñcāpi tathā duhitaraṁ śive ,
gantāro jñānato ye ca mahāgurunighātakāḥ.
gantāro jñānato ye ca mahāgurunighātakāḥ.
कुलधर्मं समाश्रित्य पुनस्त्यक्तकुलक्रियाः ।
विश्वासघातिनो लोका अतिपातकिनः स्मृताः ॥३०॥
विश्वासघातिनो लोका अतिपातकिनः स्मृताः ॥३०॥
30. kuladharmaṁ samāśritya punastyaktakulakriyāḥ ,
viśvāsaghātino lokā atipātakinaḥ smṛtāḥ.
viśvāsaghātino lokā atipātakinaḥ smṛtāḥ.
मातरं भगिनीं कन्यां गच्चतो निधनं दमः ।
तासामपि सकामानां तदेव विहितं शिवे ॥३१॥
तासामपि सकामानां तदेव विहितं शिवे ॥३१॥
31. mātaraṁ bhaginīṁ kanyāṁ gaccato nidhanaṁ damaḥ ,
tāsāmapi sakāmānāṁ tadeva vihitaṁ śive.
tāsāmapi sakāmānāṁ tadeva vihitaṁ śive.
मातापितृस्वसुस्तल्पं स्नुषां श्वश्रूं गुरुस्त्रियम् ।
पितामहस्य वनितां तथा मातामहस्य च ॥३२॥
पितामहस्य वनितां तथा मातामहस्य च ॥३२॥
32. mātāpitṛsvasustalpaṁ snuṣāṁ śvaśrūṁ gurustriyam ,
pitāmahasya vanitāṁ tathā mātāmahasya ca.
pitāmahasya vanitāṁ tathā mātāmahasya ca.
पित्रोर्भ्रातुः सुतां जायां भ्रातुः पत्नीं सुतामपि ।
भागिनेयीं प्रभोः पत्नीं तनयाञ्च कुमारिकाम् ॥३३॥
भागिनेयीं प्रभोः पत्नीं तनयाञ्च कुमारिकाम् ॥३३॥
33. pitrorbhrātuḥ sutāṁ jāyāṁ bhrātuḥ patnīṁ sutāmapi ,
bhāgineyīṁ prabhoḥ patnīṁ tanayāñca kumārikām.
bhāgineyīṁ prabhoḥ patnīṁ tanayāñca kumārikām.
गच्चतां पापिनां लिङ्गच्चेदो दण्डो विधीयते ।
आसामपि सकामानां दमो नासानिकृन्तनम् ।
गृहान्निर्यापणं चैव पापादस्माद्विमुक्तये ॥३४॥
आसामपि सकामानां दमो नासानिकृन्तनम् ।
गृहान्निर्यापणं चैव पापादस्माद्विमुक्तये ॥३४॥
34. gaccatāṁ pāpināṁ liṅgaccedo daṇḍo vidhīyate ,
āsāmapi sakāmānāṁ damo nāsānikṛntanam ,
gṛhānniryāpaṇaṁ caiva pāpādasmādvimuktaye.
āsāmapi sakāmānāṁ damo nāsānikṛntanam ,
gṛhānniryāpaṇaṁ caiva pāpādasmādvimuktaye.
सपिण्डदारतनयाः स्त्रियं विश्वासिनामपि ।
सर्वस्वहरणं केशवपनं गच्चतो दमः ॥३५॥
सर्वस्वहरणं केशवपनं गच्चतो दमः ॥३५॥
35. sapiṇḍadāratanayāḥ striyaṁ viśvāsināmapi ,
sarvasvaharaṇaṁ keśavapanaṁ gaccato damaḥ.
sarvasvaharaṇaṁ keśavapanaṁ gaccato damaḥ.
स्त्रीभिरेताभिरज्ञानाद् भवेत् परिणयो यदि ।
ब्राह्मेण वापि शैवेन ज्ञात्वा तास्तत्क्षणं त्यजेत् ॥३६॥
ब्राह्मेण वापि शैवेन ज्ञात्वा तास्तत्क्षणं त्यजेत् ॥३६॥
36. strībhiretābhirajñānād bhavet pariṇayo yadi ,
brāhmeṇa vāpi śaivena jñātvā tāstatkṣaṇaṁ tyajet.
brāhmeṇa vāpi śaivena jñātvā tāstatkṣaṇaṁ tyajet.
सवर्णं दारान् यो गच्चेत् अनुलोमपरस्त्रियम् ।
दमस्तस्य धनादानं मासैकं कणभोजनम् ॥३७॥
दमस्तस्य धनादानं मासैकं कणभोजनम् ॥३७॥
37. savarṇaṁ dārān yo gaccet anulomaparastriyam ,
damastasya dhanādānaṁ māsaikaṁ kaṇabhojanam.
damastasya dhanādānaṁ māsaikaṁ kaṇabhojanam.
राजन्यवैश्यशूद्राणां सामान्यानां वरानने ।
ब्राह्मणीं गच्चतां ज्ञानाल्लिङ्गच्चेदो दमः स्मृतः ॥३८॥
ब्राह्मणीं गच्चतां ज्ञानाल्लिङ्गच्चेदो दमः स्मृतः ॥३८॥
38. rājanyavaiśyaśūdrāṇāṁ sāmānyānāṁ varānane ,
brāhmaṇīṁ gaccatāṁ jñānālliṅgaccedo damaḥ smṛtaḥ.
brāhmaṇīṁ gaccatāṁ jñānālliṅgaccedo damaḥ smṛtaḥ.
ब्राह्मणीं विकृतां कृत्वा देशान्निर्यापयेन्नृपः ।
वीरस्त्रीगामिनां तासामेवमेव दमो विधिः ॥३९॥
वीरस्त्रीगामिनां तासामेवमेव दमो विधिः ॥३९॥
39. brāhmaṇīṁ vikṛtāṁ kṛtvā deśānniryāpayennṛpaḥ ,
vīrastrīgāmināṁ tāsāmevameva damo vidhiḥ.
vīrastrīgāmināṁ tāsāmevameva damo vidhiḥ.
दुरात्मा यस्तु रमते प्रतिलोमपरस्त्रिया ।
दण्डस्तस्य धनादानं त्रिमासं कणभोजनम् ॥४०॥
दण्डस्तस्य धनादानं त्रिमासं कणभोजनम् ॥४०॥
40. durātmā yastu ramate pratilomaparastriyā ,
daṇḍastasya dhanādānaṁ trimāsaṁ kaṇabhojanam.
daṇḍastasya dhanādānaṁ trimāsaṁ kaṇabhojanam.
सकामायाः स्त्रियाश्चापि दण्डस्तद्वद्विधीयते ।
बलात्कारगता भार्या त्याज्या पाल्या भवेत् शिवे ॥४१॥
बलात्कारगता भार्या त्याज्या पाल्या भवेत् शिवे ॥४१॥
41. sakāmāyāḥ striyāścāpi daṇḍastadvadvidhīyate ,
balātkāragatā bhāryā tyājyā pālyā bhavet śive.
balātkāragatā bhāryā tyājyā pālyā bhavet śive.
ब्राह्मी भार्याऽथवा शैवी कामतो वाप्यकामतः ।
सर्वथा हि परित्याज्या स्याच्चेत् परगता सकृत् ॥४२॥
सर्वथा हि परित्याज्या स्याच्चेत् परगता सकृत् ॥४२॥
42. brāhmī bhāryā'thavā śaivī kāmato vāpyakāmataḥ ,
sarvathā hi parityājyā syāccet paragatā sakṛt.
sarvathā hi parityājyā syāccet paragatā sakṛt.
गच्चतां वारनारीषु गवादिपशुयोनिषु ।
शुद्धिर्भवति देवेशि त्रिरात्रं कणभोजनात् ॥४३॥
शुद्धिर्भवति देवेशि त्रिरात्रं कणभोजनात् ॥४३॥
43. gaccatāṁ vāranārīṣu gavādipaśuyoniṣu ,
śuddhirbhavati deveśi trirātraṁ kaṇabhojanāt.
śuddhirbhavati deveśi trirātraṁ kaṇabhojanāt.
गच्चतां कामतः पुंसः स्त्रियाः पायुं दुरात्मनाम् ।
वध एव विधातव्यो भूभृता शम्भुशासनात् ॥४४॥
वध एव विधातव्यो भूभृता शम्भुशासनात् ॥४४॥
44. gaccatāṁ kāmataḥ puṁsaḥ striyāḥ pāyuṁ durātmanām ,
vadha eva vidhātavyo bhūbhṛtā śambhuśāsanāt.
vadha eva vidhātavyo bhūbhṛtā śambhuśāsanāt.
बलात्कारेण यो गच्चेदपि चाण्डालयोषितम् ।
वधस्तस्य विधातव्यो न क्षन्तव्यः कदापि सः ॥४५॥
वधस्तस्य विधातव्यो न क्षन्तव्यः कदापि सः ॥४५॥
45. balātkāreṇa yo gaccedapi cāṇḍālayoṣitam ,
vadhastasya vidhātavyo na kṣantavyaḥ kadāpi saḥ.
vadhastasya vidhātavyo na kṣantavyaḥ kadāpi saḥ.
परिणीतास्तु या नार्यो ब्राह्मैर्वा शैववर्त्मभिः ।
ता एव दारा विज्ञेया अन्याः सर्वाः परस्त्रियः ॥४६॥
ता एव दारा विज्ञेया अन्याः सर्वाः परस्त्रियः ॥४६॥
46. pariṇītāstu yā nāryo brāhmairvā śaivavartmabhiḥ ,
tā eva dārā vijñeyā anyāḥ sarvāḥ parastriyaḥ.
tā eva dārā vijñeyā anyāḥ sarvāḥ parastriyaḥ.
