Skip to content
אתר זה לא תומך בגרסאות ישנות של אינטרנט אקספלורר
מומלץ להשתמש בדפדפן גוגל כרום או פיירפוקס מוזילה
(או באינטרנט אקספלורר / edge עדכני)
Enjoy Learning Sanskrit tips, tools, resources and more...

कुलार्णव-तन्त्रम्       kulārṇava-tantram - chapter-9

Use the following checkboxes to set the display options for this chapter (You can also control the display of each verse separately):
what would you like to see in each verse:
कुलेश श्रोतुमिच्चामि योगं योगीशलक्षणम् ।
कुलभक्त्यार्चनफलं वद मे करुणानिधे ॥१॥
1. kuleśa śrotumiccāmi yogaṁ yogīśalakṣaṇam ,
kulabhaktyārcanaphalaṁ vada me karuṇānidhe.
शृणु देवि प्रवक्ष्यामि यन्मां त्वं परिपृच्चसि ।
तस्य श्रवणमात्रेण योगः साक्षात् प्रकाशते ॥२॥
2. śṛṇu devi pravakṣyāmi yanmāṁ tvaṁ paripṛccasi ,
tasya śravaṇamātreṇa yogaḥ sākṣāt prakāśate.
ध्यानन्तु द्विविधं प्रोक्तं स्थूलसूक्ष्मप्रभेदतः ।
साकारं स्थूलमित्याहुनिराकारन्तु सूक्ष्मकम् ॥३॥
3. dhyānantu dvividhaṁ proktaṁ sthūlasūkṣmaprabhedataḥ ,
sākāraṁ sthūlamityāhunirākārantu sūkṣmakam.
स्थिरार्थमनसः केचित् स्थूलध्यानं प्रचक्षते ।
स्थूलेऽपि निश्चलं चेतो भवेत् सूक्ष्मेऽपि निश्चलम् ॥४॥
4. sthirārthamanasaḥ kecit sthūladhyānaṁ pracakṣate ,
sthūle'pi niścalaṁ ceto bhavet sūkṣme'pi niścalam.
करपादोदरास्यादिरहितं परमेश्वरम् ।
सर्वतेजोमयं ध्यायेत् सच्चिदानन्दनिष्कलम् ॥५॥
5. karapādodarāsyādirahitaṁ parameśvaram ,
sarvatejomayaṁ dhyāyet saccidānandaniṣkalam.
नोदेति नास्तमभ्येति न वृद्धिं याति न क्षयम् ।
स्वयं विभात्यथान्यानि भासयन् साधनं विना ॥६॥
6. nodeti nāstamabhyeti na vṛddhiṁ yāti na kṣayam ,
svayaṁ vibhātyathānyāni bhāsayan sādhanaṁ vinā.
अनन्तं गतभारूपं सत्तामात्रमगोचरम् ।
मनसा मात्रसम्वेद्यं तज्ज्ञानं ब्रह्मसंज्ञितम् ॥७॥
7. anantaṁ gatabhārūpaṁ sattāmātramagocaram ,
manasā mātrasamvedyaṁ tajjñānaṁ brahmasaṁjñitam.
प्रणष्टवायुसञ्चारः पाषाण इव निश्चलः ।
परजीवैकधामज्ञो योगी योगविदुच्यते ॥८॥
8. praṇaṣṭavāyusañcāraḥ pāṣāṇa iva niścalaḥ ,
parajīvaikadhāmajño yogī yogaviducyate.
यदत्र नात्र निर्भासः स्तिमितोदधिवत् स्थितम् ।
स्वरूपशून्यं तद्ध्यानं समाधिरभिधीयते ॥९॥
9. yadatra nātra nirbhāsaḥ stimitodadhivat sthitam ,
svarūpaśūnyaṁ taddhyānaṁ samādhirabhidhīyate.
