कुलार्णव-तन्त्रम्
kulārṇava-tantram
-
chapter-12
कुलेश श्रोतुमिच्चामि पादुका भक्तिलक्षणम् ।
आचारमपि देवेश वद मे करुणानिधे ॥१॥
आचारमपि देवेश वद मे करुणानिधे ॥१॥
1. kuleśa śrotumiccāmi pādukā bhaktilakṣaṇam ,
ācāramapi deveśa vada me karuṇānidhe.
ācāramapi deveśa vada me karuṇānidhe.
शृणु देवि प्रवक्ष्यामि यन्मां त्वं परिपृच्चसि ।
तस्य श्रवणमात्रेण भक्तिराशु प्रजापते ॥२॥
तस्य श्रवणमात्रेण भक्तिराशु प्रजापते ॥२॥
2. śṛṇu devi pravakṣyāmi yanmāṁ tvaṁ paripṛccasi ,
tasya śravaṇamātreṇa bhaktirāśu prajāpate.
tasya śravaṇamātreṇa bhaktirāśu prajāpate.
वाग्भवा मूलवलये सूत्राद्याः कवलीकृताः ।
एवं कुलार्णवे ज्ञानं पादुकायां प्रतिष्ठितम् ॥३॥
एवं कुलार्णवे ज्ञानं पादुकायां प्रतिष्ठितम् ॥३॥
3. vāgbhavā mūlavalaye sūtrādyāḥ kavalīkṛtāḥ ,
evaṁ kulārṇave jñānaṁ pādukāyāṁ pratiṣṭhitam.
evaṁ kulārṇave jñānaṁ pādukāyāṁ pratiṣṭhitam.
कोटिकोटिमहादानात् कोटिकोटिमहाव्रतात् ।
कोटिकोटिमहायज्ञात् परा श्रीपादुकास्मृतिः ॥४॥
कोटिकोटिमहायज्ञात् परा श्रीपादुकास्मृतिः ॥४॥
4. koṭikoṭimahādānāt koṭikoṭimahāvratāt ,
koṭikoṭimahāyajñāt parā śrīpādukāsmṛtiḥ.
koṭikoṭimahāyajñāt parā śrīpādukāsmṛtiḥ.
कोटिकोटिमन्त्रजापात् कोटितीर्थावगाहनात् ।
कोटिदेवार्चनाद्देवि परा श्रीपादुकास्मृतिः ॥५॥
कोटिदेवार्चनाद्देवि परा श्रीपादुकास्मृतिः ॥५॥
5. koṭikoṭimantrajāpāt koṭitīrthāvagāhanāt ,
koṭidevārcanāddevi parā śrīpādukāsmṛtiḥ.
koṭidevārcanāddevi parā śrīpādukāsmṛtiḥ.
महारोगे महोत्पाते महादोषे महाभये ।
महापदि महापापे स्मृता रक्षति पादुका ॥६॥
महापदि महापापे स्मृता रक्षति पादुका ॥६॥
6. mahāroge mahotpāte mahādoṣe mahābhaye ,
mahāpadi mahāpāpe smṛtā rakṣati pādukā.
mahāpadi mahāpāpe smṛtā rakṣati pādukā.
दुराचारे दुरालापे दुःसङ्गे दुष्प्रतिग्रहे ।
दुराचारे च दुर्बुद्धौ स्मृता रक्षति पादुका ॥७॥
दुराचारे च दुर्बुद्धौ स्मृता रक्षति पादुका ॥७॥
7. durācāre durālāpe duḥsaṅge duṣpratigrahe ,
durācāre ca durbuddhau smṛtā rakṣati pādukā.
durācāre ca durbuddhau smṛtā rakṣati pādukā.
तेनाधीतं स्मृतं ज्ञातम् इष्टं दत्तञ्च पूजितम् ।
जिह्वाग्रे वर्त्तते यस्य सदा श्रीपादुकास्मृतिः ॥८॥
जिह्वाग्रे वर्त्तते यस्य सदा श्रीपादुकास्मृतिः ॥८॥
8. tenādhītaṁ smṛtaṁ jñātam iṣṭaṁ dattañca pūjitam ,
jihvāgre varttate yasya sadā śrīpādukāsmṛtiḥ.
jihvāgre varttate yasya sadā śrīpādukāsmṛtiḥ.
सकृत् श्रीपादुकां देवि यो वा जपति भक्तितः ।
स सर्वपापरहितः प्राप्नोति परमां गतिम् ॥९॥
स सर्वपापरहितः प्राप्नोति परमां गतिम् ॥९॥
9. sakṛt śrīpādukāṁ devi yo vā japati bhaktitaḥ ,
sa sarvapāparahitaḥ prāpnoti paramāṁ gatim.
sa sarvapāparahitaḥ prāpnoti paramāṁ gatim.
शुचिर्वाप्यशुचिर्वापि भक्त्या स्मरति पादुकाम् ।
अनायासेन धर्मार्थकाममोक्षान् लभते सः ॥१०॥
अनायासेन धर्मार्थकाममोक्षान् लभते सः ॥१०॥
10. śucirvāpyaśucirvāpi bhaktyā smarati pādukām ,
anāyāsena dharmārthakāmamokṣān labhate saḥ.
anāyāsena dharmārthakāmamokṣān labhate saḥ.
श्रीनाथचरणाम्भोजं यस्यां दिशि विराजते ।
तस्यां दिशि नमस्कुर्यात् भक्त्या प्रतिदिनं प्रिये ॥११॥
तस्यां दिशि नमस्कुर्यात् भक्त्या प्रतिदिनं प्रिये ॥११॥
11. śrīnāthacaraṇāmbhojaṁ yasyāṁ diśi virājate ,
tasyāṁ diśi namaskuryāt bhaktyā pratidinaṁ priye.
tasyāṁ diśi namaskuryāt bhaktyā pratidinaṁ priye.
न पादुकापरो मन्त्रो न देवः श्रीगुरोः परः ।
न हि शाक्तात् परा दीक्षा न पुण्यं कुलपूजनात् ॥१२॥
न हि शाक्तात् परा दीक्षा न पुण्यं कुलपूजनात् ॥१२॥
12. na pādukāparo mantro na devaḥ śrīguroḥ paraḥ ,
na hi śāktāt parā dīkṣā na puṇyaṁ kulapūjanāt.
na hi śāktāt parā dīkṣā na puṇyaṁ kulapūjanāt.
ध्यानमूलं गुरोर्मूत्तीः पूजामूलं गुरोः पदम् ।
मन्त्रमूलं गुरोर्वाक्यं मोक्षमूलं गुरोः कृपा ॥१३॥
मन्त्रमूलं गुरोर्वाक्यं मोक्षमूलं गुरोः कृपा ॥१३॥
13. dhyānamūlaṁ gurormūttīḥ pūjāmūlaṁ guroḥ padam ,
mantramūlaṁ gurorvākyaṁ mokṣamūlaṁ guroḥ kṛpā.
mantramūlaṁ gurorvākyaṁ mokṣamūlaṁ guroḥ kṛpā.
गुरुमूलाः क्रियाः सर्वा लोकेऽस्मिन् कुलनायिके ।
तस्मात् सेव्यो गुरुनीत्यं सिद्ध्यर्थं भक्तिसंयुतैः ॥१४॥
तस्मात् सेव्यो गुरुनीत्यं सिद्ध्यर्थं भक्तिसंयुतैः ॥१४॥
14. gurumūlāḥ kriyāḥ sarvā loke'smin kulanāyike ,
tasmāt sevyo gurunītyaṁ siddhyarthaṁ bhaktisaṁyutaiḥ.
tasmāt sevyo gurunītyaṁ siddhyarthaṁ bhaktisaṁyutaiḥ.
तावदात्तीर्भयं शोको लोभमोहभ्रमादयः ।
यावन्नायाति शरणं श्रीगुरुं भक्तवत्सलम् ॥१५॥
यावन्नायाति शरणं श्रीगुरुं भक्तवत्सलम् ॥१५॥
15. tāvadāttīrbhayaṁ śoko lobhamohabhramādayaḥ ,
yāvannāyāti śaraṇaṁ śrīguruṁ bhaktavatsalam.
yāvannāyāti śaraṇaṁ śrīguruṁ bhaktavatsalam.
तावद् भ्रमन्ति संसारे सर्वदुःखमलीमसाः ।
न भवेत् सद्गुरौ भक्तिर्यावद्देवेशि देहिनाम् ॥१६॥
न भवेत् सद्गुरौ भक्तिर्यावद्देवेशि देहिनाम् ॥१६॥
16. tāvad bhramanti saṁsāre sarvaduḥkhamalīmasāḥ ,
na bhavet sadgurau bhaktiryāvaddeveśi dehinām.
na bhavet sadgurau bhaktiryāvaddeveśi dehinām.
सर्वसिद्धिफलोपेतो मन्त्रः शुध्यति शोभनः ।
गुरुप्रसादमूलोऽयं परतत्त्वमहाक्रमः ॥१७॥
गुरुप्रसादमूलोऽयं परतत्त्वमहाक्रमः ॥१७॥
17. sarvasiddhiphalopeto mantraḥ śudhyati śobhanaḥ ,
guruprasādamūlo'yaṁ paratattvamahākramaḥ.
guruprasādamūlo'yaṁ paratattvamahākramaḥ.