कामात् परस्त्रियं पश्यन् रहः सम्भाषयन् स्पृशन् ।
परिष्वज्योपवासेन विशुध्येद् द्विगुणक्रमात् ॥४७॥
परिष्वज्योपवासेन विशुध्येद् द्विगुणक्रमात् ॥४७॥
47. kāmāt parastriyaṁ paśyan rahaḥ sambhāṣayan spṛśan ,
pariṣvajyopavāsena viśudhyed dviguṇakramāt.
pariṣvajyopavāsena viśudhyed dviguṇakramāt.
कुर्वत्येवं सकामा या परपुंसा कुलाङ्गना ।
उक्तोपवासविधिना स्वात्मानं परिशोधयेत् ॥४८॥
उक्तोपवासविधिना स्वात्मानं परिशोधयेत् ॥४८॥
48. kurvatyevaṁ sakāmā yā parapuṁsā kulāṅganā ,
uktopavāsavidhinā svātmānaṁ pariśodhayet.
uktopavāsavidhinā svātmānaṁ pariśodhayet.
ब्रुवन्निन्द्यं वचः स्त्रीषु पश्यन् गुह्यं परस्त्रियाः ।
हसन् गुरुतरं मर्त्यः शुध्येद् द्विरुपवासतः ॥४९॥
हसन् गुरुतरं मर्त्यः शुध्येद् द्विरुपवासतः ॥४९॥
49. bruvannindyaṁ vacaḥ strīṣu paśyan guhyaṁ parastriyāḥ ,
hasan gurutaraṁ martyaḥ śudhyed dvirupavāsataḥ.
hasan gurutaraṁ martyaḥ śudhyed dvirupavāsataḥ.
दर्शयन्नग्नमात्मानं कुर्वन्नग्नं तथा परम् ।
त्रिरात्रमशनं त्यक्त्वा शुद्धो भवति मानवः ॥५०॥
त्रिरात्रमशनं त्यक्त्वा शुद्धो भवति मानवः ॥५०॥
50. darśayannagnamātmānaṁ kurvannagnaṁ tathā param ,
trirātramaśanaṁ tyaktvā śuddho bhavati mānavaḥ.
trirātramaśanaṁ tyaktvā śuddho bhavati mānavaḥ.
पत्न्याः पराभिगमनं प्रमाणयति चेत् पतिः ।
नृपस्तदा तां तज्जारं शास्यात् शास्त्रानुसारतः ॥५१॥
नृपस्तदा तां तज्जारं शास्यात् शास्त्रानुसारतः ॥५१॥
51. patnyāḥ parābhigamanaṁ pramāṇayati cet patiḥ ,
nṛpastadā tāṁ tajjāraṁ śāsyāt śāstrānusārataḥ.
nṛpastadā tāṁ tajjāraṁ śāsyāt śāstrānusārataḥ.
प्रमाणे यद्यशक्तः स्यात् दयितोपपतेः पतिः ।
त्यक्त्वा तां पोषयेद् ग्रासैस्तिष्ठेच्चेत् पतिशासने ॥५२॥
त्यक्त्वा तां पोषयेद् ग्रासैस्तिष्ठेच्चेत् पतिशासने ॥५२॥
52. pramāṇe yadyaśaktaḥ syāt dayitopapateḥ patiḥ ,
tyaktvā tāṁ poṣayed grāsaistiṣṭheccet patiśāsane.
tyaktvā tāṁ poṣayed grāsaistiṣṭheccet patiśāsane.
रममाणामुपपतौ पश्यन् पत्नीं पतिस्तदा ।
निघ्नन् वनितया जारं वधार्हो नैव भूभृतः ॥५३॥
निघ्नन् वनितया जारं वधार्हो नैव भूभृतः ॥५३॥
53. ramamāṇāmupapatau paśyan patnīṁ patistadā ,
nighnan vanitayā jāraṁ vadhārho naiva bhūbhṛtaḥ.
nighnan vanitayā jāraṁ vadhārho naiva bhūbhṛtaḥ.
भर्तुर्निवारणं यत्र गमने येन भाषणे ।
प्रयाणाद्भाषणात्तत्र त्यागार्हा स्यात् कुलाङ्गना ॥५४॥
प्रयाणाद्भाषणात्तत्र त्यागार्हा स्यात् कुलाङ्गना ॥५४॥
54. bharturnivāraṇaṁ yatra gamane yena bhāṣaṇe ,
prayāṇādbhāṣaṇāttatra tyāgārhā syāt kulāṅganā.
prayāṇādbhāṣaṇāttatra tyāgārhā syāt kulāṅganā.
मृते पत्यौ स्वधर्मेण पतिबन्धुवशे स्थिता ।
अभावे पितृबन्धूनां तिष्ठन्ती दायमर्हति ॥५५॥
अभावे पितृबन्धूनां तिष्ठन्ती दायमर्हति ॥५५॥
55. mṛte patyau svadharmeṇa patibandhuvaśe sthitā ,
abhāve pitṛbandhūnāṁ tiṣṭhantī dāyamarhati.
abhāve pitṛbandhūnāṁ tiṣṭhantī dāyamarhati.
द्विर्भोजनं परान्नं च मैथुनामिषभूषणम् ।
पर्यङ्गं रक्तवासश्च विधवा परिवर्जयेत् ॥५६॥
पर्यङ्गं रक्तवासश्च विधवा परिवर्जयेत् ॥५६॥
56. dvirbhojanaṁ parānnaṁ ca maithunāmiṣabhūṣaṇam ,
paryaṅgaṁ raktavāsaśca vidhavā parivarjayet.
paryaṅgaṁ raktavāsaśca vidhavā parivarjayet.
नाङ्गमुद्वर्तयेद्वासैर्ग्राम्यालापमपि त्यजेत् ।
देवव्रता नयेत् कालं वैधव्यं धर्ममाश्रिता ॥५७॥
देवव्रता नयेत् कालं वैधव्यं धर्ममाश्रिता ॥५७॥
57. nāṅgamudvartayedvāsairgrāmyālāpamapi tyajet ,
devavratā nayet kālaṁ vaidhavyaṁ dharmamāśritā.
devavratā nayet kālaṁ vaidhavyaṁ dharmamāśritā.
न विद्यते पिता यस्य शिशोर्माता पितामहः ।
नियतं पालने तस्य मातृबन्धुः प्रशस्यते ॥५८॥
नियतं पालने तस्य मातृबन्धुः प्रशस्यते ॥५८॥
58. na vidyate pitā yasya śiśormātā pitāmahaḥ ,
niyataṁ pālane tasya mātṛbandhuḥ praśasyate.
niyataṁ pālane tasya mātṛbandhuḥ praśasyate.
मातुर्माता पिता भ्राता मातुर्भ्रातुः सुतास्तथा ।
मातुः पितुः सोदराश्च विज्ञेयाः मातृबान्धवाः ॥५९॥
मातुः पितुः सोदराश्च विज्ञेयाः मातृबान्धवाः ॥५९॥
59. māturmātā pitā bhrātā māturbhrātuḥ sutāstathā ,
mātuḥ pituḥ sodarāśca vijñeyāḥ mātṛbāndhavāḥ.
mātuḥ pituḥ sodarāśca vijñeyāḥ mātṛbāndhavāḥ.
पितुर्माता पिता भ्राता पितुर्भ्रातुः स्वसुः सुताः ।
पितुः पितुः सोदराश्च विज्ञेयाः पितृबान्धवाः ॥६०॥
पितुः पितुः सोदराश्च विज्ञेयाः पितृबान्धवाः ॥६०॥
60. piturmātā pitā bhrātā piturbhrātuḥ svasuḥ sutāḥ ,
pituḥ pituḥ sodarāśca vijñeyāḥ pitṛbāndhavāḥ.
pituḥ pituḥ sodarāśca vijñeyāḥ pitṛbāndhavāḥ.
पत्युर्माता पिता भ्राता पत्युर्भ्रातुः स्वसुः सुताः ।
पत्युः पितुः सोदराश्च विज्ञेयाः पतिबान्धवाः ॥६१॥
पत्युः पितुः सोदराश्च विज्ञेयाः पतिबान्धवाः ॥६१॥
61. patyurmātā pitā bhrātā patyurbhrātuḥ svasuḥ sutāḥ ,
patyuḥ pituḥ sodarāśca vijñeyāḥ patibāndhavāḥ.
patyuḥ pituḥ sodarāśca vijñeyāḥ patibāndhavāḥ.
पित्रे मात्रे पितुः पित्रे पितामह्यै तथा स्त्रियै ।
अयोग्यसूनवे पुत्रहीनमातामहाय च ॥६२॥
अयोग्यसूनवे पुत्रहीनमातामहाय च ॥६२॥
62. pitre mātre pituḥ pitre pitāmahyai tathā striyai ,
ayogyasūnave putrahīnamātāmahāya ca.
ayogyasūnave putrahīnamātāmahāya ca.
मातामह्यै दरिद्रेभ्य एभ्यो वासस्तथाऽशनम् ।
दापयेन्नृपतिः पुंसा यथाविभवमम्बिके ॥६३॥
दापयेन्नृपतिः पुंसा यथाविभवमम्बिके ॥६३॥
63. mātāmahyai daridrebhya ebhyo vāsastathā'śanam ,
dāpayennṛpatiḥ puṁsā yathāvibhavamambike.
dāpayennṛpatiḥ puṁsā yathāvibhavamambike.
दुर्वाच्यं कथयन् पत्नीमेकाहमशनं त्यजेत् ।
त्र्यहं सन्ताडयन् रक्तं पातयन् सप्त वासरान् ॥६४॥
त्र्यहं सन्ताडयन् रक्तं पातयन् सप्त वासरान् ॥६४॥
64. durvācyaṁ kathayan patnīmekāhamaśanaṁ tyajet ,
tryahaṁ santāḍayan raktaṁ pātayan sapta vāsarān.
tryahaṁ santāḍayan raktaṁ pātayan sapta vāsarān.