न किञ्चिच्चिन्तनादेव स्वयं तत्त्वं प्रकाशते ।
स्वयं प्रकाशिते तत्त्वे तत्क्षणात्तन्मयो भवेत् ॥१०॥
10. na kiñciccintanādeva svayaṁ tattvaṁ prakāśate ,
svayaṁ prakāśite tattve tatkṣaṇāttanmayo bhavet.
स्वप्नजाग्रदवस्थायां सुप्तवत् योऽवतिष्ठते ।
निश्वासोच्च्वासहीनश्च निश्चितं मुक्त एव सः ॥११॥
11. svapnajāgradavasthāyāṁ suptavat yo'vatiṣṭhate ,
niśvāsoccvāsahīnaśca niścitaṁ mukta eva saḥ.
निष्पन्दकरणग्रामः स्वात्मलीनमनोऽनिलः ।
य आस्ते मृतवत्साक्षात् जीवन्मुक्तः स उच्यते ॥१२॥
12. niṣpandakaraṇagrāmaḥ svātmalīnamano'nilaḥ ,
ya āste mṛtavatsākṣāt jīvanmuktaḥ sa ucyate.
न शृणोति न चाघ्राति न स्पृशति न पश्यति ।
न जानाति सुखं दुःखं न सङ्कल्पयते मनः ॥१३॥
13. na śṛṇoti na cāghrāti na spṛśati na paśyati ,
na jānāti sukhaṁ duḥkhaṁ na saṅkalpayate manaḥ.
न चापि किञ्चिज्जानाति न च बुध्यति काष्ठवत् ।
एवं शिवे विलीनात्मा समाधिस्थ इहोच्यते ॥१४॥
14. na cāpi kiñcijjānāti na ca budhyati kāṣṭhavat ,
evaṁ śive vilīnātmā samādhistha ihocyate.
यथा जले जलं क्षिप्तं क्षीरे क्षीरं घृते घृतम् ।
अविशेषो भवेत्तद्वज्जीवात्मपरमात्मनोः ॥१५॥
15. yathā jale jalaṁ kṣiptaṁ kṣīre kṣīraṁ ghṛte ghṛtam ,
aviśeṣo bhavettadvajjīvātmaparamātmanoḥ.
यथा ध्यानस्य सामर्थ्यात् कीटोऽपि भ्रमरायते ।
तथा समाधिसामर्थ्याद् ब्रह्मभूतो भवेन्नरः ॥१६॥
16. yathā dhyānasya sāmarthyāt kīṭo'pi bhramarāyate ,
tathā samādhisāmarthyād brahmabhūto bhavennaraḥ.
क्षीरोद्धृतं घृतं यद्वत्तत्र क्षिप्तं न पूर्ववत् ।
पृथक्कृतो गुणेभ्यः स्यादात्मा तद्वदिहोच्यते ॥१७॥
17. kṣīroddhṛtaṁ ghṛtaṁ yadvattatra kṣiptaṁ na pūrvavat ,
pṛthakkṛto guṇebhyaḥ syādātmā tadvadihocyate.
यथा गाढान्धकारस्थो न किञ्चिदिह पश्यति ।
अलक्ष्यञ्च तथा योगी प्रपञ्चं नैव पश्यति ॥१८॥
18. yathā gāḍhāndhakārastho na kiñcidiha paśyati ,
alakṣyañca tathā yogī prapañcaṁ naiva paśyati.
यथा निमीलने काले प्रपञ्चं नैव पश्यति ।
तथैवोन्मीलनेऽपि स्यादेतद्ध्यानस्य लक्षणम् ॥१९॥
19. yathā nimīlane kāle prapañcaṁ naiva paśyati ,
tathaivonmīlane'pi syādetaddhyānasya lakṣaṇam.
जनः स्वदेहकण्डूतिं विजानाति यथा तथा ।
परं ब्रह्मस्वरूपी च वेत्ति विश्वविचेष्टितम् ॥२०॥
20. janaḥ svadehakaṇḍūtiṁ vijānāti yathā tathā ,
paraṁ brahmasvarūpī ca vetti viśvaviceṣṭitam.