यथा ददाति सन्तुष्टः प्रसन्नो वरदो मनुम् ।
तथा भक्त्या धनैः प्राणैर्गुरुं यत्नेन तोषयेत् ॥१८॥
तथा भक्त्या धनैः प्राणैर्गुरुं यत्नेन तोषयेत् ॥१८॥
18. yathā dadāti santuṣṭaḥ prasanno varado manum ,
tathā bhaktyā dhanaiḥ prāṇairguruṁ yatnena toṣayet.
tathā bhaktyā dhanaiḥ prāṇairguruṁ yatnena toṣayet.
यदा दद्यात् स्वशिष्याय स्वात्मानं देशिकोत्तमः ।
तदा मुक्तो भवेच्चिष्यस्ततो नास्ति पुनर्भवः ॥१९॥
तदा मुक्तो भवेच्चिष्यस्ततो नास्ति पुनर्भवः ॥१९॥
19. yadā dadyāt svaśiṣyāya svātmānaṁ deśikottamaḥ ,
tadā mukto bhavecciṣyastato nāsti punarbhavaḥ.
tadā mukto bhavecciṣyastato nāsti punarbhavaḥ.
तावदाराधयेच्चिष्यः प्रसन्नोऽसौ यदा भवेत् ।
गुरौ प्रसन्ने शिष्यस्य सद्यः पापक्षयो भवेत् ॥२०॥
गुरौ प्रसन्ने शिष्यस्य सद्यः पापक्षयो भवेत् ॥२०॥
20. tāvadārādhayecciṣyaḥ prasanno'sau yadā bhavet ,
gurau prasanne śiṣyasya sadyaḥ pāpakṣayo bhavet.
gurau prasanne śiṣyasya sadyaḥ pāpakṣayo bhavet.
मनसापि न काङ्क्षन्ते यान् कामाननुजीविनः ।
सम्पादयन्ति तान् सर्वान् स्वामिनो भक्तवत्सलाः ॥२१॥
सम्पादयन्ति तान् सर्वान् स्वामिनो भक्तवत्सलाः ॥२१॥
21. manasāpi na kāṅkṣante yān kāmānanujīvinaḥ ,
sampādayanti tān sarvān svāmino bhaktavatsalāḥ.
sampādayanti tān sarvān svāmino bhaktavatsalāḥ.
ब्रह्मविष्णुमहेशादिदेवतामुनियोगिनः ।
कुर्वन्त्यनुग्रहं तुष्टा गुरौ तुष्टे न संशयः ॥२२॥
कुर्वन्त्यनुग्रहं तुष्टा गुरौ तुष्टे न संशयः ॥२२॥
22. brahmaviṣṇumaheśādidevatāmuniyoginaḥ ,
kurvantyanugrahaṁ tuṣṭā gurau tuṣṭe na saṁśayaḥ.
kurvantyanugrahaṁ tuṣṭā gurau tuṣṭe na saṁśayaḥ.
भक्त्या तुष्टेन गुरुणा यः प्रदिष्टः कृपालुना ।
कर्ममुक्तो भवेच्चिष्योः भुक्तिमुक्त्योः स भाजनम् ॥२३॥
कर्ममुक्तो भवेच्चिष्योः भुक्तिमुक्त्योः स भाजनम् ॥२३॥
23. bhaktyā tuṣṭena guruṇā yaḥ pradiṣṭaḥ kṛpālunā ,
karmamukto bhavecciṣyoḥ bhuktimuktyoḥ sa bhājanam.
karmamukto bhavecciṣyoḥ bhuktimuktyoḥ sa bhājanam.
शिष्येणापि तथा कार्यं तथा सन्तोषितो गुरुः ।
प्रियं कुर्याच्च देवेशि मनोवाक्कायकर्मभिः ॥२४॥
प्रियं कुर्याच्च देवेशि मनोवाक्कायकर्मभिः ॥२४॥
24. śiṣyeṇāpi tathā kāryaṁ tathā santoṣito guruḥ ,
priyaṁ kuryācca deveśi manovākkāyakarmabhiḥ.
priyaṁ kuryācca deveśi manovākkāyakarmabhiḥ.
यदि तुष्टेन गुरुणात्मशिष्यो यत्र कुत्रचित् ।
मुक्तोऽसीति समादिष्टः सोऽपि मुक्तिं व्रजेत् प्रिये ॥२५॥
मुक्तोऽसीति समादिष्टः सोऽपि मुक्तिं व्रजेत् प्रिये ॥२५॥
25. yadi tuṣṭena guruṇātmaśiṣyo yatra kutracit ,
mukto'sīti samādiṣṭaḥ so'pi muktiṁ vrajet priye.
mukto'sīti samādiṣṭaḥ so'pi muktiṁ vrajet priye.
अथवा निष्प्रपञ्चेन धाम्ना केनचिदीश्वरः ।
करोति गुरुरूपेण पशुपाशविमोचनम् ॥२६॥
करोति गुरुरूपेण पशुपाशविमोचनम् ॥२६॥
26. athavā niṣprapañcena dhāmnā kenacidīśvaraḥ ,
karoti gururūpeṇa paśupāśavimocanam.
karoti gururūpeṇa paśupāśavimocanam.
न मे प्रियश्चतुर्वेदी मद्भक्तः श्वपचोऽपि वा ।
तस्मै देयं ततो ग्राह्यं स तु पूज्यो ह्यहं तथा ॥२७॥
तस्मै देयं ततो ग्राह्यं स तु पूज्यो ह्यहं तथा ॥२७॥
27. na me priyaścaturvedī madbhaktaḥ śvapaco'pi vā ,
tasmai deyaṁ tato grāhyaṁ sa tu pūjyo hyahaṁ tathā.
tasmai deyaṁ tato grāhyaṁ sa tu pūjyo hyahaṁ tathā.
विप्रः षड्गुणयुक्तश्चेदभक्तो न प्रशस्यते ।
म्लेच्चोऽपि गुणहीनोऽपि भक्तिमान् शिष्य उच्यते ॥२८॥
म्लेच्चोऽपि गुणहीनोऽपि भक्तिमान् शिष्य उच्यते ॥२८॥
28. vipraḥ ṣaḍguṇayuktaścedabhakto na praśasyate ,
mlecco'pi guṇahīno'pi bhaktimān śiṣya ucyate.
mlecco'pi guṇahīno'pi bhaktimān śiṣya ucyate.
गुरुभक्तिविहीनस्य तपो विद्या कुलं व्रतम् ।
सर्वं नश्यति तत्रैव भूषणं लोकरञ्जनम् ॥२९॥
सर्वं नश्यति तत्रैव भूषणं लोकरञ्जनम् ॥२९॥
29. gurubhaktivihīnasya tapo vidyā kulaṁ vratam ,
sarvaṁ naśyati tatraiva bhūṣaṇaṁ lokarañjanam.
sarvaṁ naśyati tatraiva bhūṣaṇaṁ lokarañjanam.
गुरुभक्त्यग्निना सम्यग्दग्धदुर्मतिकल्मषः ।
श्वपचोऽपि परैः पूज्यो विद्वानपि न नास्तिकः ॥३०॥
श्वपचोऽपि परैः पूज्यो विद्वानपि न नास्तिकः ॥३०॥
30. gurubhaktyagninā samyagdagdhadurmatikalmaṣaḥ ,
śvapaco'pi paraiḥ pūjyo vidvānapi na nāstikaḥ.
śvapaco'pi paraiḥ pūjyo vidvānapi na nāstikaḥ.
धर्मार्थकामैः किन्तस्य मोक्ष एव करे स्थितः ।
सर्वार्थैः श्रीगुरौ देवि यस्य भक्तिः सदा स्थिरा ॥३१॥
सर्वार्थैः श्रीगुरौ देवि यस्य भक्तिः सदा स्थिरा ॥३१॥
31. dharmārthakāmaiḥ kintasya mokṣa eva kare sthitaḥ ,
sarvārthaiḥ śrīgurau devi yasya bhaktiḥ sadā sthirā.
sarvārthaiḥ śrīgurau devi yasya bhaktiḥ sadā sthirā.
स शिवो गुरुरूपेण भुक्तिमुक्तिप्रदो मम ।
इति भक्त्या स्मरेद् यस्तु तस्य सिद्विरदूरतः ॥३२॥
इति भक्त्या स्मरेद् यस्तु तस्य सिद्विरदूरतः ॥३२॥
32. sa śivo gururūpeṇa bhuktimuktiprado mama ,
iti bhaktyā smared yastu tasya sidviradūrataḥ.
iti bhaktyā smared yastu tasya sidviradūrataḥ.
यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ ।
तस्य ते कथिता ह्यर्थाः प्रकाशन्ते कुलेश्वरि ॥३३॥
तस्य ते कथिता ह्यर्थाः प्रकाशन्ते कुलेश्वरि ॥३३॥
33. yasya deve parā bhaktiryathā deve tathā gurau ,
tasya te kathitā hyarthāḥ prakāśante kuleśvari.
tasya te kathitā hyarthāḥ prakāśante kuleśvari.