क्रोधाद्वा मोहतो भार्यां मातरं भगिनीं सुताम् ।
वदन्नुपोष्य सप्ताहं विशुध्येच्चिवशासनात् ॥६५॥
वदन्नुपोष्य सप्ताहं विशुध्येच्चिवशासनात् ॥६५॥
65. krodhādvā mohato bhāryāṁ mātaraṁ bhaginīṁ sutām ,
vadannupoṣya saptāhaṁ viśudhyeccivaśāsanāt.
vadannupoṣya saptāhaṁ viśudhyeccivaśāsanāt.
शण्ढेनोद्वाहितां कन्यां कालातीतेऽपि पार्थिवः ।
जानन्नुद्वाहयेत् भूयो विधिरेषः शिवोदितः ॥६६॥
जानन्नुद्वाहयेत् भूयो विधिरेषः शिवोदितः ॥६६॥
66. śaṇḍhenodvāhitāṁ kanyāṁ kālātīte'pi pārthivaḥ ,
jānannudvāhayet bhūyo vidhireṣaḥ śivoditaḥ.
jānannudvāhayet bhūyo vidhireṣaḥ śivoditaḥ.
परिणीता न रमिता कन्यका विधवा भवेत् ।
साप्युद्वाह्या पुनः पित्रा शैवधर्मेष्वयं विधिः ॥६७॥
साप्युद्वाह्या पुनः पित्रा शैवधर्मेष्वयं विधिः ॥६७॥
67. pariṇītā na ramitā kanyakā vidhavā bhavet ,
sāpyudvāhyā punaḥ pitrā śaivadharmeṣvayaṁ vidhiḥ.
sāpyudvāhyā punaḥ pitrā śaivadharmeṣvayaṁ vidhiḥ.
उद्वाहाद् द्वादशे पक्षे पत्यन्तात् गतहायने ।
प्रसूते तनयं योग्यं न सा पत्नी न सः सुतः ॥६८॥
प्रसूते तनयं योग्यं न सा पत्नी न सः सुतः ॥६८॥
68. udvāhād dvādaśe pakṣe patyantāt gatahāyane ,
prasūte tanayaṁ yogyaṁ na sā patnī na saḥ sutaḥ.
prasūte tanayaṁ yogyaṁ na sā patnī na saḥ sutaḥ.
आगर्भात् पञ्चमासान्तर्गर्भं या स्रावयेद्धिया ।
तदुपायकृतं ताञ्च यातयेत्तिव्रताडनैः ॥६९॥
तदुपायकृतं ताञ्च यातयेत्तिव्रताडनैः ॥६९॥
69. āgarbhāt pañcamāsāntargarbhaṁ yā srāvayeddhiyā ,
tadupāyakṛtaṁ tāñca yātayettivratāḍanaiḥ.
tadupāyakṛtaṁ tāñca yātayettivratāḍanaiḥ.
पञ्चमात् परतो मासात् या स्त्री भ्रूणं प्रपातयेत् ।
तत्प्रयोक्तुश्च तस्याश्च पातकं स्याद्बधोद्भवम् ॥७०॥
तत्प्रयोक्तुश्च तस्याश्च पातकं स्याद्बधोद्भवम् ॥७०॥
70. pañcamāt parato māsāt yā strī bhrūṇaṁ prapātayet ,
tatprayoktuśca tasyāśca pātakaṁ syādbadhodbhavam.
tatprayoktuśca tasyāśca pātakaṁ syādbadhodbhavam.
यो हन्ति ज्ञानतो मर्त्यं मानवः क्रूरचेष्टितः ।
वधस्तस्य विधातव्यः सर्वथा धरणीभृता ॥७१॥
वधस्तस्य विधातव्यः सर्वथा धरणीभृता ॥७१॥
71. yo hanti jñānato martyaṁ mānavaḥ krūraceṣṭitaḥ ,
vadhastasya vidhātavyaḥ sarvathā dharaṇībhṛtā.
vadhastasya vidhātavyaḥ sarvathā dharaṇībhṛtā.
प्रमादाद् भ्रमतोऽज्ञानात् घ्नन्तन्नरमरिन्दमः ।
द्रविणादानतस्तीव्रताडनैस्तं विशोधयेत् ॥७२॥
द्रविणादानतस्तीव्रताडनैस्तं विशोधयेत् ॥७२॥
72. pramādād bhramato'jñānāt ghnantannaramarindamaḥ ,
draviṇādānatastīvratāḍanaistaṁ viśodhayet.
draviṇādānatastīvratāḍanaistaṁ viśodhayet.
स्वतो वा परतो वापि वधोपायं प्रकुर्वतः ।
अज्ञानवधिनां दण्डो विहितस्तस्य पापिनः ॥७३॥
अज्ञानवधिनां दण्डो विहितस्तस्य पापिनः ॥७३॥
73. svato vā parato vāpi vadhopāyaṁ prakurvataḥ ,
ajñānavadhināṁ daṇḍo vihitastasya pāpinaḥ.
ajñānavadhināṁ daṇḍo vihitastasya pāpinaḥ.
मिथः संग्रामयोद्धारमाततायिनमागतम् ।
निहत्य परमेशानि न पापार्हो भवेन्नरः ॥७४॥
निहत्य परमेशानि न पापार्हो भवेन्नरः ॥७४॥
74. mithaḥ saṁgrāmayoddhāramātatāyinamāgatam ,
nihatya parameśāni na pāpārho bhavennaraḥ.
nihatya parameśāni na pāpārho bhavennaraḥ.
अङ्गच्चेदे विधातव्यं भूभृताऽङ्गनिकृन्तनम् ।
प्रहारे च प्रहरणं नृषु पापं चिकीर्षुषु ॥७५॥
प्रहारे च प्रहरणं नृषु पापं चिकीर्षुषु ॥७५॥
75. aṅgaccede vidhātavyaṁ bhūbhṛtā'ṅganikṛntanam ,
prahāre ca praharaṇaṁ nṛṣu pāpaṁ cikīrṣuṣu.
prahāre ca praharaṇaṁ nṛṣu pāpaṁ cikīrṣuṣu.
विप्रान् गुरूनवगुरेत् प्रहरेद् यो दुरासदः ।
धनादानाद्धस्तदाहात् क्रमतस्तं विशोधयेत् ॥७६॥
धनादानाद्धस्तदाहात् क्रमतस्तं विशोधयेत् ॥७६॥
76. viprān gurūnavaguret prahared yo durāsadaḥ ,
dhanādānāddhastadāhāt kramatastaṁ viśodhayet.
dhanādānāddhastadāhāt kramatastaṁ viśodhayet.
शस्त्रादिक्षतकायस्य षण्मासात् परतो मृतौ ।
प्रहर्ता दण्डनीयः स्याद् वधार्हो न हि भूभृतः ॥७७॥
प्रहर्ता दण्डनीयः स्याद् वधार्हो न हि भूभृतः ॥७७॥
77. śastrādikṣatakāyasya ṣaṇmāsāt parato mṛtau ,
prahartā daṇḍanīyaḥ syād vadhārho na hi bhūbhṛtaḥ.
prahartā daṇḍanīyaḥ syād vadhārho na hi bhūbhṛtaḥ.
राष्ट्रविप्लाविनो राज्यं जिहीर्षून्नृपवैरिणाम् ।
रहो हितैषिणो भृत्यान् भेदकान्नृपसैन्ययोः ॥७८॥
रहो हितैषिणो भृत्यान् भेदकान्नृपसैन्ययोः ॥७८॥
78. rāṣṭraviplāvino rājyaṁ jihīrṣūnnṛpavairiṇām ,
raho hitaiṣiṇo bhṛtyān bhedakānnṛpasainyayoḥ.
raho hitaiṣiṇo bhṛtyān bhedakānnṛpasainyayoḥ.
योद्धुमिच्चूः प्रजा राज्ञा शस्त्रिणः पान्थपीडकान् ।
हत्वा नरपतिस्त्वेतान् नैव किल्विषभाग् भवेत् ॥७९॥
हत्वा नरपतिस्त्वेतान् नैव किल्विषभाग् भवेत् ॥७९॥
79. yoddhumiccūḥ prajā rājñā śastriṇaḥ pānthapīḍakān ,
hatvā narapatistvetān naiva kilviṣabhāg bhavet.
hatvā narapatistvetān naiva kilviṣabhāg bhavet.
यो हन्यान्मानवं भर्तुराज्ञयापरिहार्यया ।
भर्तुरेव वधस्तत्र प्रहर्तुर्न शिवाज्ञया ॥८०॥
भर्तुरेव वधस्तत्र प्रहर्तुर्न शिवाज्ञया ॥८०॥
80. yo hanyānmānavaṁ bharturājñayāparihāryayā ,
bhartureva vadhastatra praharturna śivājñayā.
bhartureva vadhastatra praharturna śivājñayā.
अयत्नपुंसः पशुना शस्त्रैर्वा म्रियते नरः ।
धनदण्डेन वा कायदमेनाऽस्य विशोधनम् ॥८१॥
धनदण्डेन वा कायदमेनाऽस्य विशोधनम् ॥८१॥
81. ayatnapuṁsaḥ paśunā śastrairvā mriyate naraḥ ,
dhanadaṇḍena vā kāyadamenā'sya viśodhanam.
dhanadaṇḍena vā kāyadamenā'sya viśodhanam.
बहिर्मुखान्नृपाज्ञासु नृपाग्रे प्रौढवादिनः ।
दूषकान् कुलधर्माणां शास्याद्राजा विगर्हितान् ॥८२॥
दूषकान् कुलधर्माणां शास्याद्राजा विगर्हितान् ॥८२॥
82. bahirmukhānnṛpājñāsu nṛpāgre prauḍhavādinaḥ ,
dūṣakān kuladharmāṇāṁ śāsyādrājā vigarhitān.
dūṣakān kuladharmāṇāṁ śāsyādrājā vigarhitān.