विदिते परमे तत्त्वे वर्णातीते ह्यविक्रिये ।
किङ्करत्वं हि गच्चन्ति मन्त्रा मन्त्राधिपैः सह ॥२१॥
21. vidite parame tattve varṇātīte hyavikriye ,
kiṅkaratvaṁ hi gaccanti mantrā mantrādhipaiḥ saha.
आत्मैकभावनिष्ठस्य या या चेष्टा तदर्चनम् ।
यो यो जल्पः स सन्मन्त्रस्तद्ध्यानं यन्निरीक्षणम् ॥२२॥
22. ātmaikabhāvaniṣṭhasya yā yā ceṣṭā tadarcanam ,
yo yo jalpaḥ sa sanmantrastaddhyānaṁ yannirīkṣaṇam.
देहाभिमाने गलिते विज्ञाते परमात्मनि ।
यत्र यत्र मनो याति तत्र तत्र समाधयः ॥२३॥
23. dehābhimāne galite vijñāte paramātmani ,
yatra yatra mano yāti tatra tatra samādhayaḥ.
भिद्यते हृदयग्रन्थिश्चिद्यन्ते सर्वसंशयाः ।
क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परात्मनि ॥२४॥
24. bhidyate hṛdayagranthiścidyante sarvasaṁśayāḥ ,
kṣīyante cāsya karmāṇi tasmin dṛṣṭe parātmani.
योगीन्द्रेण यदा प्राप्तं निर्मलं परमं पदम् ।
देवासुरपदं यत्तत्प्राप्तञ्चापि न गृह्यते ॥२५॥
25. yogīndreṇa yadā prāptaṁ nirmalaṁ paramaṁ padam ,
devāsurapadaṁ yattatprāptañcāpi na gṛhyate.
यः पश्येत् सर्वगं शान्तमानन्दात्मकमव्ययम् ।
तस्य किञ्चिदनालभ्यं ज्ञातव्यं नावशिष्यते ॥२६॥
26. yaḥ paśyet sarvagaṁ śāntamānandātmakamavyayam ,
tasya kiñcidanālabhyaṁ jñātavyaṁ nāvaśiṣyate.
सम्प्राप्ते ज्ञानविज्ञाने ज्ञेये च हृदि संस्थिते ।
लब्धे शान्तिपदे देवि न योगो नैव धारणा ॥२७॥
27. samprāpte jñānavijñāne jñeye ca hṛdi saṁsthite ,
labdhe śāntipade devi na yogo naiva dhāraṇā.
परे ब्रह्मणि विज्ञाते समस्तैनीयमैरलम् ।
तालवृन्तेन किं कार्यं लब्धे मलयमारुते ॥२८॥
28. pare brahmaṇi vijñāte samastainīyamairalam ,
tālavṛntena kiṁ kāryaṁ labdhe malayamārute.
आसिकाबन्धनं नास्ति नासिकाबन्धनं न हि ।
न यमो नियमो नास्ति स्वयमोमिति पश्यताम् ॥२९॥
29. āsikābandhanaṁ nāsti nāsikābandhanaṁ na hi ,
na yamo niyamo nāsti svayamomiti paśyatām.
न पद्मासनतो योगो न नासाग्रनिरीक्षणम् ।
एक्यं जीवात्मनोराहुर्योगं योगविशारदाः ॥३०॥
30. na padmāsanato yogo na nāsāgranirīkṣaṇam ,
ekyaṁ jīvātmanorāhuryogaṁ yogaviśāradāḥ.
ध्यायतां क्षणमात्रं हि श्रद्धया परमन्त्विह ।
यद्भवेत् सुमहत् पुण्यं तस्यान्तो नैव गण्यते ॥३१॥
31. dhyāyatāṁ kṣaṇamātraṁ hi śraddhayā paramantviha ,
yadbhavet sumahat puṇyaṁ tasyānto naiva gaṇyate.