नारायणे महादेवे मातापित्रोश्च राजनि ।
भक्तिर्यथा महादेवि तथा कार्या निजे गुरौ ॥३४॥
भक्तिर्यथा महादेवि तथा कार्या निजे गुरौ ॥३४॥
34. nārāyaṇe mahādeve mātāpitrośca rājani ,
bhaktiryathā mahādevi tathā kāryā nije gurau.
bhaktiryathā mahādevi tathā kāryā nije gurau.
लक्ष्मीनारायणौ वाणीधातारौ गिरिजाशिवौ ।
श्रीगुरुं गुरुपत्नीञ्च पितराविति चिन्तयेत् ॥३५॥
श्रीगुरुं गुरुपत्नीञ्च पितराविति चिन्तयेत् ॥३५॥
35. lakṣmīnārāyaṇau vāṇīdhātārau girijāśivau ,
śrīguruṁ gurupatnīñca pitarāviti cintayet.
śrīguruṁ gurupatnīñca pitarāviti cintayet.
गुरुभक्त्या यथा देवि प्राप्यन्ते सर्वसिद्धयः ।
यज्ञः दानतपस्तीर्थव्रताद्यैर्न तथा प्रिये ॥३६॥
यज्ञः दानतपस्तीर्थव्रताद्यैर्न तथा प्रिये ॥३६॥
36. gurubhaktyā yathā devi prāpyante sarvasiddhayaḥ ,
yajñaḥ dānatapastīrthavratādyairna tathā priye.
yajñaḥ dānatapastīrthavratādyairna tathā priye.
श्रीगुरौ निश्चला भक्तिर्वर्द्धते हि यथा यथा ।
तथा तथास्य विज्ञानं वर्द्धते कुलनायिके ॥३७॥
तथा तथास्य विज्ञानं वर्द्धते कुलनायिके ॥३७॥
37. śrīgurau niścalā bhaktirvarddhate hi yathā yathā ,
tathā tathāsya vijñānaṁ varddhate kulanāyike.
tathā tathāsya vijñānaṁ varddhate kulanāyike.
कि तीर्थाद्यैर्महायासैः किं व्रतैः कायशोषणैः ।
निर्व्याजसेवा देवेशि भक्तिरेषा हि सद्गुरोः ॥३८॥
निर्व्याजसेवा देवेशि भक्तिरेषा हि सद्गुरोः ॥३८॥
38. ki tīrthādyairmahāyāsaiḥ kiṁ vrataiḥ kāyaśoṣaṇaiḥ ,
nirvyājasevā deveśi bhaktireṣā hi sadguroḥ.
nirvyājasevā deveśi bhaktireṣā hi sadguroḥ.
कायाक्लेशेन महता तपसा वापि यत् फलम् ।
तत् फलं लभते देवि सुखेन गुरुसेवया ॥३९॥
तत् फलं लभते देवि सुखेन गुरुसेवया ॥३९॥
39. kāyākleśena mahatā tapasā vāpi yat phalam ,
tat phalaṁ labhate devi sukhena gurusevayā.
tat phalaṁ labhate devi sukhena gurusevayā.
भोगमोक्षाथीनां ब्रह्मविष्ण्वीशपदकाङ्क्षिणाम् ।
भक्तिरेव गुरौ देवि नान्यः पन्था इति श्रुतिः ॥४०॥
भक्तिरेव गुरौ देवि नान्यः पन्था इति श्रुतिः ॥४०॥
40. bhogamokṣāthīnāṁ brahmaviṣṇvīśapadakāṅkṣiṇām ,
bhaktireva gurau devi nānyaḥ panthā iti śrutiḥ.
bhaktireva gurau devi nānyaḥ panthā iti śrutiḥ.
अशुभानि च कर्माणि महापातकजानि च ।
भक्तिः क्षणेन दहति तूलराशिमिवानलः ॥४१॥
भक्तिः क्षणेन दहति तूलराशिमिवानलः ॥४१॥
41. aśubhāni ca karmāṇi mahāpātakajāni ca ,
bhaktiḥ kṣaṇena dahati tūlarāśimivānalaḥ.
bhaktiḥ kṣaṇena dahati tūlarāśimivānalaḥ.
विश्वासाय नमस्तस्मै सर्वसिद्धिप्रदायिने ।
येन मृद्दारुद्दषदः फलन्त्यविफलं फलम् ॥४२॥
येन मृद्दारुद्दषदः फलन्त्यविफलं फलम् ॥४२॥
42. viśvāsāya namastasmai sarvasiddhipradāyine ,
yena mṛddāruddaṣadaḥ phalantyaviphalaṁ phalam.
yena mṛddāruddaṣadaḥ phalantyaviphalaṁ phalam.
न योगो न तपो नार्चाक्रमः कोऽपि प्रलीयते ।
अमाये कुलमार्गेऽस्मिन् भक्तिरेव विशिष्यते ॥४३॥
अमाये कुलमार्गेऽस्मिन् भक्तिरेव विशिष्यते ॥४३॥
43. na yogo na tapo nārcākramaḥ ko'pi pralīyate ,
amāye kulamārge'smin bhaktireva viśiṣyate.
amāye kulamārge'smin bhaktireva viśiṣyate.
साक्षाद् गुरुमये देवि सर्वस्मिन् भुवनान्तरे ।
किन्नु भक्तिमतां क्षेत्रे मन्त्रः केषां न सिध्यति ॥४४॥
किन्नु भक्तिमतां क्षेत्रे मन्त्रः केषां न सिध्यति ॥४४॥
44. sākṣād gurumaye devi sarvasmin bhuvanāntare ,
kinnu bhaktimatāṁ kṣetre mantraḥ keṣāṁ na sidhyati.
kinnu bhaktimatāṁ kṣetre mantraḥ keṣāṁ na sidhyati.
गुरौ मनुष्यबुद्धिञ्च मन्त्रे चाक्षरबुद्धिकम् ।
प्रतिमासु शिलाबुद्धि कुर्वाणो नरकं व्रजेत् ॥४५॥
प्रतिमासु शिलाबुद्धि कुर्वाणो नरकं व्रजेत् ॥४५॥
45. gurau manuṣyabuddhiñca mantre cākṣarabuddhikam ,
pratimāsu śilābuddhi kurvāṇo narakaṁ vrajet.
pratimāsu śilābuddhi kurvāṇo narakaṁ vrajet.
गुरुं न मर्त्त्यं बुध्येत यदि बुध्येत तस्य हि ।
न कदाचिद्भवेत् सिद्धिर्मन्त्रैर्वा देवतार्चनैः ॥४६॥
न कदाचिद्भवेत् सिद्धिर्मन्त्रैर्वा देवतार्चनैः ॥४६॥
46. guruṁ na marttyaṁ budhyeta yadi budhyeta tasya hi ,
na kadācidbhavet siddhirmantrairvā devatārcanaiḥ.
na kadācidbhavet siddhirmantrairvā devatārcanaiḥ.
श्रीगुरुं प्राकृतैः सार्द्धं ये स्मरन्ति वदन्ति च ।
तेषां हि सुकृतं सर्वं पातकं भवति प्रिये ॥४७॥
तेषां हि सुकृतं सर्वं पातकं भवति प्रिये ॥४७॥
47. śrīguruṁ prākṛtaiḥ sārddhaṁ ye smaranti vadanti ca ,
teṣāṁ hi sukṛtaṁ sarvaṁ pātakaṁ bhavati priye.
teṣāṁ hi sukṛtaṁ sarvaṁ pātakaṁ bhavati priye.
जन्महेतू हि पितरौ पूजनीयौ प्रयत्नतः ।
गुरुवीशेषतः पूज्यो धर्माधर्मप्रदर्शकः ॥४८॥
गुरुवीशेषतः पूज्यो धर्माधर्मप्रदर्शकः ॥४८॥
48. janmahetū hi pitarau pūjanīyau prayatnataḥ ,
guruvīśeṣataḥ pūjyo dharmādharmapradarśakaḥ.
guruvīśeṣataḥ pūjyo dharmādharmapradarśakaḥ.
गुरुः पिता गुरुर्माता गुरुर्द्देवो महेश्वरः ।
शिवे रुष्टे गुरुस्त्राता गुरौ रुष्टे न कश्चन ॥४९॥
शिवे रुष्टे गुरुस्त्राता गुरौ रुष्टे न कश्चन ॥४९॥
49. guruḥ pitā gururmātā gururddevo maheśvaraḥ ,
śive ruṣṭe gurustrātā gurau ruṣṭe na kaścana.
śive ruṣṭe gurustrātā gurau ruṣṭe na kaścana.
गुरोहीतं हि कर्त्तव्यं मनोवाक्कायकर्मभिः ।
अहिताचरणाद्देवि विष्ठायां जायते क्रिमिः ॥५०॥
अहिताचरणाद्देवि विष्ठायां जायते क्रिमिः ॥५०॥
50. gurohītaṁ hi karttavyaṁ manovākkāyakarmabhiḥ ,
ahitācaraṇāddevi viṣṭhāyāṁ jāyate krimiḥ.
ahitācaraṇāddevi viṣṭhāyāṁ jāyate krimiḥ.