स्थाप्यापहारिणं क्रूरं वञ्चकं भेदकारिणम् ।
विवादयन्तं लोकांश्च देशान्निर्यापयेन्नृपः ॥८३॥
विवादयन्तं लोकांश्च देशान्निर्यापयेन्नृपः ॥८३॥
83. sthāpyāpahāriṇaṁ krūraṁ vañcakaṁ bhedakāriṇam ,
vivādayantaṁ lokāṁśca deśānniryāpayennṛpaḥ.
vivādayantaṁ lokāṁśca deśānniryāpayennṛpaḥ.
शुल्केन कन्यां दात्éंश्च पुत्रं शण्ढे प्रयच्चतः ।
देशान्निर्यापयेद्राजा पतितान् दुष्कृतात्मनः ॥८४॥
देशान्निर्यापयेद्राजा पतितान् दुष्कृतात्मनः ॥८४॥
84. śulkena kanyāṁ dātéṁśca putraṁ śaṇḍhe prayaccataḥ ,
deśānniryāpayedrājā patitān duṣkṛtātmanaḥ.
deśānniryāpayedrājā patitān duṣkṛtātmanaḥ.
मिथ्यापवादव्याजेन परानिष्टं चिकीर्षवः ।
यथापवादं ते शास्या धर्मज्ञेन महीभृता ॥८५॥
यथापवादं ते शास्या धर्मज्ञेन महीभृता ॥८५॥
85. mithyāpavādavyājena parāniṣṭaṁ cikīrṣavaḥ ,
yathāpavādaṁ te śāsyā dharmajñena mahībhṛtā.
yathāpavādaṁ te śāsyā dharmajñena mahībhṛtā.
यो यत्परिमितानिष्टं कुर्यात्तत्सम्मितं धनम् ।
नृपतिर्दापयेत्तेन जनायाऽनिष्टभागिने ॥८६॥
नृपतिर्दापयेत्तेन जनायाऽनिष्टभागिने ॥८६॥
86. yo yatparimitāniṣṭaṁ kuryāttatsammitaṁ dhanam ,
nṛpatirdāpayettena janāyā'niṣṭabhāgine.
nṛpatirdāpayettena janāyā'niṣṭabhāgine.
मणिमुक्ताहिरण्यादिधातूनां स्तेयकारिणः ।
करस्य बाह्वोश्चेदो वा कार्यो मूल्यं विचारयन् ॥८७॥
करस्य बाह्वोश्चेदो वा कार्यो मूल्यं विचारयन् ॥८७॥
87. maṇimuktāhiraṇyādidhātūnāṁ steyakāriṇaḥ ,
karasya bāhvoścedo vā kāryo mūlyaṁ vicārayan.
karasya bāhvoścedo vā kāryo mūlyaṁ vicārayan.
महिषाश्वगवादीनां रत्नादीनां तथा शिशोः ।
बलेनाऽपहृतां न्éणां स्तेयिवद्विहितो दमः ॥८८॥
बलेनाऽपहृतां न्éणां स्तेयिवद्विहितो दमः ॥८८॥
88. mahiṣāśvagavādīnāṁ ratnādīnāṁ tathā śiśoḥ ,
balenā'pahṛtāṁ néṇāṁ steyivadvihito damaḥ.
balenā'pahṛtāṁ néṇāṁ steyivadvihito damaḥ.
अन्नानामल्पमूलस्य वस्तुनस्तेयिनं नृपः ।
विशोधयेत्तं पक्षैकं सप्ताहं वाऽशयन् कणम् ॥८९॥
विशोधयेत्तं पक्षैकं सप्ताहं वाऽशयन् कणम् ॥८९॥
89. annānāmalpamūlasya vastunasteyinaṁ nṛpaḥ ,
viśodhayettaṁ pakṣaikaṁ saptāhaṁ vā'śayan kaṇam.
viśodhayettaṁ pakṣaikaṁ saptāhaṁ vā'śayan kaṇam.
विश्वासघातके पुंसि कृतघ्ने सुरवन्दिते ।
यज्ञैर्व्रतैस्तपोदानैः प्रायश्चित्तैर्न निष्कृतिः ॥९०॥
यज्ञैर्व्रतैस्तपोदानैः प्रायश्चित्तैर्न निष्कृतिः ॥९०॥
90. viśvāsaghātake puṁsi kṛtaghne suravandite ,
yajñairvrataistapodānaiḥ prāyaścittairna niṣkṛtiḥ.
yajñairvrataistapodānaiḥ prāyaścittairna niṣkṛtiḥ.
ये कूटसाक्षिणो मर्त्या मध्यस्था पक्षपातिनः ।
शास्यात्तांस्तीव्रदण्डेन देशान्निर्यापयेन्नृपः ॥९१॥
शास्यात्तांस्तीव्रदण्डेन देशान्निर्यापयेन्नृपः ॥९१॥
91. ye kūṭasākṣiṇo martyā madhyasthā pakṣapātinaḥ ,
śāsyāttāṁstīvradaṇḍena deśānniryāpayennṛpaḥ.
śāsyāttāṁstīvradaṇḍena deśānniryāpayennṛpaḥ.
षट् साक्षिणः प्रमाणं स्युश्चत्वारस्त्र्य एव वा ।
अभावे द्वावपि शिवे प्रसिद्धौ यदि धार्मिकौ ॥९२॥
अभावे द्वावपि शिवे प्रसिद्धौ यदि धार्मिकौ ॥९२॥
92. ṣaṭ sākṣiṇaḥ pramāṇaṁ syuścatvārastrya eva vā ,
abhāve dvāvapi śive prasiddhau yadi dhārmikau.
abhāve dvāvapi śive prasiddhau yadi dhārmikau.
देशतः कालतो वापि तथा विषयतः प्रिये ।
परस्परमयुक्तञ्चेद् अग्राह्यं साक्षिणां वचः ॥९३॥
परस्परमयुक्तञ्चेद् अग्राह्यं साक्षिणां वचः ॥९३॥
93. deśataḥ kālato vāpi tathā viṣayataḥ priye ,
parasparamayuktañced agrāhyaṁ sākṣiṇāṁ vacaḥ.
parasparamayuktañced agrāhyaṁ sākṣiṇāṁ vacaḥ.
अन्धानां वाक् प्रमाणं स्याद्बधिराणां तथा प्रिये ।
मूकानामेडमूकानां शिरसाऽङ्गीकृतिर्लिपिः ॥९४॥
मूकानामेडमूकानां शिरसाऽङ्गीकृतिर्लिपिः ॥९४॥
94. andhānāṁ vāk pramāṇaṁ syādbadhirāṇāṁ tathā priye ,
mūkānāmeḍamūkānāṁ śirasā'ṅgīkṛtirlipiḥ.
mūkānāmeḍamūkānāṁ śirasā'ṅgīkṛtirlipiḥ.
लिपिः प्रमाणं सर्वेषां सर्वत्रैव प्रशस्यते ।
विशेषाद्व्यवहारेषु न विनश्येच्चिरं यतः ॥९५॥
विशेषाद्व्यवहारेषु न विनश्येच्चिरं यतः ॥९५॥
95. lipiḥ pramāṇaṁ sarveṣāṁ sarvatraiva praśasyate ,
viśeṣādvyavahāreṣu na vinaśyecciraṁ yataḥ.
viśeṣādvyavahāreṣu na vinaśyecciraṁ yataḥ.
स्वीयार्थमपरार्थञ्चेत् कुर्वतः कल्पितां लिपिम् ।
दण्डस्तस्य विधातव्यो द्विपाद्यं कूटसाक्षिणः ॥९६॥
दण्डस्तस्य विधातव्यो द्विपाद्यं कूटसाक्षिणः ॥९६॥
96. svīyārthamaparārthañcet kurvataḥ kalpitāṁ lipim ,
daṇḍastasya vidhātavyo dvipādyaṁ kūṭasākṣiṇaḥ.
daṇḍastasya vidhātavyo dvipādyaṁ kūṭasākṣiṇaḥ.
अभ्रमस्याऽप्रमत्तस्य यदङ्गीकरणं सकृत् ।
स्वीयार्थे तत्प्रमाणं स्याद्वचसो बहुसाक्षिणाम् ॥९७॥
स्वीयार्थे तत्प्रमाणं स्याद्वचसो बहुसाक्षिणाम् ॥९७॥
97. abhramasyā'pramattasya yadaṅgīkaraṇaṁ sakṛt ,
svīyārthe tatpramāṇaṁ syādvacaso bahusākṣiṇām.
svīyārthe tatpramāṇaṁ syādvacaso bahusākṣiṇām.
यथा तिष्ठन्ति पुण्यानि सत्यमाश्रित्य पार्वति ।
तथाऽनृतं समाश्रित्य पातकान्यखिलान्यपि ॥९८॥
तथाऽनृतं समाश्रित्य पातकान्यखिलान्यपि ॥९८॥
98. yathā tiṣṭhanti puṇyāni satyamāśritya pārvati ,
tathā'nṛtaṁ samāśritya pātakānyakhilānyapi.
tathā'nṛtaṁ samāśritya pātakānyakhilānyapi.
अतः सत्यविहीनस्य सर्वपापाश्रयस्य च ।
ताडनाद्दमनाद्राजा न पापार्हः शिवाज्ञया ॥९९॥
ताडनाद्दमनाद्राजा न पापार्हः शिवाज्ञया ॥९९॥
99. ataḥ satyavihīnasya sarvapāpāśrayasya ca ,
tāḍanāddamanādrājā na pāpārhaḥ śivājñayā.
tāḍanāddamanādrājā na pāpārhaḥ śivājñayā.