क्षणं ब्रह्माहमस्मीति यः कुर्यादात्मचिन्तनम् ।
स सर्वं पातकं हन्यात्तमः सूर्योदयो यथा ॥३२॥
32. kṣaṇaṁ brahmāhamasmīti yaḥ kuryādātmacintanam ,
sa sarvaṁ pātakaṁ hanyāttamaḥ sūryodayo yathā.
व्रतक्रतुतपस्तीर्थदानदेवार्चनादिषु ।
यत् फलं कोटिगुणितं तदवाप्नोति तत्त्ववित् ॥३३॥
33. vratakratutapastīrthadānadevārcanādiṣu ,
yat phalaṁ koṭiguṇitaṁ tadavāpnoti tattvavit.
उत्तमा सहजावस्था मध्यमा ध्यानधारणा ।
जपस्तुतिः स्यादधमा होमपूजाऽधमाधमा ॥३४॥
34. uttamā sahajāvasthā madhyamā dhyānadhāraṇā ,
japastutiḥ syādadhamā homapūjā'dhamādhamā.
उत्तमा तत्त्वचिन्ता स्याज्जपचिन्ता तु मध्यमा ।
शास्त्रचिन्ताऽधमा ज्ञेया लोकचिन्ताऽधमाधमा ॥३५॥
35. uttamā tattvacintā syājjapacintā tu madhyamā ,
śāstracintā'dhamā jñeyā lokacintā'dhamādhamā.
पूजाकोटिसमं स्तोत्रं स्तोत्रकोटिसमो जपः ।
जपकोटिसमं ध्यानं ध्यानकोटिसमो लयः ॥३६॥
36. pūjākoṭisamaṁ stotraṁ stotrakoṭisamo japaḥ ,
japakoṭisamaṁ dhyānaṁ dhyānakoṭisamo layaḥ.
न हि ध्यानात् परो मन्त्रो न देवस्त्वात्मनः परः ।
नानुसन्धात् परा पूजा न हि तृप्तेः परं फलम् ॥३७॥
37. na hi dhyānāt paro mantro na devastvātmanaḥ paraḥ ,
nānusandhāt parā pūjā na hi tṛpteḥ paraṁ phalam.
अक्रियैव परा पूजा मौनमेव परो जपः ।
अचिन्तेव परं ध्यानमनिच्चैव परं फलम् ॥३८॥
38. akriyaiva parā pūjā maunameva paro japaḥ ,
acinteva paraṁ dhyānamaniccaiva paraṁ phalam.
मन्त्रोदकैवीना सन्ध्यां पूजाहोमैवीना तपः ।
उपचारैवीना पूजां योगी नित्यं समाचरेत् ॥३९॥
39. mantrodakaivīnā sandhyāṁ pūjāhomaivīnā tapaḥ ,
upacāraivīnā pūjāṁ yogī nityaṁ samācaret.
निःसङ्गश्च विसङ्गश्च निस्तीर्णोपाधिवासनः ।
निजस्वरूपनिर्मग्नः स योगी परतत्त्ववित् ॥४०॥
40. niḥsaṅgaśca visaṅgaśca nistīrṇopādhivāsanaḥ ,
nijasvarūpanirmagnaḥ sa yogī paratattvavit.
देहो देवालयो देवि जीवो देवः सदाशिवः ।
त्यजेदज्ञाननिर्माल्यं सोऽहम्भावेन पूजयेत् ॥४१॥
41. deho devālayo devi jīvo devaḥ sadāśivaḥ ,
tyajedajñānanirmālyaṁ so'hambhāvena pūjayet.
जीवः शिवः शिवो जीवः स जीवः केवलः शिवः ।
पाशबद्धः स्मृतो जीवः पाशमुक्तः सदाशिवः ॥४२॥
42. jīvaḥ śivaḥ śivo jīvaḥ sa jīvaḥ kevalaḥ śivaḥ ,
pāśabaddhaḥ smṛto jīvaḥ pāśamuktaḥ sadāśivaḥ.