शरीरवित्तप्राणैश्च श्रीगुरुं वञ्चयन्ति ये ।
क्रिमिकीटपतङ्गत्वं प्रात्नुवन्ति न संशयः ॥५१॥
क्रिमिकीटपतङ्गत्वं प्रात्नुवन्ति न संशयः ॥५१॥
51. śarīravittaprāṇaiśca śrīguruṁ vañcayanti ye ,
krimikīṭapataṅgatvaṁ prātnuvanti na saṁśayaḥ.
krimikīṭapataṅgatvaṁ prātnuvanti na saṁśayaḥ.
मन्त्र त्यागाद्भवेन्मृत्युर्गुरुत्यागाद्दरिद्रता ।
गुरुमन्त्रपरित्यागाद्रौरवं नरकं व्रजेत् ॥५२॥
गुरुमन्त्रपरित्यागाद्रौरवं नरकं व्रजेत् ॥५२॥
52. mantra tyāgādbhavenmṛtyurgurutyāgāddaridratā ,
gurumantraparityāgādrauravaṁ narakaṁ vrajet.
gurumantraparityāgādrauravaṁ narakaṁ vrajet.
गुर्वर्थं धारयेद्देहं तदर्थं धनमर्जयेत् ।
निजप्राणान् परित्यज्य गुरुकार्यं समाचरेत् ॥५३॥
निजप्राणान् परित्यज्य गुरुकार्यं समाचरेत् ॥५३॥
53. gurvarthaṁ dhārayeddehaṁ tadarthaṁ dhanamarjayet ,
nijaprāṇān parityajya gurukāryaṁ samācaret.
nijaprāṇān parityajya gurukāryaṁ samācaret.
गुरूक्तं परुषं वाक्यमाशिषं परिचिन्तयेत् ।
तेन सन्ताडितो वापि प्रसादमिति संस्मरेत् ॥५४॥
तेन सन्ताडितो वापि प्रसादमिति संस्मरेत् ॥५४॥
54. gurūktaṁ paruṣaṁ vākyamāśiṣaṁ paricintayet ,
tena santāḍito vāpi prasādamiti saṁsmaret.
tena santāḍito vāpi prasādamiti saṁsmaret.
भोग्य भोज्यानि वस्तूनि गुरुवे च समर्पयेत् ।
तच्चेषमिति सञ्चिन्त्य चानुभूयात् कुलेश्वरि ॥५५॥
तच्चेषमिति सञ्चिन्त्य चानुभूयात् कुलेश्वरि ॥५५॥
55. bhogya bhojyāni vastūni guruve ca samarpayet ,
tacceṣamiti sañcintya cānubhūyāt kuleśvari.
tacceṣamiti sañcintya cānubhūyāt kuleśvari.
गुर्वग्रे न तपः कुर्यान्नोपवासव्रतादिकम् ।
तीर्थयात्रां न कुर्याच्च न स्नायादात्मशुद्धये ॥५६॥
तीर्थयात्रां न कुर्याच्च न स्नायादात्मशुद्धये ॥५६॥
56. gurvagre na tapaḥ kuryānnopavāsavratādikam ,
tīrthayātrāṁ na kuryācca na snāyādātmaśuddhaye.
tīrthayātrāṁ na kuryācca na snāyādātmaśuddhaye.
न वियोगं गुरोः कुर्यात् युष्मदो नैव भाषयेत् ।
ऋणदानं तथाऽऽदानं वस्तूनां क्रयविक्रयम् ।
न कुर्याद् गुरुभिः सार्द्धं शिष्यो भूत्वा कथञ्चन ॥५७॥
ऋणदानं तथाऽऽदानं वस्तूनां क्रयविक्रयम् ।
न कुर्याद् गुरुभिः सार्द्धं शिष्यो भूत्वा कथञ्चन ॥५७॥
57. na viyogaṁ guroḥ kuryāt yuṣmado naiva bhāṣayet ,
ṛṇadānaṁ tathā''dānaṁ vastūnāṁ krayavikrayam ,
na kuryād gurubhiḥ sārddhaṁ śiṣyo bhūtvā kathañcana.
ṛṇadānaṁ tathā''dānaṁ vastūnāṁ krayavikrayam ,
na kuryād gurubhiḥ sārddhaṁ śiṣyo bhūtvā kathañcana.
न कुर्यान्नास्तिकैर्वादं सम्भाषणमपीश्वरि ।
विलोक्य दूरतो गच्चेन्नासीत सह तैः क्वचित् ॥५८॥
विलोक्य दूरतो गच्चेन्नासीत सह तैः क्वचित् ॥५८॥
58. na kuryānnāstikairvādaṁ sambhāṣaṇamapīśvari ,
vilokya dūrato gaccennāsīta saha taiḥ kvacit.
vilokya dūrato gaccennāsīta saha taiḥ kvacit.
गुरौ सन्निहिते यस्तु पूजयेदन्यमम्बिके ।
स याति नरकं घोरं सा पूजा निष्फला भवेत् ॥५९॥
स याति नरकं घोरं सा पूजा निष्फला भवेत् ॥५९॥
59. gurau sannihite yastu pūjayedanyamambike ,
sa yāti narakaṁ ghoraṁ sā pūjā niṣphalā bhavet.
sa yāti narakaṁ ghoraṁ sā pūjā niṣphalā bhavet.
शिरसा न वहेद्भारं गुरुपादाब्जधारिणा ।
तदाज्ञया तु कर्त्तव्यमाज्ञारूपो गुरुः स्मृतः ॥६०॥
तदाज्ञया तु कर्त्तव्यमाज्ञारूपो गुरुः स्मृतः ॥६०॥
60. śirasā na vahedbhāraṁ gurupādābjadhāriṇā ,
tadājñayā tu karttavyamājñārūpo guruḥ smṛtaḥ.
tadājñayā tu karttavyamājñārūpo guruḥ smṛtaḥ.
मन्त्रागमाद्यमन्यत्र श्रुतं यस्मै निवेदयेत् ।
गुर्वाज्ञया तु गृह्णीयात्तन्निषिद्धं विवर्जयेत् ॥६१॥
गुर्वाज्ञया तु गृह्णीयात्तन्निषिद्धं विवर्जयेत् ॥६१॥
61. mantrāgamādyamanyatra śrutaṁ yasmai nivedayet ,
gurvājñayā tu gṛhṇīyāttanniṣiddhaṁ vivarjayet.
gurvājñayā tu gṛhṇīyāttanniṣiddhaṁ vivarjayet.
स्वशास्त्रोक्तं रहस्यार्थं न वदेद् यस्य कस्यचित् ।
यदि ब्रूयात् स समयाच्च्युत एव न संशयः ॥६२॥
यदि ब्रूयात् स समयाच्च्युत एव न संशयः ॥६२॥
62. svaśāstroktaṁ rahasyārthaṁ na vaded yasya kasyacit ,
yadi brūyāt sa samayāccyuta eva na saṁśayaḥ.
yadi brūyāt sa samayāccyuta eva na saṁśayaḥ.
अद्वैतं भावयेन्नित्यं न द्वैतं गुरुणा सह ।
आत्मवत् सर्वभूतेभ्यो हितं कुर्यात् कुलेश्वरि ॥६३॥
आत्मवत् सर्वभूतेभ्यो हितं कुर्यात् कुलेश्वरि ॥६३॥
63. advaitaṁ bhāvayennityaṁ na dvaitaṁ guruṇā saha ,
ātmavat sarvabhūtebhyo hitaṁ kuryāt kuleśvari.
ātmavat sarvabhūtebhyo hitaṁ kuryāt kuleśvari.
आत्मार्थमानसद्भावैः शुश्रूषा स्याच्चतुवीधा ।
शुश्रूषया धिया देवि शिष्यः सन्तोषयेद् गुरुम् ॥६४॥
शुश्रूषया धिया देवि शिष्यः सन्तोषयेद् गुरुम् ॥६४॥
64. ātmārthamānasadbhāvaiḥ śuśrūṣā syāccatuvīdhā ,
śuśrūṣayā dhiyā devi śiṣyaḥ santoṣayed gurum.
śuśrūṣayā dhiyā devi śiṣyaḥ santoṣayed gurum.
पदे पदेऽश्वमेधस्य फलं प्राप्नोत्यसंशयः ।
शुश्रूषणपरो यस्तु गुरुदेवमहात्मनाम् ॥६५॥
शुश्रूषणपरो यस्तु गुरुदेवमहात्मनाम् ॥६५॥
65. pade pade'śvamedhasya phalaṁ prāpnotyasaṁśayaḥ ,
śuśrūṣaṇaparo yastu gurudevamahātmanām.
śuśrūṣaṇaparo yastu gurudevamahātmanām.
केवलं गुरुशुश्रूषा त्वत्कृपाकारिणी प्रिये ।
सद्भक्तिसहिता चेत् सा सर्वकामफलप्रदा ॥६६॥
सद्भक्तिसहिता चेत् सा सर्वकामफलप्रदा ॥६६॥
66. kevalaṁ guruśuśrūṣā tvatkṛpākāriṇī priye ,
sadbhaktisahitā cet sā sarvakāmaphalapradā.
sadbhaktisahitā cet sā sarvakāmaphalapradā.