सत्यं ब्रवीमि सङ्कल्प्य स्पृष्ट्वा कौलं गुरुं द्विजम् ।
गङ्गातोयं देवमूर्तिं कुलशास्त्रं कुलामृतम् ॥१००॥
गङ्गातोयं देवमूर्तिं कुलशास्त्रं कुलामृतम् ॥१००॥
100. satyaṁ bravīmi saṅkalpya spṛṣṭvā kaulaṁ guruṁ dvijam ,
gaṅgātoyaṁ devamūrtiṁ kulaśāstraṁ kulāmṛtam.
gaṅgātoyaṁ devamūrtiṁ kulaśāstraṁ kulāmṛtam.
देवीनिर्माल्यमथवा कथनं शपथो भवेत् ।
तत्राऽनृतं वदन् मर्त्यः कल्पान्तं नरकं व्रजेत् ॥१०१॥
तत्राऽनृतं वदन् मर्त्यः कल्पान्तं नरकं व्रजेत् ॥१०१॥
101. devīnirmālyamathavā kathanaṁ śapatho bhavet ,
tatrā'nṛtaṁ vadan martyaḥ kalpāntaṁ narakaṁ vrajet.
tatrā'nṛtaṁ vadan martyaḥ kalpāntaṁ narakaṁ vrajet.
अपापजनिकार्याणां त्यागे वा ग्रहणेऽपि वा ।
तत् कार्यं सर्वथा मर्त्यैः स्वीकृतं शपथेन यत् ॥१०२॥
तत् कार्यं सर्वथा मर्त्यैः स्वीकृतं शपथेन यत् ॥१०२॥
102. apāpajanikāryāṇāṁ tyāge vā grahaṇe'pi vā ,
tat kāryaṁ sarvathā martyaiḥ svīkṛtaṁ śapathena yat.
tat kāryaṁ sarvathā martyaiḥ svīkṛtaṁ śapathena yat.
स्वीकारोल्लङ्घनाच्चुध्येत् पक्षमेकमभोजनैः ।
भ्रमेणापि तमुल्लङ्घ्य द्वादशाहं कणाशनैः ॥१०३॥
भ्रमेणापि तमुल्लङ्घ्य द्वादशाहं कणाशनैः ॥१०३॥
103. svīkārollaṅghanāccudhyet pakṣamekamabhojanaiḥ ,
bhrameṇāpi tamullaṅghya dvādaśāhaṁ kaṇāśanaiḥ.
bhrameṇāpi tamullaṅghya dvādaśāhaṁ kaṇāśanaiḥ.
कुलधर्मोऽपि सत्येन विधिना चेन्न सेवितः ।
मोक्षाय श्रेयसे न स्यात् कौले पापाय केवलम् ॥१०४॥
मोक्षाय श्रेयसे न स्यात् कौले पापाय केवलम् ॥१०४॥
104. kuladharmo'pi satyena vidhinā cenna sevitaḥ ,
mokṣāya śreyase na syāt kaule pāpāya kevalam.
mokṣāya śreyase na syāt kaule pāpāya kevalam.
सुरा द्रवमयी तारा जीवनिस्तारकारिणी ।
जननी भोगमोक्षाणां नाशिनी विपदां रुजाम् ॥१०५॥
जननी भोगमोक्षाणां नाशिनी विपदां रुजाम् ॥१०५॥
105. surā dravamayī tārā jīvanistārakāriṇī ,
jananī bhogamokṣāṇāṁ nāśinī vipadāṁ rujām.
jananī bhogamokṣāṇāṁ nāśinī vipadāṁ rujām.
दाहिनी पापसङ्घानां पावनी जगतां प्रिये ।
सर्वसिद्धिप्रदा ज्ञानबुद्धिविद्याविवर्धिनी ॥१०६॥
सर्वसिद्धिप्रदा ज्ञानबुद्धिविद्याविवर्धिनी ॥१०६॥
106. dāhinī pāpasaṅghānāṁ pāvanī jagatāṁ priye ,
sarvasiddhipradā jñānabuddhividyāvivardhinī.
sarvasiddhipradā jñānabuddhividyāvivardhinī.
मुक्तैर्मुमुक्षुभिः सिद्धैः साधकैः क्षितिपालकैः ।
सेव्यते सर्वदा देवैराद्ये स्वाभीष्टसिद्धये ॥१०७॥
सेव्यते सर्वदा देवैराद्ये स्वाभीष्टसिद्धये ॥१०७॥
107. muktairmumukṣubhiḥ siddhaiḥ sādhakaiḥ kṣitipālakaiḥ ,
sevyate sarvadā devairādye svābhīṣṭasiddhaye.
sevyate sarvadā devairādye svābhīṣṭasiddhaye.
सम्यग्विधिविधानेन सुसमाहितचेतसा ।
पिबन्ति मदिरां मर्त्या अमर्त्या एव ते क्षितौ ॥१०८॥
पिबन्ति मदिरां मर्त्या अमर्त्या एव ते क्षितौ ॥१०८॥
108. samyagvidhividhānena susamāhitacetasā ,
pibanti madirāṁ martyā amartyā eva te kṣitau.
pibanti madirāṁ martyā amartyā eva te kṣitau.
प्रत्येकतत्वस्वीकाराद्विधिना स्याच्चिवो नरः ।
न जाने पञ्चतत्वानां सेवनात् किं फलं भवेत् ॥१०९॥
न जाने पञ्चतत्वानां सेवनात् किं फलं भवेत् ॥१०९॥
109. pratyekatatvasvīkārādvidhinā syāccivo naraḥ ,
na jāne pañcatatvānāṁ sevanāt kiṁ phalaṁ bhavet.
na jāne pañcatatvānāṁ sevanāt kiṁ phalaṁ bhavet.
इयञ्चेत् वारुणी देवी निपीता विधिवर्जिता ।
न्éणां विनाशयेत् सर्वं बुद्धिमायुर्यशो धनम् ॥११०॥
न्éणां विनाशयेत् सर्वं बुद्धिमायुर्यशो धनम् ॥११०॥
110. iyañcet vāruṇī devī nipītā vidhivarjitā ,
néṇāṁ vināśayet sarvaṁ buddhimāyuryaśo dhanam.
néṇāṁ vināśayet sarvaṁ buddhimāyuryaśo dhanam.
अत्यन्तपानान्मद्यस्य चतुर्वर्गप्रसाधनी ।
बुद्धिर्विनश्यति प्रायो लोकानां मत्तचेतसाम् ॥१११॥
बुद्धिर्विनश्यति प्रायो लोकानां मत्तचेतसाम् ॥१११॥
111. atyantapānānmadyasya caturvargaprasādhanī ,
buddhirvinaśyati prāyo lokānāṁ mattacetasām.
buddhirvinaśyati prāyo lokānāṁ mattacetasām.
विभ्रान्तबुद्धेर्मनुजात् कार्याकार्यमजानतः ।
स्वानिष्टं च परानिष्टं जायतेऽस्मात् पदे पदे ॥११२॥
स्वानिष्टं च परानिष्टं जायतेऽस्मात् पदे पदे ॥११२॥
112. vibhrāntabuddhermanujāt kāryākāryamajānataḥ ,
svāniṣṭaṁ ca parāniṣṭaṁ jāyate'smāt pade pade.
svāniṣṭaṁ ca parāniṣṭaṁ jāyate'smāt pade pade.
अतो नृपो वा चक्रेशो मद्ये मादकवस्तुषु ।
अत्यासक्तजनान् कायधनदण्डेन शोधयेत् ॥११३॥
अत्यासक्तजनान् कायधनदण्डेन शोधयेत् ॥११३॥
113. ato nṛpo vā cakreśo madye mādakavastuṣu ,
atyāsaktajanān kāyadhanadaṇḍena śodhayet.
atyāsaktajanān kāyadhanadaṇḍena śodhayet.
सुराभेदात् व्यक्तिभेदात् न्यूनेनाऽप्यधिकेन वा ।
देशकालविभेदेन बुद्धिभ्रंशो भवेन्न्éणाम् ॥११४॥
देशकालविभेदेन बुद्धिभ्रंशो भवेन्न्éणाम् ॥११४॥
114. surābhedāt vyaktibhedāt nyūnenā'pyadhikena vā ,
deśakālavibhedena buddhibhraṁśo bhavennéṇām.
deśakālavibhedena buddhibhraṁśo bhavennéṇām.
अत एव सुरामानादतिपानं न लक्ष्यते ।
स्खलद्वाक्पाणिपाद्दृग्भिरतिपानं विचारयेत् ॥११५॥
स्खलद्वाक्पाणिपाद्दृग्भिरतिपानं विचारयेत् ॥११५॥
115. ata eva surāmānādatipānaṁ na lakṣyate ,
skhaladvākpāṇipāddṛgbhiratipānaṁ vicārayet.
skhaladvākpāṇipāddṛgbhiratipānaṁ vicārayet.
नेन्द्रियाणि वशे यस्य मदविह्वलचेतसः ।
देवतागुरुमर्यादोल्लङ्घिनो भयरूपिणः ॥११६॥
देवतागुरुमर्यादोल्लङ्घिनो भयरूपिणः ॥११६॥
116. nendriyāṇi vaśe yasya madavihvalacetasaḥ ,
devatāgurumaryādollaṅghino bhayarūpiṇaḥ.
devatāgurumaryādollaṅghino bhayarūpiṇaḥ.
निखिलानर्थयोग्यस्य पापिनः शिवघातिनः ।
दहेज्जिह्वां हरेदर्थान् ताडयेत्तं च पार्थिवः ॥११७॥
दहेज्जिह्वां हरेदर्थान् ताडयेत्तं च पार्थिवः ॥११७॥
117. nikhilānarthayogyasya pāpinaḥ śivaghātinaḥ ,
dahejjihvāṁ haredarthān tāḍayettaṁ ca pārthivaḥ.
dahejjihvāṁ haredarthān tāḍayettaṁ ca pārthivaḥ.