तुषेण बद्धो व्रीहिः स्यात्तुषाभावे हि तण्डुलः ।
कर्मबद्धः स्मृतो जीवः कर्ममुक्तः सदाशिवः ॥४३॥
43. tuṣeṇa baddho vrīhiḥ syāttuṣābhāve hi taṇḍulaḥ ,
karmabaddhaḥ smṛto jīvaḥ karmamuktaḥ sadāśivaḥ.
अग्नी तिष्ठति विप्राणां हृदि देवो मनीषिणाम् ।
प्रतिमास्वप्रबुद्धानां सर्वत्र विदितात्मनाम् ॥४४॥
44. agnī tiṣṭhati viprāṇāṁ hṛdi devo manīṣiṇām ,
pratimāsvaprabuddhānāṁ sarvatra viditātmanām.
यो निन्दास्तुतिशीतोष्णसुखदुःखारिबन्धुषु ।
सम आस्ते स योगीन्द्रो हर्षाहर्षविवजीतः ॥४५॥
45. yo nindāstutiśītoṣṇasukhaduḥkhāribandhuṣu ,
sama āste sa yogīndro harṣāharṣavivajītaḥ.
निस्पृहो नित्यसन्तुष्टः समदर्शी जितेन्द्रियः ।
आस्ते देहे प्रवासीव योगी परमतत्त्ववित् ॥४६॥
46. nispṛho nityasantuṣṭaḥ samadarśī jitendriyaḥ ,
āste dehe pravāsīva yogī paramatattvavit.
निःसङ्कल्पो निवीकल्पो निलीप्तोपाधिवासनः ।
निजस्वरूपनिर्मग्नः स योगी परतत्त्ववित् ॥४७॥
47. niḥsaṅkalpo nivīkalpo nilīptopādhivāsanaḥ ,
nijasvarūpanirmagnaḥ sa yogī paratattvavit.
यथा पङ्ग्वन्धबधिरक्लीबोन्मत्तजडादयः ।
निवसन्ति कुलेशानि तथा योगी च तत्त्ववित् ॥४८॥
48. yathā paṅgvandhabadhiraklībonmattajaḍādayaḥ ,
nivasanti kuleśāni tathā yogī ca tattvavit.
पञ्चमुद्रासमुत्पन्नपरमानन्दनिर्भरः ।
य आस्ते स तु योगीन्द्रः पश्यत्यात्मानमात्मनि ॥४९॥
49. pañcamudrāsamutpannaparamānandanirbharaḥ ,
ya āste sa tu yogīndraḥ paśyatyātmānamātmani.
अलिमांसाङ्गनासङ्गे यत् सुखं जायते प्रिये ।
तदेव मोक्षो विदुषामबुधानान्तु पातकम् ॥५०॥
50. alimāṁsāṅganāsaṅge yat sukhaṁ jāyate priye ,
tadeva mokṣo viduṣāmabudhānāntu pātakam.
सदा मांसासवोल्लासी सदा चरणचिन्तकः ।
सदासंशयहीनो यः कुलयोगी स उच्यते ॥५१॥
51. sadā māṁsāsavollāsī sadā caraṇacintakaḥ ,
sadāsaṁśayahīno yaḥ kulayogī sa ucyate.
पिबन्मद्यं पलं खादन् स्वेच्चाचारपरायणः ।
अहं तदनयोरैक्यं भावयन्निवसेत् सुखी ॥५२॥
52. pibanmadyaṁ palaṁ khādan sveccācāraparāyaṇaḥ ,
ahaṁ tadanayoraikyaṁ bhāvayannivaset sukhī.