क्षीयन्ते सर्वपापानि वर्द्धन्ते पुण्यराशयः ।
सिध्यन्ति सर्वकार्याणि गुरुशुश्रूषया प्रिये ॥६७॥
सिध्यन्ति सर्वकार्याणि गुरुशुश्रूषया प्रिये ॥६७॥
67. kṣīyante sarvapāpāni varddhante puṇyarāśayaḥ ,
sidhyanti sarvakāryāṇi guruśuśrūṣayā priye.
sidhyanti sarvakāryāṇi guruśuśrūṣayā priye.
यद् यदात्महितं वस्तु तत्तद्धितमुपाचरेत् ।
गुरुदेवार्चको यस्तु तस्य पुण्यं न गण्यते ॥६८॥
गुरुदेवार्चको यस्तु तस्य पुण्यं न गण्यते ॥६८॥
68. yad yadātmahitaṁ vastu tattaddhitamupācaret ,
gurudevārcako yastu tasya puṇyaṁ na gaṇyate.
gurudevārcako yastu tasya puṇyaṁ na gaṇyate.
भक्त्या वित्तानुसारेण गुरुमुद्दिश्य यत् कृतम् ।
अल्पे महति वा तुल्यं पुण्यमाढ्यदरिद्रयोः ॥६९॥
अल्पे महति वा तुल्यं पुण्यमाढ्यदरिद्रयोः ॥६९॥
69. bhaktyā vittānusāreṇa gurumuddiśya yat kṛtam ,
alpe mahati vā tulyaṁ puṇyamāḍhyadaridrayoḥ.
alpe mahati vā tulyaṁ puṇyamāḍhyadaridrayoḥ.
सर्वस्वमपि यो दद्याद् गुरौ भक्तिविवजीतः ।
शिष्यो न फलमाप्नोति भक्तिरेव हि कारणम् ॥७०॥
शिष्यो न फलमाप्नोति भक्तिरेव हि कारणम् ॥७०॥
70. sarvasvamapi yo dadyād gurau bhaktivivajītaḥ ,
śiṣyo na phalamāpnoti bhaktireva hi kāraṇam.
śiṣyo na phalamāpnoti bhaktireva hi kāraṇam.
यस्मिन् द्रव्ये गुरोरस्ति स्पृहा नानुभवेत्तु तत् ।
अवश्यं यदि वाञ्चा स्यादनुभूयात्तदाज्ञया ॥७१॥
अवश्यं यदि वाञ्चा स्यादनुभूयात्तदाज्ञया ॥७१॥
71. yasmin dravye gurorasti spṛhā nānubhavettu tat ,
avaśyaṁ yadi vāñcā syādanubhūyāttadājñayā.
avaśyaṁ yadi vāñcā syādanubhūyāttadājñayā.
यस्तिलार्द्धं तदर्द्धं वा गुरुस्वमुपजीवति ।
लोभान्मोहात् स पच्येत नरके च त्रिसप्तके ॥७२॥
लोभान्मोहात् स पच्येत नरके च त्रिसप्तके ॥७२॥
72. yastilārddhaṁ tadarddhaṁ vā gurusvamupajīvati ,
lobhānmohāt sa pacyeta narake ca trisaptake.
lobhānmohāt sa pacyeta narake ca trisaptake.
अत्यल्पं हि गुरोर्द्रव्यमदत्तं स्वीकरोति यः ।
स तिर्यग् योनिमापन्नः क्रव्यादैर्भक्ष्यते प्रिये ॥७३॥
स तिर्यग् योनिमापन्नः क्रव्यादैर्भक्ष्यते प्रिये ॥७३॥
73. atyalpaṁ hi gurordravyamadattaṁ svīkaroti yaḥ ,
sa tiryag yonimāpannaḥ kravyādairbhakṣyate priye.
sa tiryag yonimāpannaḥ kravyādairbhakṣyate priye.
गुरुद्रव्याभिलाषी च गुरुस्त्रीगमनोत्सुकः ।
पतितस्य क्षुल्लकस्य प्रायश्चित्तं न विद्यते ॥७४॥
पतितस्य क्षुल्लकस्य प्रायश्चित्तं न विद्यते ॥७४॥
74. gurudravyābhilāṣī ca gurustrīgamanotsukaḥ ,
patitasya kṣullakasya prāyaścittaṁ na vidyate.
patitasya kṣullakasya prāyaścittaṁ na vidyate.
आज्ञाभङ्गोऽर्थहरणं गुरोरप्रियवर्त्तनम् ।
गुरुद्रोहमिदं प्राहुर्यः करोति स पातकी ॥७५॥
गुरुद्रोहमिदं प्राहुर्यः करोति स पातकी ॥७५॥
75. ājñābhaṅgo'rthaharaṇaṁ gurorapriyavarttanam ,
gurudrohamidaṁ prāhuryaḥ karoti sa pātakī.
gurudrohamidaṁ prāhuryaḥ karoti sa pātakī.
स्वद्रव्यविनियोगञ्च नानिवेद्य गुरौ चरेत् ।
अनिवेद्य तु यः कुर्यात् स भवेद् ब्रह्मघातकः ॥७६॥
अनिवेद्य तु यः कुर्यात् स भवेद् ब्रह्मघातकः ॥७६॥
76. svadravyaviniyogañca nānivedya gurau caret ,
anivedya tu yaḥ kuryāt sa bhaved brahmaghātakaḥ.
anivedya tu yaḥ kuryāt sa bhaved brahmaghātakaḥ.
गुरोः स्थानं सम्प्रदायं तद्धर्मं यो विनाशयेत् ।
गुरुभिः स बहिष्कार्यो दण्ड्यो वध्यः स घातकैः ॥७७॥
गुरुभिः स बहिष्कार्यो दण्ड्यो वध्यः स घातकैः ॥७७॥
77. guroḥ sthānaṁ sampradāyaṁ taddharmaṁ yo vināśayet ,
gurubhiḥ sa bahiṣkāryo daṇḍyo vadhyaḥ sa ghātakaiḥ.
gurubhiḥ sa bahiṣkāryo daṇḍyo vadhyaḥ sa ghātakaiḥ.
गुरुकोपाद्विनाशः स्याद् गुरुद्रोहात्तु पातकम् ।
विमृत्युगुरुनिन्दायां गुर्वनिष्टान्महापदः ॥७८॥
विमृत्युगुरुनिन्दायां गुर्वनिष्टान्महापदः ॥७८॥
78. gurukopādvināśaḥ syād gurudrohāttu pātakam ,
vimṛtyugurunindāyāṁ gurvaniṣṭānmahāpadaḥ.
vimṛtyugurunindāyāṁ gurvaniṣṭānmahāpadaḥ.
जीवेदग्निप्रविष्टो वा नरः पीतविषोऽपि वा ।
मृत्युहस्तगतो वापि नापराधकरो गुरोः ॥७९॥
मृत्युहस्तगतो वापि नापराधकरो गुरोः ॥७९॥
79. jīvedagnipraviṣṭo vā naraḥ pītaviṣo'pi vā ,
mṛtyuhastagato vāpi nāparādhakaro guroḥ.
mṛtyuhastagato vāpi nāparādhakaro guroḥ.
यत्र श्रीगुरुनिन्दा स्यात् पिधाय श्रवणेऽम्बिके ।
सद्यस्तस्माद्विनिष्क्रामेत् पुनर्न श्रवणं यथा ।
गुरोर्नाम स्मरेत् पश्चात् श्रवणे सा प्रतिक्रिया ॥८०॥
सद्यस्तस्माद्विनिष्क्रामेत् पुनर्न श्रवणं यथा ।
गुरोर्नाम स्मरेत् पश्चात् श्रवणे सा प्रतिक्रिया ॥८०॥
80. yatra śrīgurunindā syāt pidhāya śravaṇe'mbike ,
sadyastasmādviniṣkrāmet punarna śravaṇaṁ yathā ,
gurornāma smaret paścāt śravaṇe sā pratikriyā.
sadyastasmādviniṣkrāmet punarna śravaṇaṁ yathā ,
gurornāma smaret paścāt śravaṇe sā pratikriyā.
गुरुमित्रसुहृद्दासीदासाद्यान् नावमानयेत् ।
न निन्देदस्य समयान् वेदशास्त्रागमादिकान् ॥८१॥
न निन्देदस्य समयान् वेदशास्त्रागमादिकान् ॥८१॥
81. gurumitrasuhṛddāsīdāsādyān nāvamānayet ,
na nindedasya samayān vedaśāstrāgamādikān.
na nindedasya samayān vedaśāstrāgamādikān.
गुरोः श्रीपादुकाभूषा गुरुनामस्मृतिर्जपः ।
गुर्वाज्ञाकरणं कृत्यं शुश्रूषा भजनं गुरोः ॥८२॥
गुर्वाज्ञाकरणं कृत्यं शुश्रूषा भजनं गुरोः ॥८२॥
82. guroḥ śrīpādukābhūṣā gurunāmasmṛtirjapaḥ ,
gurvājñākaraṇaṁ kṛtyaṁ śuśrūṣā bhajanaṁ guroḥ.
gurvājñākaraṇaṁ kṛtyaṁ śuśrūṣā bhajanaṁ guroḥ.