विचलत्पादवाक्पाणिं भ्रान्तमुन्मत्तमुद्धतम् ।
तमुग्रं यातयेद्राजा द्रविणं चाहरेत्ततः ॥११८॥
तमुग्रं यातयेद्राजा द्रविणं चाहरेत्ततः ॥११८॥
118. vicalatpādavākpāṇiṁ bhrāntamunmattamuddhatam ,
tamugraṁ yātayedrājā draviṇaṁ cāharettataḥ.
tamugraṁ yātayedrājā draviṇaṁ cāharettataḥ.
अपवाग्वादिनं मत्तं लज्जाभयविवर्जितम् ।
धनादानेन तं शास्यात् प्रजाप्रीतिकरो नृपः ॥११९॥
धनादानेन तं शास्यात् प्रजाप्रीतिकरो नृपः ॥११९॥
119. apavāgvādinaṁ mattaṁ lajjābhayavivarjitam ,
dhanādānena taṁ śāsyāt prajāprītikaro nṛpaḥ.
dhanādānena taṁ śāsyāt prajāprītikaro nṛpaḥ.
शताभिषिक्तः कौलश्चेत् अतिपानात् कुलेश्वरि ।
पशुरेव स मन्तव्यः कुलधर्मबहिष्कृतः ॥१२०॥
पशुरेव स मन्तव्यः कुलधर्मबहिष्कृतः ॥१२०॥
120. śatābhiṣiktaḥ kaulaścet atipānāt kuleśvari ,
paśureva sa mantavyaḥ kuladharmabahiṣkṛtaḥ.
paśureva sa mantavyaḥ kuladharmabahiṣkṛtaḥ.
पिबन्नतिशयं मद्यं शोधितं वाऽप्यशोधितम् ।
त्याज्यो भवति कौलानां दण्डनीयोऽपि भूभृतः ॥१२१॥
त्याज्यो भवति कौलानां दण्डनीयोऽपि भूभृतः ॥१२१॥
121. pibannatiśayaṁ madyaṁ śodhitaṁ vā'pyaśodhitam ,
tyājyo bhavati kaulānāṁ daṇḍanīyo'pi bhūbhṛtaḥ.
tyājyo bhavati kaulānāṁ daṇḍanīyo'pi bhūbhṛtaḥ.
ब्राह्मीं भार्यां सुरां मत्ताः पाययन्तो द्विजातयः ।
शुध्येयुर्भार्यया सार्धं पञ्चाहं कणभोजनात् ॥१२२॥
शुध्येयुर्भार्यया सार्धं पञ्चाहं कणभोजनात् ॥१२२॥
122. brāhmīṁ bhāryāṁ surāṁ mattāḥ pāyayanto dvijātayaḥ ,
śudhyeyurbhāryayā sārdhaṁ pañcāhaṁ kaṇabhojanāt.
śudhyeyurbhāryayā sārdhaṁ pañcāhaṁ kaṇabhojanāt.
असंस्कृतसुरापानात् शुध्येदुपवसंस्त्र्यहम् ।
भुक्त्वाऽप्यशोधितं मांसमुपवासद्वयं चरेत् ॥१२३॥
भुक्त्वाऽप्यशोधितं मांसमुपवासद्वयं चरेत् ॥१२३॥
123. asaṁskṛtasurāpānāt śudhyedupavasaṁstryaham ,
bhuktvā'pyaśodhitaṁ māṁsamupavāsadvayaṁ caret.
bhuktvā'pyaśodhitaṁ māṁsamupavāsadvayaṁ caret.
असंस्कृते मीनमुद्रे खादन्नुपवसेदहः ।
अवैधं पञ्चमं कुर्वन् राज्ञो दण्डेन शुध्यति ॥१२४॥
अवैधं पञ्चमं कुर्वन् राज्ञो दण्डेन शुध्यति ॥१२४॥
124. asaṁskṛte mīnamudre khādannupavasedahaḥ ,
avaidhaṁ pañcamaṁ kurvan rājño daṇḍena śudhyati.
avaidhaṁ pañcamaṁ kurvan rājño daṇḍena śudhyati.
भुञ्जानो मानवं मांसं गोमांसं ज्ञानतः शिवे ।
उपोष्य पक्षं शुद्धः स्यात् प्रायश्चित्तमिदं स्मृतम् ॥१२५॥
उपोष्य पक्षं शुद्धः स्यात् प्रायश्चित्तमिदं स्मृतम् ॥१२५॥
125. bhuñjāno mānavaṁ māṁsaṁ gomāṁsaṁ jñānataḥ śive ,
upoṣya pakṣaṁ śuddhaḥ syāt prāyaścittamidaṁ smṛtam.
upoṣya pakṣaṁ śuddhaḥ syāt prāyaścittamidaṁ smṛtam.
नराकृतिपशोर्मांसं मांसं मांसादनस्य च ।
अत्त्वा शुध्येन्नरः पापादुपवासैस्त्रिभिः प्रिये ॥१२६॥
अत्त्वा शुध्येन्नरः पापादुपवासैस्त्रिभिः प्रिये ॥१२६॥
126. narākṛtipaśormāṁsaṁ māṁsaṁ māṁsādanasya ca ,
attvā śudhyennaraḥ pāpādupavāsaistribhiḥ priye.
attvā śudhyennaraḥ pāpādupavāsaistribhiḥ priye.
म्लेच्चानां श्वपचानां च पशूनां कुलवैरिणाम् ।
खादन्नन्नं विशुद्धः स्यात् पक्षमेकमुपोषितः ॥१२७॥
खादन्नन्नं विशुद्धः स्यात् पक्षमेकमुपोषितः ॥१२७॥
127. mleccānāṁ śvapacānāṁ ca paśūnāṁ kulavairiṇām ,
khādannannaṁ viśuddhaḥ syāt pakṣamekamupoṣitaḥ.
khādannannaṁ viśuddhaḥ syāt pakṣamekamupoṣitaḥ.
उच्चिष्टं यदि भुञ्जीत ज्ञानादेषां कुलेश्वरि ।
शुध्येन्मासोपवासेनाऽज्ञानात् पक्षोपवासतः ॥१२८॥
शुध्येन्मासोपवासेनाऽज्ञानात् पक्षोपवासतः ॥१२८॥
128. ucciṣṭaṁ yadi bhuñjīta jñānādeṣāṁ kuleśvari ,
śudhyenmāsopavāsenā'jñānāt pakṣopavāsataḥ.
śudhyenmāsopavāsenā'jñānāt pakṣopavāsataḥ.
अनुलोमेन वर्णानामन्नं भुक्त्वा सकृत् प्रिये ।
दिनत्रयोपवासेन विशुद्धः स्यान्ममाज्ञया ॥१२९॥
दिनत्रयोपवासेन विशुद्धः स्यान्ममाज्ञया ॥१२९॥
129. anulomena varṇānāmannaṁ bhuktvā sakṛt priye ,
dinatrayopavāsena viśuddhaḥ syānmamājñayā.
dinatrayopavāsena viśuddhaḥ syānmamājñayā.
पशुश्वपचम्लेच्चानामन्नं चक्रार्पितं यदि ।
वीरहस्तार्पितं वापि तदश्नन्नैव पापभाक् ॥१३०॥
वीरहस्तार्पितं वापि तदश्नन्नैव पापभाक् ॥१३०॥
130. paśuśvapacamleccānāmannaṁ cakrārpitaṁ yadi ,
vīrahastārpitaṁ vāpi tadaśnannaiva pāpabhāk.
vīrahastārpitaṁ vāpi tadaśnannaiva pāpabhāk.
अन्नाभावे च दौर्भिक्ष्ये विपदि प्राणसङ्कटे ।
निषिद्धेनाऽदनेनापि रक्षन् प्राणान्न पातकी ॥१३१॥
निषिद्धेनाऽदनेनापि रक्षन् प्राणान्न पातकी ॥१३१॥
131. annābhāve ca daurbhikṣye vipadi prāṇasaṅkaṭe ,
niṣiddhenā'danenāpi rakṣan prāṇānna pātakī.
niṣiddhenā'danenāpi rakṣan prāṇānna pātakī.
करिपृष्ठे तथाऽनेकोद्वाह्यपाषाणदारुषु ।
अलक्षितेऽपि दुष्याणां भक्ष्यदोषो न विद्यते ॥१३२॥
अलक्षितेऽपि दुष्याणां भक्ष्यदोषो न विद्यते ॥१३२॥
132. karipṛṣṭhe tathā'nekodvāhyapāṣāṇadāruṣu ,
alakṣite'pi duṣyāṇāṁ bhakṣyadoṣo na vidyate.
alakṣite'pi duṣyāṇāṁ bhakṣyadoṣo na vidyate.
पशूनभक्ष्यमांसांश्च व्याधियुक्तानपि प्रिये ।
न हन्याद्देवतार्थेऽपि हत्वा च पातकी भवेत् ॥१३३॥
न हन्याद्देवतार्थेऽपि हत्वा च पातकी भवेत् ॥१३३॥
133. paśūnabhakṣyamāṁsāṁśca vyādhiyuktānapi priye ,
na hanyāddevatārthe'pi hatvā ca pātakī bhavet.
na hanyāddevatārthe'pi hatvā ca pātakī bhavet.
कृच्च्रव्रतं नरः कुर्याद् गोवधे बुद्धिपूर्वके ।
अज्ञानादाचरेदर्धं व्रतं शङ्करशासनात् ॥१३४॥
अज्ञानादाचरेदर्धं व्रतं शङ्करशासनात् ॥१३४॥
134. kṛccravrataṁ naraḥ kuryād govadhe buddhipūrvake ,
ajñānādācaredardhaṁ vrataṁ śaṅkaraśāsanāt.
ajñānādācaredardhaṁ vrataṁ śaṅkaraśāsanāt.