आमिषासवसौरभ्यहीनं यस्य मुखं भवेत् ।
प्रायश्चित्ती स वर्ज्यश्च पशुरेव न संशयः ॥५३॥
53. āmiṣāsavasaurabhyahīnaṁ yasya mukhaṁ bhavet ,
prāyaścittī sa varjyaśca paśureva na saṁśayaḥ.
यावदासवगन्धः स्यात् पशुः पशुपतिः स्वयम् ।
विनालिमांसगन्धेन साक्षात् पशुपतिः पशुः ॥५४॥
54. yāvadāsavagandhaḥ syāt paśuḥ paśupatiḥ svayam ,
vinālimāṁsagandhena sākṣāt paśupatiḥ paśuḥ.
लोके निकृष्टमुत्कृष्टं लोकोत्कृष्टं निकृष्टकम् ।
कुलमार्ग समुद्दिष्टं भैरवेण महात्मना ॥५५॥
55. loke nikṛṣṭamutkṛṣṭaṁ lokotkṛṣṭaṁ nikṛṣṭakam ,
kulamārga samuddiṣṭaṁ bhairaveṇa mahātmanā.
अनाचारः सदाचारस्त्वकार्य कार्यमुत्तमम् ।
असत्यमपि सत्यं स्यात् कौलिकानां कुलेश्वरि ॥५६॥
56. anācāraḥ sadācārastvakārya kāryamuttamam ,
asatyamapi satyaṁ syāt kaulikānāṁ kuleśvari.
अपेयमपि पेयं स्यादभक्ष्यं भक्ष्यमेव च ।
अगम्यमपि गम्यं स्यात् कौलिकानां कुलेश्वरि ॥५७॥
57. apeyamapi peyaṁ syādabhakṣyaṁ bhakṣyameva ca ,
agamyamapi gamyaṁ syāt kaulikānāṁ kuleśvari.
न विधिर्न निषेधः स्यान्न पुण्यं न च पातकम् ।
न स्वर्गो नैव नरकं कौलिकानां कुलेश्वरि ॥५८॥
58. na vidhirna niṣedhaḥ syānna puṇyaṁ na ca pātakam ,
na svargo naiva narakaṁ kaulikānāṁ kuleśvari.
अनभिज्ञा अभिज्ञन्ति दरिद्रा धनयन्ति च ।
विनष्टा अपि वर्द्धन्ते कौलिकाः कुलनायिके ॥५९॥
59. anabhijñā abhijñanti daridrā dhanayanti ca ,
vinaṣṭā api varddhante kaulikāḥ kulanāyike.
रिपवश्चापि मित्रन्ति साक्षाद्दासन्ति भूमिपाः ।
बान्धवन्ति जनाः सर्वे कौलिकानां कुलेश्वरि ॥६०॥
60. ripavaścāpi mitranti sākṣāddāsanti bhūmipāḥ ,
bāndhavanti janāḥ sarve kaulikānāṁ kuleśvari.
विमुखाः सुमुखाः सर्वे गवीताः प्रणयन्ति च ।
बाधकाः साधकायन्ते कौलिकानां कुलेश्वरि ॥६१॥
61. vimukhāḥ sumukhāḥ sarve gavītāḥ praṇayanti ca ,
bādhakāḥ sādhakāyante kaulikānāṁ kuleśvari.
निर्गुणाः सगुणायन्ते अकुलं सुकुलायते ।
अधर्माश्चापि धर्मन्ति कौलिकानां कुलेश्वरि ॥६२॥
62. nirguṇāḥ saguṇāyante akulaṁ sukulāyate ,
adharmāścāpi dharmanti kaulikānāṁ kuleśvari.
मृत्युर्वैद्यायते देवि साक्षात् स्वर्गायते गृहम् ।
पुण्यायन्तेऽङ्गनासङ्गाः कौलिकानां कुलेश्वरि ॥६३॥
63. mṛtyurvaidyāyate devi sākṣāt svargāyate gṛham ,
puṇyāyante'ṅganāsaṅgāḥ kaulikānāṁ kuleśvari.