विविक्षुर्द्देशिकावासं शान्तचित्तोऽतिभक्तिमान् ।
वाहनं पादुकां चत्रं चामरं व्यजनादिकम् ।
ताम्बूलं कज्जलं वेशमुत्सृज्य प्रविशेच्चनैः ॥८३॥
वाहनं पादुकां चत्रं चामरं व्यजनादिकम् ।
ताम्बूलं कज्जलं वेशमुत्सृज्य प्रविशेच्चनैः ॥८३॥
83. vivikṣurddeśikāvāsaṁ śāntacitto'tibhaktimān ,
vāhanaṁ pādukāṁ catraṁ cāmaraṁ vyajanādikam ,
tāmbūlaṁ kajjalaṁ veśamutsṛjya praviśeccanaiḥ.
vāhanaṁ pādukāṁ catraṁ cāmaraṁ vyajanādikam ,
tāmbūlaṁ kajjalaṁ veśamutsṛjya praviśeccanaiḥ.
पादुकामासनं वस्त्रं वाहनं चत्रचामरे ।
दृष्ट्वा गुरोर्नमस्कुर्यान्नात्मभोगाय कामयेत् ॥८४॥
दृष्ट्वा गुरोर्नमस्कुर्यान्नात्मभोगाय कामयेत् ॥८४॥
84. pādukāmāsanaṁ vastraṁ vāhanaṁ catracāmare ,
dṛṣṭvā gurornamaskuryānnātmabhogāya kāmayet.
dṛṣṭvā gurornamaskuryānnātmabhogāya kāmayet.
पादप्रक्षालनं स्नानमभ्यङ्गं दन्तधावनम् ।
मूत्रं निष्ठीवनं क्षौरं शयनं स्त्रीनिषेवनम् ॥८५॥
मूत्रं निष्ठीवनं क्षौरं शयनं स्त्रीनिषेवनम् ॥८५॥
85. pādaprakṣālanaṁ snānamabhyaṅgaṁ dantadhāvanam ,
mūtraṁ niṣṭhīvanaṁ kṣauraṁ śayanaṁ strīniṣevanam.
mūtraṁ niṣṭhīvanaṁ kṣauraṁ śayanaṁ strīniṣevanam.
वीरासनं सुदुर्वाक्यं शासनं हास्यरोदनम् ।
केशमोचनमुष्णीषं कञ्चुकं नग्नतां तथा ॥८६॥
केशमोचनमुष्णीषं कञ्चुकं नग्नतां तथा ॥८६॥
86. vīrāsanaṁ sudurvākyaṁ śāsanaṁ hāsyarodanam ,
keśamocanamuṣṇīṣaṁ kañcukaṁ nagnatāṁ tathā.
keśamocanamuṣṇīṣaṁ kañcukaṁ nagnatāṁ tathā.
पादप्रसारणं वादं कलहं दूषणं प्रिये ।
अङ्गभङ्गाङ्गवाद्यादिकरास्फालनधूननम् ॥८७॥
अङ्गभङ्गाङ्गवाद्यादिकरास्फालनधूननम् ॥८७॥
87. pādaprasāraṇaṁ vādaṁ kalahaṁ dūṣaṇaṁ priye ,
aṅgabhaṅgāṅgavādyādikarāsphālanadhūnanam.
aṅgabhaṅgāṅgavādyādikarāsphālanadhūnanam.
द्यूतकौतुकमल्लादियुद्धनृत्यादि चाम्बिके ।
गुरुयोगिमहासिद्धिपीठक्षेत्राश्रमेषु च ।
ना चरेदाचरेन्मोहाद्देवताशापमाप्नुयात् ॥८८॥
गुरुयोगिमहासिद्धिपीठक्षेत्राश्रमेषु च ।
ना चरेदाचरेन्मोहाद्देवताशापमाप्नुयात् ॥८८॥
88. dyūtakautukamallādiyuddhanṛtyādi cāmbike ,
guruyogimahāsiddhipīṭhakṣetrāśrameṣu ca ,
nā caredācarenmohāddevatāśāpamāpnuyāt.
guruyogimahāsiddhipīṭhakṣetrāśrameṣu ca ,
nā caredācarenmohāddevatāśāpamāpnuyāt.
उपचारेण सन्तिष्ठेद् गुर्वग्रे नेच्चया विशेत् ।
मुखावलोकी सेवेत तदुक्तञ्च समाचरेत् ॥८९॥
मुखावलोकी सेवेत तदुक्तञ्च समाचरेत् ॥८९॥
89. upacāreṇa santiṣṭhed gurvagre neccayā viśet ,
mukhāvalokī seveta taduktañca samācaret.
mukhāvalokī seveta taduktañca samācaret.
गुरूक्तानुक्त कार्येषु नोपेक्षां कारयेत् प्रिये ।
शिरसा यद्गुरुर्ब्रूयात्तत् कार्यमविशङ्कया ॥९०॥
शिरसा यद्गुरुर्ब्रूयात्तत् कार्यमविशङ्कया ॥९०॥
90. gurūktānukta kāryeṣu nopekṣāṁ kārayet priye ,
śirasā yadgururbrūyāttat kāryamaviśaṅkayā.
śirasā yadgururbrūyāttat kāryamaviśaṅkayā.
निग्रहेऽनुग्रहे वापि गुरुः सर्वस्य कारणम् ।
निर्गतं यद्गुरोर्वक्त्रात् सर्वं शास्त्रं तदुच्यते ॥९१॥
निर्गतं यद्गुरोर्वक्त्रात् सर्वं शास्त्रं तदुच्यते ॥९१॥
91. nigrahe'nugrahe vāpi guruḥ sarvasya kāraṇam ,
nirgataṁ yadgurorvaktrāt sarvaṁ śāstraṁ taducyate.
nirgataṁ yadgurorvaktrāt sarvaṁ śāstraṁ taducyate.
गुरुकार्ये स्वयं शक्तो नापरं प्रेषयेत् प्रिये ।
बहुभृत्यपरैर्भृत्यैः सहितोऽप्यतिभक्तिमान् ॥९२॥
बहुभृत्यपरैर्भृत्यैः सहितोऽप्यतिभक्तिमान् ॥९२॥
92. gurukārye svayaṁ śakto nāparaṁ preṣayet priye ,
bahubhṛtyaparairbhṛtyaiḥ sahito'pyatibhaktimān.
bahubhṛtyaparairbhṛtyaiḥ sahito'pyatibhaktimān.
गच्चंस्तिष्ठन् स्वपन् जाग्रज्जपन् जुह्वात् प्रपूजयेत् ।
गुर्वाज्ञामेव कुर्वीत तदगतेनान्तरात्मना ॥९३॥
गुर्वाज्ञामेव कुर्वीत तदगतेनान्तरात्मना ॥९३॥
93. gaccaṁstiṣṭhan svapan jāgrajjapan juhvāt prapūjayet ,
gurvājñāmeva kurvīta tadagatenāntarātmanā.
gurvājñāmeva kurvīta tadagatenāntarātmanā.
अभिमानो न कर्त्तव्यो जातिविद्याधनादिभिः ।
सर्वदा सेवयेत् नित्यं शिष्यः भ्रीगुरुसन्निधौ ॥९४॥
सर्वदा सेवयेत् नित्यं शिष्यः भ्रीगुरुसन्निधौ ॥९४॥
94. abhimāno na karttavyo jātividyādhanādibhiḥ ,
sarvadā sevayet nityaṁ śiṣyaḥ bhrīgurusannidhau.
sarvadā sevayet nityaṁ śiṣyaḥ bhrīgurusannidhau.
कामक्रोधपरित्यागी विनीतः स्तुतिभक्तिमान् ।
देवि भूम्यासने तिष्ठेद् गुरुकार्यं समाचरेत् ॥९५॥
देवि भूम्यासने तिष्ठेद् गुरुकार्यं समाचरेत् ॥९५॥
95. kāmakrodhaparityāgī vinītaḥ stutibhaktimān ,
devi bhūmyāsane tiṣṭhed gurukāryaṁ samācaret.
devi bhūmyāsane tiṣṭhed gurukāryaṁ samācaret.
स्वकार्यमन्यकार्यं वा शिष्यः स्वगुरुचित्तवित् ।
गुरुपार्श्वगतो नम्रः प्रसन्नवदनो भवेत् ॥९६॥
गुरुपार्श्वगतो नम्रः प्रसन्नवदनो भवेत् ॥९६॥
96. svakāryamanyakāryaṁ vā śiṣyaḥ svagurucittavit ,
gurupārśvagato namraḥ prasannavadano bhavet.
gurupārśvagato namraḥ prasannavadano bhavet.
सामान्यतो निषिद्धञ्च तद्गुरोर्यदि सन्निधौ ।
आचरेत्तस्य सर्वस्य दोषः कोटिगुणो भवेत् ॥९७॥
आचरेत्तस्य सर्वस्य दोषः कोटिगुणो भवेत् ॥९७॥
97. sāmānyato niṣiddhañca tadguroryadi sannidhau ,
ācarettasya sarvasya doṣaḥ koṭiguṇo bhavet.
ācarettasya sarvasya doṣaḥ koṭiguṇo bhavet.
अनादृत्य गुरोर्वाक्यं शृणुयाद् यः पराङ्मुखः ।
अहितं वा हितं वापि रौरवं नरकं व्रजेत् ॥९८॥
अहितं वा हितं वापि रौरवं नरकं व्रजेत् ॥९८॥
98. anādṛtya gurorvākyaṁ śṛṇuyād yaḥ parāṅmukhaḥ ,
ahitaṁ vā hitaṁ vāpi rauravaṁ narakaṁ vrajet.
ahitaṁ vā hitaṁ vāpi rauravaṁ narakaṁ vrajet.
