वाल्मीकि-रामायणम्
vālmīki-rāmāyaṇam
-
book-6, chapter-48, verse-49
स नागभोगाचलशृङ्गकल्पौ विक्षिप्य बाहू गिरिशृङ्गसारौ ।
विवृत्य वक्त्रं वडवामुखाभं निशाचरो ऽसौ विकृतं जजृम्भे ॥४९॥
विवृत्य वक्त्रं वडवामुखाभं निशाचरो ऽसौ विकृतं जजृम्भे ॥४९॥
49. sa nāgabhogācalaśṛṅgakalpau vikṣipya bāhū giriśṛṅgasārau ,
vivṛtya vaktraṃ vaḍavāmukhābhaṃ niśācaro'sau vikṛtaṃ jajṛmbhe.
vivṛtya vaktraṃ vaḍavāmukhābhaṃ niśācaro'sau vikṛtaṃ jajṛmbhe.
49.
asau niśācaraḥ saḥ
nāgabhogācalaśṛṅgakalpau giriśṛṅgasārau
bāhū vikṣipya vaḍavāmukhābham
vaktram vivṛtya vikṛtam jajṛmbhe
nāgabhogācalaśṛṅgakalpau giriśṛṅgasārau
bāhū vikṣipya vaḍavāmukhābham
vaktram vivṛtya vikṛtam jajṛmbhe
49.
That night-wanderer (niśācara), having stretched out his two arms, which resembled serpent bodies and were as strong as mountain peaks, and having opened his mouth, which was like the submarine fire (vaḍavāmukha), yawned monstrously.
Words meanings summery:
(Scroll down for elaborated words morphology)
- असौ (asau) - that
- निशाचरः (niśācaraḥ) - night-wanderer, demon
- सः (saḥ) - he
- नागभोगाचलशृङ्गकल्पौ (nāgabhogācalaśṛṅgakalpau) - like serpent bodies and mountain peaks
- गिरिशृङ्गसारौ (giriśṛṅgasārau) - strong as mountain peaks
- बाहू (bāhū) - two arms
- विक्षिप्य (vikṣipya) - having stretched/spread out
- वडवामुखाभम् (vaḍavāmukhābham) - resembling the mare's mouth (submarine fire)
- वक्त्रम् (vaktram) - mouth
- विवृत्य (vivṛtya) - having opened
- विकृतम् (vikṛtam) - monstrously, distortedly
- जजृम्भे (jajṛmbhe) - yawned, stretched
Words meanings and morphology
असौ (asau) - that
(pronoun)
Nominative, masculine, singular of adas
adas - that (distant), he/she/it
निशाचरः (niśācaraḥ) - night-wanderer, demon
(noun)
Nominative, masculine, singular of niśācara
niśācara - night-wanderer, demon, rakṣasa
Compound type : upapada tatpurusha (niśā+cara)
- niśā – night
noun (feminine) - cara – moving, wandering
verbal derivative (masculine)
agent noun
Root: car (class 1)
सः (saḥ) - he
(pronoun)
Nominative, masculine, singular of tad
tad - that, he/she/it
नागभोगाचलशृङ्गकल्पौ (nāgabhogācalaśṛṅgakalpau) - like serpent bodies and mountain peaks
(adjective)
Accusative, masculine, dual of nāgabhogācalaśṛṅgakalpa
nāgabhogācalaśṛṅgakalpa - resembling serpent bodies and mountain peaks
Compound type : karmadhāraya (nāgabhoga+acalaśṛṅga+kalpa)
- nāgabhoga – serpent's body/hood
noun (masculine) - acalaśṛṅga – mountain peak
noun (neuter) - kalpa – resembling, like, similar
adjective
गिरिशृङ्गसारौ (giriśṛṅgasārau) - strong as mountain peaks
(adjective)
Accusative, masculine, dual of giriśṛṅgasāra
giriśṛṅgasāra - having the strength/essence of mountain peaks
Compound type : karmadhāraya (giriśṛṅga+sāra)
- giriśṛṅga – mountain peak
noun (neuter) - sāra – essence, strength, firm
noun (masculine)
बाहू (bāhū) - two arms
(noun)
Accusative, masculine, dual of bāhu
bāhu - arm
विक्षिप्य (vikṣipya) - having stretched/spread out
(indeclinable)
Absolutive
Prefix: vi
Root: kṣip (class 6)
वडवामुखाभम् (vaḍavāmukhābham) - resembling the mare's mouth (submarine fire)
(adjective)
Accusative, neuter, singular of vaḍavāmukhābha
vaḍavāmukhābha - resembling the mouth of a mare (submarine fire, vaḍavāmukha)
Compound type : karmadhāraya (vaḍavāmukha+ābha)
- vaḍavāmukha – mare's mouth, submarine fire
noun (neuter) - ābha – resembling, shining, appearance
adjective
वक्त्रम् (vaktram) - mouth
(noun)
Accusative, neuter, singular of vaktra
vaktra - mouth, face
विवृत्य (vivṛtya) - having opened
(indeclinable)
Absolutive
Prefix: vi
Root: vṛ (class 5)
विकृतम् (vikṛtam) - monstrously, distortedly
(adjective)
Accusative, neuter, singular of vikṛta
vikṛta - distorted, disfigured, monstrous
Note: Used adverbially here.
जजृम्भे (jajṛmbhe) - yawned, stretched
(verb)
3rd person , singular, middle, past perfect (lit) of jṛmbh
Root: jṛmbh (class 1)