बहुनात्र किमुक्तेन कुलयोगीश्वराः प्रिये ।
सदा सङ्कल्पसिद्धाः स्युर्नात्र कार्या विचारणा ॥६४॥
64. bahunātra kimuktena kulayogīśvarāḥ priye ,
sadā saṅkalpasiddhāḥ syurnātra kāryā vicāraṇā.
येन केनापि वेशेन येन केनाप्यलक्षितः ।
यत्र कुत्राश्रमे तिष्ठेत् कुलयोगी कुलेश्वरि ॥६५॥
65. yena kenāpi veśena yena kenāpyalakṣitaḥ ,
yatra kutrāśrame tiṣṭhet kulayogī kuleśvari.
योगिनो विविधैर्वेशैर्नराणां हितकारिणः ।
भ्रमन्ति पृथिवीमेतामविज्ञातस्वरूपिणः ॥६६॥
66. yogino vividhairveśairnarāṇāṁ hitakāriṇaḥ ,
bhramanti pṛthivīmetāmavijñātasvarūpiṇaḥ.
सकृन्नैवात्मविज्ञानं क्षपयन्ति कुलेश्वरि ।
उन्मत्तमूकजडवन्निवसेल्लोकमध्यतः ॥६७॥
67. sakṛnnaivātmavijñānaṁ kṣapayanti kuleśvari ,
unmattamūkajaḍavannivasellokamadhyataḥ.
अलक्ष्यो हि यथा लोके व्योम्नि चन्द्रार्कयोगतः ।
नक्षत्राणां ग्रहाणाञ्च तथा वृत्तन्तु योगिनाम् ॥६८॥
68. alakṣyo hi yathā loke vyomni candrārkayogataḥ ,
nakṣatrāṇāṁ grahāṇāñca tathā vṛttantu yoginām.
आकाशे पक्षिणां देवि जलेऽपि जलचारिणाम् ।
यथा गतिर्न दृश्येत तथा वृत्तं हि योगिनाम् ॥६९॥
69. ākāśe pakṣiṇāṁ devi jale'pi jalacāriṇām ,
yathā gatirna dṛśyeta tathā vṛttaṁ hi yoginām.
असन्त इव भाषन्ते चरन्त्यज्ञा इव प्रिये ।
पामरा इव दृश्यन्ते कुलयोग विशारदाः ॥७०॥
70. asanta iva bhāṣante carantyajñā iva priye ,
pāmarā iva dṛśyante kulayoga viśāradāḥ.
जना यथावमन्यन्ते गच्चेयुर्नैव सङ्गतिम् ।
न किञ्चिदपि भाषन्ते तथा योगी प्रवर्त्तते ॥७१॥
71. janā yathāvamanyante gacceyurnaiva saṅgatim ,
na kiñcidapi bhāṣante tathā yogī pravarttate.
मुक्तोऽपि बालवत् क्रीडेत् कुलेशो जडवच्चरेत् ।
वदेदुन्मत्तवद्विद्वान् कुलयोगी महेश्वरि ॥७२॥
72. mukto'pi bālavat krīḍet kuleśo jaḍavaccaret ,
vadedunmattavadvidvān kulayogī maheśvari.
यथा हसति लोकोऽयं जुगुप्सति च कुत्सति ।
विलोक्य दूरतो याति तथा योगी प्रवर्त्तते ॥७३॥
73. yathā hasati loko'yaṁ jugupsati ca kutsati ,
vilokya dūrato yāti tathā yogī pravarttate.
क्वचिच्चिष्टः क्वचिद्भ्रष्टः क्वचिद् भूतपिशाचवत् ।
नानावेशधरो योगी विचरेज्जगतीतले ॥७४॥
74. kvacicciṣṭaḥ kvacidbhraṣṭaḥ kvacid bhūtapiśācavat ,
nānāveśadharo yogī vicarejjagatītale.