गोब्राह्मणवधं कृत्वा यत् पापं समवाप्नुयात् ।
तत् पापं समवाप्नोति गुर्वग्रेऽनृतभाषणात् ॥९९॥
तत् पापं समवाप्नोति गुर्वग्रेऽनृतभाषणात् ॥९९॥
99. gobrāhmaṇavadhaṁ kṛtvā yat pāpaṁ samavāpnuyāt ,
tat pāpaṁ samavāpnoti gurvagre'nṛtabhāṣaṇāt.
tat pāpaṁ samavāpnoti gurvagre'nṛtabhāṣaṇāt.
स्थानान्तरगताचार्ये व्यसने विषमे स्थिते ।
श्रीगुरुं न त्यजेत् क्वापि तदादिष्टो व्रजेत् प्रिये ॥१००॥
श्रीगुरुं न त्यजेत् क्वापि तदादिष्टो व्रजेत् प्रिये ॥१००॥
100. sthānāntaragatācārye vyasane viṣame sthite ,
śrīguruṁ na tyajet kvāpi tadādiṣṭo vrajet priye.
śrīguruṁ na tyajet kvāpi tadādiṣṭo vrajet priye.
अधः स्थिते गुरावूर्ध्वे न तिष्ठेत कदाचन ।
न गच्चेदग्रतस्तस्य न तिष्ठेदुत्थिते गुरौ ॥१०१॥
न गच्चेदग्रतस्तस्य न तिष्ठेदुत्थिते गुरौ ॥१०१॥
101. adhaḥ sthite gurāvūrdhve na tiṣṭheta kadācana ,
na gaccedagratastasya na tiṣṭhedutthite gurau.
na gaccedagratastasya na tiṣṭhedutthite gurau.
शक्तिच्चायां सुरच्चायां गुरुच्चायां न लङ्घयेत् ।
न तेषु कुर्यात् स्वच्चायां न स्वपेद् गुरुसन्निधौ ॥१०२॥
न तेषु कुर्यात् स्वच्चायां न स्वपेद् गुरुसन्निधौ ॥१०२॥
102. śakticcāyāṁ suraccāyāṁ guruccāyāṁ na laṅghayet ,
na teṣu kuryāt svaccāyāṁ na svaped gurusannidhau.
na teṣu kuryāt svaccāyāṁ na svaped gurusannidhau.
भाषणं पाठनं गानं भोजनं शयनादिकम् ।
अनादिष्टो न कुर्वीत न चावन्दनपूर्वकम् ॥१०३॥
अनादिष्टो न कुर्वीत न चावन्दनपूर्वकम् ॥१०३॥
103. bhāṣaṇaṁ pāṭhanaṁ gānaṁ bhojanaṁ śayanādikam ,
anādiṣṭo na kurvīta na cāvandanapūrvakam.
anādiṣṭo na kurvīta na cāvandanapūrvakam.
ब्रह्महत्याशतं कुर्यात् गुर्वाज्ञापरिपालनात् ।
विना गुर्वाज्ञया शिष्यौ विश्वसेन्नान्यशासनात् ॥१०४॥
विना गुर्वाज्ञया शिष्यौ विश्वसेन्नान्यशासनात् ॥१०४॥
104. brahmahatyāśataṁ kuryāt gurvājñāparipālanāt ,
vinā gurvājñayā śiṣyau viśvasennānyaśāsanāt.
vinā gurvājñayā śiṣyau viśvasennānyaśāsanāt.
सर्वं गुर्वाज्ञया कुर्यान्न निन्देत्तत्स्त्रियं प्रिये ।
भक्त्या प्रणम्य चोत्तिष्ठेत् कृताञ्जलिपुटः प्रिये ॥१०५॥
भक्त्या प्रणम्य चोत्तिष्ठेत् कृताञ्जलिपुटः प्रिये ॥१०५॥
105. sarvaṁ gurvājñayā kuryānna nindettatstriyaṁ priye ,
bhaktyā praṇamya cottiṣṭhet kṛtāñjalipuṭaḥ priye.
bhaktyā praṇamya cottiṣṭhet kṛtāñjalipuṭaḥ priye.
पश्चात्पदेन निर्गच्चेन्नमस्कृत्य गुरोर्गृहात् ।
एकासने नोपविशेद् गुरुणा तत्समैः सह ॥१०६॥
एकासने नोपविशेद् गुरुणा तत्समैः सह ॥१०६॥
106. paścātpadena nirgaccennamaskṛtya gurorgṛhāt ,
ekāsane nopaviśed guruṇā tatsamaiḥ saha.
ekāsane nopaviśed guruṇā tatsamaiḥ saha.
न विशेदासने देवि देवतागुरुसन्निधौ ।
गुरोः सिंहासनं देयं ज्येष्ठानामुत्तमासनम् ।
देश्यासनं कनिष्ठानामितरेषां समासनम् ॥१०७॥
गुरोः सिंहासनं देयं ज्येष्ठानामुत्तमासनम् ।
देश्यासनं कनिष्ठानामितरेषां समासनम् ॥१०७॥
107. na viśedāsane devi devatāgurusannidhau ,
guroḥ siṁhāsanaṁ deyaṁ jyeṣṭhānāmuttamāsanam ,
deśyāsanaṁ kaniṣṭhānāmitareṣāṁ samāsanam.
guroḥ siṁhāsanaṁ deyaṁ jyeṣṭhānāmuttamāsanam ,
deśyāsanaṁ kaniṣṭhānāmitareṣāṁ samāsanam.
जाति विद्याधनाढ्यो वा दूरे दृष्ट्वा गुरुं मुदा ।
दण्डप्रणामं कृत्वैकं त्रिः प्रदक्षिणमाचरेत् ॥१०८॥
दण्डप्रणामं कृत्वैकं त्रिः प्रदक्षिणमाचरेत् ॥१०८॥
108. jāti vidyādhanāḍhyo vā dūre dṛṣṭvā guruṁ mudā ,
daṇḍapraṇāmaṁ kṛtvaikaṁ triḥ pradakṣiṇamācaret.
daṇḍapraṇāmaṁ kṛtvaikaṁ triḥ pradakṣiṇamācaret.
ततस्त्रिः षड् द्वादश वा ज्येष्ठादिष्वेकमेव वा ।
गुरुप्रगुरुयोगेन वन्देत प्रगुरु प्रिये ॥१०९॥
गुरुप्रगुरुयोगेन वन्देत प्रगुरु प्रिये ॥१०९॥
109. tatastriḥ ṣaḍ dvādaśa vā jyeṣṭhādiṣvekameva vā ,
gurupraguruyogena vandeta praguru priye.
gurupraguruyogena vandeta praguru priye.
ततो नमेद् गुरुं वापि गुर्वाज्ञां न विचारयेत् ।
प्रगुरोः सन्निधौ शिष्यः स्वगुरुं मनसा नमेत् ॥११०॥
प्रगुरोः सन्निधौ शिष्यः स्वगुरुं मनसा नमेत् ॥११०॥
110. tato named guruṁ vāpi gurvājñāṁ na vicārayet ,
praguroḥ sannidhau śiṣyaḥ svaguruṁ manasā namet.
praguroḥ sannidhau śiṣyaḥ svaguruṁ manasā namet.
गुरुबुद्ध्या नमेत् सर्व दैवतं तृण्मेव वा ।
न नमेद्देवबुद्ध्या तु प्रतिमां लौहमृण्मयीम् ॥१११॥
न नमेद्देवबुद्ध्या तु प्रतिमां लौहमृण्मयीम् ॥१११॥
111. gurubuddhyā namet sarva daivataṁ tṛṇmeva vā ,
na nameddevabuddhyā tu pratimāṁ lauhamṛṇmayīm.
na nameddevabuddhyā tu pratimāṁ lauhamṛṇmayīm.
गुरोः प्रणामत्रितयं ज्येष्ठानामेक एव च ।
पूज्यानामञ्जलिस्तद्वदन्येषां वाक्यवन्दनम् ॥११२॥
पूज्यानामञ्जलिस्तद्वदन्येषां वाक्यवन्दनम् ॥११२॥
112. guroḥ praṇāmatritayaṁ jyeṣṭhānāmeka eva ca ,
pūjyānāmañjalistadvadanyeṣāṁ vākyavandanam.
pūjyānāmañjalistadvadanyeṣāṁ vākyavandanam.
देवान् गुरून् कुलाचार्यान् ज्ञानवृद्धान् तपोधनान् ।
विद्याधिकान् स्वधर्मस्थान् प्रणमेत् कुलनायिके ॥११३॥
विद्याधिकान् स्वधर्मस्थान् प्रणमेत् कुलनायिके ॥११३॥
113. devān gurūn kulācāryān jñānavṛddhān tapodhanān ,
vidyādhikān svadharmasthān praṇamet kulanāyike.
vidyādhikān svadharmasthān praṇamet kulanāyike.