न केशवपनं कुर्यात् न नखच्चेदनं तथा ।
न क्षारयोगं वसने यावन्न व्रतमाचरेत् ॥१३५॥
न क्षारयोगं वसने यावन्न व्रतमाचरेत् ॥१३५॥
135. na keśavapanaṁ kuryāt na nakhaccedanaṁ tathā ,
na kṣārayogaṁ vasane yāvanna vratamācaret.
na kṣārayogaṁ vasane yāvanna vratamācaret.
उपवासैर्नयेत् मासं मासमेकं कणाशनैः ।
मासं भैक्षान्नमश्नीयात् कृच्च्रव्रतमिदं शिवे ॥१३६॥
मासं भैक्षान्नमश्नीयात् कृच्च्रव्रतमिदं शिवे ॥१३६॥
136. upavāsairnayet māsaṁ māsamekaṁ kaṇāśanaiḥ ,
māsaṁ bhaikṣānnamaśnīyāt kṛccravratamidaṁ śive.
māsaṁ bhaikṣānnamaśnīyāt kṛccravratamidaṁ śive.
व्रतान्ते वापितशिराः कौलान् ज्ञातींश्च बान्धवान् ।
भोजयित्वा विमुक्तः स्याद् ज्ञानगोवधपातकात् ॥१३७॥
भोजयित्वा विमुक्तः स्याद् ज्ञानगोवधपातकात् ॥१३७॥
137. vratānte vāpitaśirāḥ kaulān jñātīṁśca bāndhavān ,
bhojayitvā vimuktaḥ syād jñānagovadhapātakāt.
bhojayitvā vimuktaḥ syād jñānagovadhapātakāt.
अपालनवधाद्गोश्च शुध्येदष्टोपवासतः ।
बाहुजाद्या विशुध्येयुः पादन्यूनक्रमात् प्रिये ॥१३८॥
बाहुजाद्या विशुध्येयुः पादन्यूनक्रमात् प्रिये ॥१३८॥
138. apālanavadhādgośca śudhyedaṣṭopavāsataḥ ,
bāhujādyā viśudhyeyuḥ pādanyūnakramāt priye.
bāhujādyā viśudhyeyuḥ pādanyūnakramāt priye.
गजोष्ट्रमहिषाश्वांश्च हत्वा कौलिनि कामतः ।
उपवासैस्त्रिभिः शुध्येन्मानवः कृतकिल्विषः ॥१३९॥
उपवासैस्त्रिभिः शुध्येन्मानवः कृतकिल्विषः ॥१३९॥
139. gajoṣṭramahiṣāśvāṁśca hatvā kaulini kāmataḥ ,
upavāsaistribhiḥ śudhyenmānavaḥ kṛtakilviṣaḥ.
upavāsaistribhiḥ śudhyenmānavaḥ kṛtakilviṣaḥ.
मृगमेषाजमार्जारान् निघ्नन्नुपवसेदहः ।
मयूरशुकहंसांश्च सज्योतिरशनं त्यजेत् ॥१४०॥
मयूरशुकहंसांश्च सज्योतिरशनं त्यजेत् ॥१४०॥
140. mṛgameṣājamārjārān nighnannupavasedahaḥ ,
mayūraśukahaṁsāṁśca sajyotiraśanaṁ tyajet.
mayūraśukahaṁsāṁśca sajyotiraśanaṁ tyajet.
निहत्य सास्थिजन्तूंश्च नक्तमद्यात् निरामिषम् ।
निरस्थिजीविनो हत्वा मनस्तापेन शुद्ध्यति ॥१४१॥
निरस्थिजीविनो हत्वा मनस्तापेन शुद्ध्यति ॥१४१॥
141. nihatya sāsthijantūṁśca naktamadyāt nirāmiṣam ,
nirasthijīvino hatvā manastāpena śuddhyati.
nirasthijīvino hatvā manastāpena śuddhyati.
पशुमीनाण्डजान्निघ्नन् मृगयायां महीपतिः ।
न पापार्हो भवेद्देवि राज्ञो धर्मः सनातनः ॥१४२॥
न पापार्हो भवेद्देवि राज्ञो धर्मः सनातनः ॥१४२॥
142. paśumīnāṇḍajānnighnan mṛgayāyāṁ mahīpatiḥ ,
na pāpārho bhaveddevi rājño dharmaḥ sanātanaḥ.
na pāpārho bhaveddevi rājño dharmaḥ sanātanaḥ.
देवोद्देशं विना भद्रे हिंसां सर्वत्र वर्जयेत् ।
कृतायां वैधहिंसायां नरः पापैर्न लिप्यते ॥१४३॥
कृतायां वैधहिंसायां नरः पापैर्न लिप्यते ॥१४३॥
143. devoddeśaṁ vinā bhadre hiṁsāṁ sarvatra varjayet ,
kṛtāyāṁ vaidhahiṁsāyāṁ naraḥ pāpairna lipyate.
kṛtāyāṁ vaidhahiṁsāyāṁ naraḥ pāpairna lipyate.
संकल्पितव्रतापूर्तौ देवनिर्माल्यलङ्घने ।
अशुचौ देवतास्पर्शे गायत्रीजपमाचरेत् ॥१४४॥
अशुचौ देवतास्पर्शे गायत्रीजपमाचरेत् ॥१४४॥
144. saṁkalpitavratāpūrtau devanirmālyalaṅghane ,
aśucau devatāsparśe gāyatrījapamācaret.
aśucau devatāsparśe gāyatrījapamācaret.
माता पिता ब्रह्मदाता महान्तो गुरवः स्मृताः ।
निन्दन्नेतान् वदन् क्रूरं शुध्येत् पञ्चोपवासतः ॥१४५॥
निन्दन्नेतान् वदन् क्रूरं शुध्येत् पञ्चोपवासतः ॥१४५॥
145. mātā pitā brahmadātā mahānto guravaḥ smṛtāḥ ,
nindannetān vadan krūraṁ śudhyet pañcopavāsataḥ.
nindannetān vadan krūraṁ śudhyet pañcopavāsataḥ.
एवमन्यान् गुरून् कौलान् विप्रान् गर्हन्नपि प्रिये ।
सार्धद्वयोपवासेन मुक्तो भवति पातकात् ॥१४६॥
सार्धद्वयोपवासेन मुक्तो भवति पातकात् ॥१४६॥
146. evamanyān gurūn kaulān viprān garhannapi priye ,
sārdhadvayopavāsena mukto bhavati pātakāt.
sārdhadvayopavāsena mukto bhavati pātakāt.
वित्तार्थी मानवो देशानखिलान् गन्तुमर्हति ।
निषिद्धकौलिकाचारं देशं शास्त्रमपि त्यजेत् ॥१४७॥
निषिद्धकौलिकाचारं देशं शास्त्रमपि त्यजेत् ॥१४७॥
147. vittārthī mānavo deśānakhilān gantumarhati ,
niṣiddhakaulikācāraṁ deśaṁ śāstramapi tyajet.
niṣiddhakaulikācāraṁ deśaṁ śāstramapi tyajet.
गच्चंस्तु स्वेच्चया देशे निषिद्धकुलवर्त्मनि ।
कुलधर्मात्पतेद्भूयः शुध्येत् पूर्णाभिषेकतः ॥१४८॥
कुलधर्मात्पतेद्भूयः शुध्येत् पूर्णाभिषेकतः ॥१४८॥
148. gaccaṁstu sveccayā deśe niṣiddhakulavartmani ,
kuladharmātpatedbhūyaḥ śudhyet pūrṇābhiṣekataḥ.
kuladharmātpatedbhūyaḥ śudhyet pūrṇābhiṣekataḥ.
तपनोदयमारभ्य यामाष्टकमभोजनम् ।
उपवासः स विज्ञेयः प्रायश्चित्ते विधीयते ॥१४९॥
उपवासः स विज्ञेयः प्रायश्चित्ते विधीयते ॥१४९॥
149. tapanodayamārabhya yāmāṣṭakamabhojanam ,
upavāsaḥ sa vijñeyaḥ prāyaścitte vidhīyate.
upavāsaḥ sa vijñeyaḥ prāyaścitte vidhīyate.
पिबंस्तोयाञ्जलिञ्चैकं भक्षन्नपि समीरणम् ।
मानवः प्राणरक्षार्थं न भ्रश्येदुपवासतः ॥१५०॥
मानवः प्राणरक्षार्थं न भ्रश्येदुपवासतः ॥१५०॥
150. pibaṁstoyāñjaliñcaikaṁ bhakṣannapi samīraṇam ,
mānavaḥ prāṇarakṣārthaṁ na bhraśyedupavāsataḥ.
mānavaḥ prāṇarakṣārthaṁ na bhraśyedupavāsataḥ.
उपवासासमर्थश्चेद्रुजा वा जरसाऽपि वा ।
तदा प्रत्युपवासञ्च भोजयेद्द्वादश द्विजान् ॥१५१॥
तदा प्रत्युपवासञ्च भोजयेद्द्वादश द्विजान् ॥१५१॥
151. upavāsāsamarthaścedrujā vā jarasā'pi vā ,
tadā pratyupavāsañca bhojayeddvādaśa dvijān.
tadā pratyupavāsañca bhojayeddvādaśa dvijān.
परनिन्दां निजोत्कर्षं व्यसनायुक्तभाषणम् ।
अयुक्तं कर्म कुर्वाणो मनस्तापैर्विशुध्यति ॥१५२॥
अयुक्तं कर्म कुर्वाणो मनस्तापैर्विशुध्यति ॥१५२॥
152. paranindāṁ nijotkarṣaṁ vyasanāyuktabhāṣaṇam ,
ayuktaṁ karma kurvāṇo manastāpairviśudhyati.
ayuktaṁ karma kurvāṇo manastāpairviśudhyati.