स्त्रीद्विष्टं गुरुभिः शप्तं पाषण्डं पण्डितं शठम् ।
विकर्माणं कृतघ्नञ्चानाश्रमिणञ्च नो नमेत् ॥११४॥
विकर्माणं कृतघ्नञ्चानाश्रमिणञ्च नो नमेत् ॥११४॥
114. strīdviṣṭaṁ gurubhiḥ śaptaṁ pāṣaṇḍaṁ paṇḍitaṁ śaṭham ,
vikarmāṇaṁ kṛtaghnañcānāśramiṇañca no namet.
vikarmāṇaṁ kṛtaghnañcānāśramiṇañca no namet.
अनिवेद्य गुरोर्भुङ्क्ते यस्त्वेकग्रामसंस्थितः ।
अमेध्यं तद्भवेदन्नं शूकरो जायते मृतः ॥११५॥
अमेध्यं तद्भवेदन्नं शूकरो जायते मृतः ॥११५॥
115. anivedya gurorbhuṅkte yastvekagrāmasaṁsthitaḥ ,
amedhyaṁ tadbhavedannaṁ śūkaro jāyate mṛtaḥ.
amedhyaṁ tadbhavedannaṁ śūkaro jāyate mṛtaḥ.
एकग्रामस्थितः शिष्यस्त्रिसन्ध्यं प्रणमेद् गुरुम् ।
क्रोशामात्रस्थितः शिष्यो गुरुं प्रतिदिनं नमेत् ॥११६॥
क्रोशामात्रस्थितः शिष्यो गुरुं प्रतिदिनं नमेत् ॥११६॥
116. ekagrāmasthitaḥ śiṣyastrisandhyaṁ praṇamed gurum ,
krośāmātrasthitaḥ śiṣyo guruṁ pratidinaṁ namet.
krośāmātrasthitaḥ śiṣyo guruṁ pratidinaṁ namet.
अर्द्धयोजनगः शिष्यः प्रणमेत् पञ्चपर्वसु ।
एकयोजनमारम्य योजनद्वादशावधि ॥११७॥
एकयोजनमारम्य योजनद्वादशावधि ॥११७॥
117. arddhayojanagaḥ śiṣyaḥ praṇamet pañcaparvasu ,
ekayojanamāramya yojanadvādaśāvadhi.
ekayojanamāramya yojanadvādaśāvadhi.
तत्संख्यादिवसैर्मासैः श्रीगुरुं प्रणमेत् प्रिये ।
दूरदेशस्थितः शिष्यो भक्त्या तत्सन्निधिं गतः ॥११८॥
दूरदेशस्थितः शिष्यो भक्त्या तत्सन्निधिं गतः ॥११८॥
118. tatsaṁkhyādivasairmāsaiḥ śrīguruṁ praṇamet priye ,
dūradeśasthitaḥ śiṣyo bhaktyā tatsannidhiṁ gataḥ.
dūradeśasthitaḥ śiṣyo bhaktyā tatsannidhiṁ gataḥ.
तत्र योजनसंख्योक्तमासेन प्रणमेद् गुरुम् ।
अतिदूरगतः शिष्यो यदिच्चा स्यात्तदा व्रजेत् ॥११९॥
अतिदूरगतः शिष्यो यदिच्चा स्यात्तदा व्रजेत् ॥११९॥
119. tatra yojanasaṁkhyoktamāsena praṇamed gurum ,
atidūragataḥ śiṣyo yadiccā syāttadā vrajet.
atidūragataḥ śiṣyo yadiccā syāttadā vrajet.
रिक्तहस्तश्च नोपेयाद्राजानं देवतां गुरुम् ।
फलपुष्पाम्बरादीनि यथाशक्त्या समर्पयेत् ॥१२०॥
फलपुष्पाम्बरादीनि यथाशक्त्या समर्पयेत् ॥१२०॥
120. riktahastaśca nopeyādrājānaṁ devatāṁ gurum ,
phalapuṣpāmbarādīni yathāśaktyā samarpayet.
phalapuṣpāmbarādīni yathāśaktyā samarpayet.
एवं यो न चरेद्देवि ब्रह्मराक्षसतां व्रजेत् ।
गुरुशक्तिश्च तत्पुत्रो ज्येष्ठभ्राता गुरुः स्मृतः ॥१२१॥
गुरुशक्तिश्च तत्पुत्रो ज्येष्ठभ्राता गुरुः स्मृतः ॥१२१॥
121. evaṁ yo na careddevi brahmarākṣasatāṁ vrajet ,
guruśaktiśca tatputro jyeṣṭhabhrātā guruḥ smṛtaḥ.
guruśaktiśca tatputro jyeṣṭhabhrātā guruḥ smṛtaḥ.
आत्मविच्च कनीयांसं पुत्रवत् परिपालयेत् ।
कुलाचार्यस्य देवेशि गुरुज्येष्ठकनिष्ठयोः ।
गुरुकल्पस्य कुर्वीत प्रणामं स्वरगुरोर्यथा ॥१२२॥
कुलाचार्यस्य देवेशि गुरुज्येष्ठकनिष्ठयोः ।
गुरुकल्पस्य कुर्वीत प्रणामं स्वरगुरोर्यथा ॥१२२॥
122. ātmavicca kanīyāṁsaṁ putravat paripālayet ,
kulācāryasya deveśi gurujyeṣṭhakaniṣṭhayoḥ ,
gurukalpasya kurvīta praṇāmaṁ svaraguroryathā.
kulācāryasya deveśi gurujyeṣṭhakaniṣṭhayoḥ ,
gurukalpasya kurvīta praṇāmaṁ svaraguroryathā.
यागज्येष्ठः क्रमज्येष्ठः कुलज्येष्ठस्तृतीयकः ।
गुरुज्येष्ठसुतो देवि इति ज्येष्ठचतुष्टयम् ॥१२३॥
गुरुज्येष्ठसुतो देवि इति ज्येष्ठचतुष्टयम् ॥१२३॥
123. yāgajyeṣṭhaḥ kramajyeṣṭhaḥ kulajyeṣṭhastṛtīyakaḥ ,
gurujyeṣṭhasuto devi iti jyeṣṭhacatuṣṭayam.
gurujyeṣṭhasuto devi iti jyeṣṭhacatuṣṭayam.
यागज्येष्ठाभिवादेन क्रमिकाष्टाङ्गयोगतः ।
गुरुश्च कुलवृक्षश्च वन्दनीयौ विधानतः ॥१२४॥
गुरुश्च कुलवृक्षश्च वन्दनीयौ विधानतः ॥१२४॥
124. yāgajyeṣṭhābhivādena kramikāṣṭāṅgayogataḥ ,
guruśca kulavṛkṣaśca vandanīyau vidhānataḥ.
guruśca kulavṛkṣaśca vandanīyau vidhānataḥ.
पितृमात्रादिसर्वेषु पूज्यकोटिषु बन्धुषु ।
अभ्युत्थानप्रणामाद्यैरव्यक्तो दोषभाग्बहिः ॥१२५॥
अभ्युत्थानप्रणामाद्यैरव्यक्तो दोषभाग्बहिः ॥१२५॥
125. pitṛmātrādisarveṣu pūjyakoṭiṣu bandhuṣu ,
abhyutthānapraṇāmādyairavyakto doṣabhāgbahiḥ.
abhyutthānapraṇāmādyairavyakto doṣabhāgbahiḥ.
यदा त्वाचार्यरूपेण चात्मानं सम्प्रकाशयेत् ।
अभ्युत्थानप्रणामाद्यैर्द्दोषभाक् स भवेत्तदा ॥१२६॥
अभ्युत्थानप्रणामाद्यैर्द्दोषभाक् स भवेत्तदा ॥१२६॥
126. yadā tvācāryarūpeṇa cātmānaṁ samprakāśayet ,
abhyutthānapraṇāmādyairddoṣabhāk sa bhavettadā.
abhyutthānapraṇāmādyairddoṣabhāk sa bhavettadā.
पतिर्भूत्वा पशुभ्यश्च प्रणामं यः करिष्यति ।
स महापशुरित्युक्तो देवताशापमाप्नुयात् ॥१२७॥
स महापशुरित्युक्तो देवताशापमाप्नुयात् ॥१२७॥
127. patirbhūtvā paśubhyaśca praṇāmaṁ yaḥ kariṣyati ,
sa mahāpaśurityukto devatāśāpamāpnuyāt.
sa mahāpaśurityukto devatāśāpamāpnuyāt.
यो गुरुस्थानकं प्राप्तः पादुकापरिसंख्यया ।
गुरुवत् स तु मन्तव्यो ज्येष्ठैर्वन्द्यो न च प्रिये ॥१२८॥
गुरुवत् स तु मन्तव्यो ज्येष्ठैर्वन्द्यो न च प्रिये ॥१२८॥
128. yo gurusthānakaṁ prāptaḥ pādukāparisaṁkhyayā ,
guruvat sa tu mantavyo jyeṣṭhairvandyo na ca priye.
guruvat sa tu mantavyo jyeṣṭhairvandyo na ca priye.
Links to all chapters:
Chapter 1
Chapter 2
Chapter 3
Chapter 4
Chapter 5
Chapter 6
Chapter 7
Chapter 8
Chapter 9
Chapter 10
Chapter 11
Chapter 12 (current chapter)
Chapter 13
Chapter 14
Chapter 15
Chapter 16
Chapter 17