अन्यानि यानि पापानि ज्ञानाज्ञानकृतान्यपि ।
नश्यन्ति जपनाद्देव्याः सावित्र्याः कौलभोजनात् ॥१५३॥
नश्यन्ति जपनाद्देव्याः सावित्र्याः कौलभोजनात् ॥१५३॥
153. anyāni yāni pāpāni jñānājñānakṛtānyapi ,
naśyanti japanāddevyāḥ sāvitryāḥ kaulabhojanāt.
naśyanti japanāddevyāḥ sāvitryāḥ kaulabhojanāt.
सामान्यनियमान् पुंसां स्त्रीषु षण्डेषु योजयेत् ।
योषितां तु विशेषोऽयं पतिरेको महागुरुः ॥१५४॥
योषितां तु विशेषोऽयं पतिरेको महागुरुः ॥१५४॥
154. sāmānyaniyamān puṁsāṁ strīṣu ṣaṇḍeṣu yojayet ,
yoṣitāṁ tu viśeṣo'yaṁ patireko mahāguruḥ.
yoṣitāṁ tu viśeṣo'yaṁ patireko mahāguruḥ.
महारोगान्विता ये च ये नराश्चिररोगिणः ।
स्वर्णदानेन पूताः स्युर्दैवे पैत्र्येऽधिकारिणः ॥१५५॥
स्वर्णदानेन पूताः स्युर्दैवे पैत्र्येऽधिकारिणः ॥१५५॥
155. mahārogānvitā ye ca ye narāścirarogiṇaḥ ,
svarṇadānena pūtāḥ syurdaive paitrye'dhikāriṇaḥ.
svarṇadānena pūtāḥ syurdaive paitrye'dhikāriṇaḥ.
अपघातमृतेनापि दूषितं विद्युदग्निना ।
गृहं विशोधयेद्धोमैर्व्याहृत्या शतसंख्यकैः ॥१५६॥
गृहं विशोधयेद्धोमैर्व्याहृत्या शतसंख्यकैः ॥१५६॥
156. apaghātamṛtenāpi dūṣitaṁ vidyudagninā ,
gṛhaṁ viśodhayeddhomairvyāhṛtyā śatasaṁkhyakaiḥ.
gṛhaṁ viśodhayeddhomairvyāhṛtyā śatasaṁkhyakaiḥ.
वापीकूपतडागेषु सास्थ्नां शवनिरीक्षणात् ।
उद्धृत्य कुणपं तेभ्यस्ततस्तान् परिशोधयेत् ॥१५७॥
उद्धृत्य कुणपं तेभ्यस्ततस्तान् परिशोधयेत् ॥१५७॥
157. vāpīkūpataḍāgeṣu sāsthnāṁ śavanirīkṣaṇāt ,
uddhṛtya kuṇapaṁ tebhyastatastān pariśodhayet.
uddhṛtya kuṇapaṁ tebhyastatastān pariśodhayet.
पूर्णाभिषेकमनुभिर्मन्त्रितैः शुद्धवारिभिः ।
पूर्णैस्त्रिसप्तकुम्भैस्तान् प्लावयेदिति शोधनम् ॥१५८॥
पूर्णैस्त्रिसप्तकुम्भैस्तान् प्लावयेदिति शोधनम् ॥१५८॥
158. pūrṇābhiṣekamanubhirmantritaiḥ śuddhavāribhiḥ ,
pūrṇaistrisaptakumbhaistān plāvayediti śodhanam.
pūrṇaistrisaptakumbhaistān plāvayediti śodhanam.
यदि स्वल्पजलास्ते स्युः शवदुर्गन्धिदूषिताः ।
सपङ्कं सलिलं सर्वमुद्धृत्याप्लावयेत्तु तान् ॥१५९॥
सपङ्कं सलिलं सर्वमुद्धृत्याप्लावयेत्तु तान् ॥१५९॥
159. yadi svalpajalāste syuḥ śavadurgandhidūṣitāḥ ,
sapaṅkaṁ salilaṁ sarvamuddhṛtyāplāvayettu tān.
sapaṅkaṁ salilaṁ sarvamuddhṛtyāplāvayettu tān.
सन्ति भूरीणि तोयानि गजदघ्नानि तेषु च ।
शतकुम्भजलोद्धारैरभिषेकेण शोधयेत् ॥१६०॥
शतकुम्भजलोद्धारैरभिषेकेण शोधयेत् ॥१६०॥
160. santi bhūrīṇi toyāni gajadaghnāni teṣu ca ,
śatakumbhajaloddhārairabhiṣekeṇa śodhayet.
śatakumbhajaloddhārairabhiṣekeṇa śodhayet.
यद्येवं शोधिता न स्युर्मृतस्पृष्टजलाशयाः ।
अपेयसलिलास्तेषां प्रतिष्ठामपि नाचरेत् ॥१६१॥
अपेयसलिलास्तेषां प्रतिष्ठामपि नाचरेत् ॥१६१॥
161. yadyevaṁ śodhitā na syurmṛtaspṛṣṭajalāśayāḥ ,
apeyasalilāsteṣāṁ pratiṣṭhāmapi nācaret.
apeyasalilāsteṣāṁ pratiṣṭhāmapi nācaret.
स्नानमेषु जलैरेषां कुर्वन् कर्म वृथा भवेत् ।
दिनमेकं निराहारः शुध्येत् पञ्चामृताशनात् ॥१६२॥
दिनमेकं निराहारः शुध्येत् पञ्चामृताशनात् ॥१६२॥
162. snānameṣu jalaireṣāṁ kurvan karma vṛthā bhavet ,
dinamekaṁ nirāhāraḥ śudhyet pañcāmṛtāśanāt.
dinamekaṁ nirāhāraḥ śudhyet pañcāmṛtāśanāt.
याचकं धनिनं दृष्ट्वा वीरं युद्धपराङ्मुखम् ।
दूषकं कुलधर्माणां मद्यपाञ्च कुलस्त्रियम् ॥१६३॥
दूषकं कुलधर्माणां मद्यपाञ्च कुलस्त्रियम् ॥१६३॥
163. yācakaṁ dhaninaṁ dṛṣṭvā vīraṁ yuddhaparāṅmukham ,
dūṣakaṁ kuladharmāṇāṁ madyapāñca kulastriyam.
dūṣakaṁ kuladharmāṇāṁ madyapāñca kulastriyam.
मित्रद्रोहकरं मर्त्यं स्वयं पापरतं बुधम् ।
पश्यन् सूर्यं स्मरन् विष्णुं सचेलः स्नानमाचरेत् ॥१६४॥
पश्यन् सूर्यं स्मरन् विष्णुं सचेलः स्नानमाचरेत् ॥१६४॥
164. mitradrohakaraṁ martyaṁ svayaṁ pāparataṁ budham ,
paśyan sūryaṁ smaran viṣṇuṁ sacelaḥ snānamācaret.
paśyan sūryaṁ smaran viṣṇuṁ sacelaḥ snānamācaret.
खरकुक्कुटकोलांश्च विक्रीणन्तो द्विजातयः ।
नीचवृत्तिं चरन्तोऽपि शुध्येयुस्त्रिदिनव्रतात् ॥१६५॥
नीचवृत्तिं चरन्तोऽपि शुध्येयुस्त्रिदिनव्रतात् ॥१६५॥
165. kharakukkuṭakolāṁśca vikrīṇanto dvijātayaḥ ,
nīcavṛttiṁ caranto'pi śudhyeyustridinavratāt.
nīcavṛttiṁ caranto'pi śudhyeyustridinavratāt.
दिनमेकं निराहारो द्वितीयं कणभोजनः ।
अपरन्तु नयेदद्भिस्त्रिदिनव्रतमम्बिके ॥१६६॥
अपरन्तु नयेदद्भिस्त्रिदिनव्रतमम्बिके ॥१६६॥
166. dinamekaṁ nirāhāro dvitīyaṁ kaṇabhojanaḥ ,
aparantu nayedadbhistridinavratamambike.
aparantu nayedadbhistridinavratamambike.
गृहेऽनुद्घाटितद्वारेऽनाहूतः प्रविशन्नरः ।
वारितार्थप्रवक्ताऽपि पञ्चाहमशनं त्यजेत् ॥१६७॥
वारितार्थप्रवक्ताऽपि पञ्चाहमशनं त्यजेत् ॥१६७॥
167. gṛhe'nudghāṭitadvāre'nāhūtaḥ praviśannaraḥ ,
vāritārthapravaktā'pi pañcāhamaśanaṁ tyajet.
vāritārthapravaktā'pi pañcāhamaśanaṁ tyajet.
आगच्चतो गुरून् दृष्ट्वा नोत्तिष्ठेद्यो मदान्वितः ।
तथैव कुलशास्त्राणि शुध्येदेकोपवासतः ॥१६८॥
तथैव कुलशास्त्राणि शुध्येदेकोपवासतः ॥१६८॥
168. āgaccato gurūn dṛṣṭvā nottiṣṭhedyo madānvitaḥ ,
tathaiva kulaśāstrāṇi śudhyedekopavāsataḥ.
tathaiva kulaśāstrāṇi śudhyedekopavāsataḥ.
एतस्मिन् शाम्भवे शास्त्रे व्यक्तार्थपदबृंहिते ।
कूटेनार्थं कल्पयन्तः पतिता यान्त्यधोगतिम् ॥१६९॥
कूटेनार्थं कल्पयन्तः पतिता यान्त्यधोगतिम् ॥१६९॥
169. etasmin śāmbhave śāstre vyaktārthapadabṛṁhite ,
kūṭenārthaṁ kalpayantaḥ patitā yāntyadhogatim.
kūṭenārthaṁ kalpayantaḥ patitā yāntyadhogatim.
Links to all chapters:
Chapter 1
Chapter 2
Chapter 3
Chapter 4
Chapter 5
Chapter 6
Chapter 7
Chapter 8
Chapter 9
Chapter 10
Chapter 11 (current chapter)
Chapter 12
Chapter 13
Chapter 14