योगी लोकोपकाराय भोगान् भुङ्क्ते न कांङ्क्षया ।
अनुगृह्णन् जनान् सर्वान् क्रीडेच्च पृथिवीतले ॥७५॥
75. yogī lokopakārāya bhogān bhuṅkte na kāṁṅkṣayā ,
anugṛhṇan janān sarvān krīḍecca pṛthivītale.
सर्वशोषी यथा सूर्यः सवभोगी यथाऽनलः ।
योगी भुक्त्वाखिलान् भोगान् तथा पापैर्न लिप्यते ॥७६॥
76. sarvaśoṣī yathā sūryaḥ savabhogī yathā'nalaḥ ,
yogī bhuktvākhilān bhogān tathā pāpairna lipyate.
सर्वस्पर्शी यथा वायुर्यथाकाशश्च सर्वगः ।
सर्वे यथा नदीस्नातास्तथा योगी सदा शुचिः ॥७७॥
77. sarvasparśī yathā vāyuryathākāśaśca sarvagaḥ ,
sarve yathā nadīsnātāstathā yogī sadā śuciḥ.
यथा ग्रामगतं तोयं नदीयुक्तं भवेच्चुचि ।
तथा म्लेच्चगृहान्नादि योगिहस्तापीतं शुचि ॥७८॥
78. yathā grāmagataṁ toyaṁ nadīyuktaṁ bhaveccuci ,
tathā mleccagṛhānnādi yogihastāpītaṁ śuci.
यथाऽऽचरन्ति देवेशि कुलज्ञानविशारदाः ।
तदेव विदुषां मान्यमात्मनो हितकाङ्क्षिणाम् ॥७९॥
79. yathā''caranti deveśi kulajñānaviśāradāḥ ,
tadeva viduṣāṁ mānyamātmano hitakāṅkṣiṇām.
यस्मिंश्चरन्ति योगीशाः सा मार्गः परमो मतः ।
यस्यामुदेति सूर्यो हि पूर्वाशा सा निगद्यते ॥८०॥
80. yasmiṁścaranti yogīśāḥ sā mārgaḥ paramo mataḥ ,
yasyāmudeti sūryo hi pūrvāśā sā nigadyate.
यत्र यत्र गजो याति तत्र मार्गो यथा भवेत् ।
कुलयोगी वरेद् यत्र स स मार्गः कुलेश्वरि ॥८१॥
81. yatra yatra gajo yāti tatra mārgo yathā bhavet ,
kulayogī vared yatra sa sa mārgaḥ kuleśvari.
नदीं वक्रामृजुं कर्त्तुं निरोद्धुं तत्प्रवाहकम् ।
स्वेच्चाविहारिणं शान्तं को वा वारयितुं क्षमः ॥८२॥
82. nadīṁ vakrāmṛjuṁ karttuṁ niroddhuṁ tatpravāhakam ,
sveccāvihāriṇaṁ śāntaṁ ko vā vārayituṁ kṣamaḥ.
यद्वन्मन्त्रबलोपेतः क्रीडनीयैर्न दृश्यते ।
तद्वन्न दृश्यते ज्ञानी क्रीडन्निन्द्रियपन्नगैः ॥८३॥
83. yadvanmantrabalopetaḥ krīḍanīyairna dṛśyate ,
tadvanna dṛśyate jñānī krīḍannindriyapannagaiḥ.
निवृत्तदुःखसन्तुष्टा निर्द्वन्द्वा गतमत्सराः ।
कुलज्ञानरताः शान्तास्त्वद्भक्तास्ते च कौलिकाः ॥८४॥
84. nivṛttaduḥkhasantuṣṭā nirdvandvā gatamatsarāḥ ,
kulajñānaratāḥ śāntāstvadbhaktāste ca kaulikāḥ.
अमदक्रोधदम्भाशाहङ्काराः सत्यवादिनः ।
कौलिकेन्द्रा ह्यचपला ये नेन्द्रियवशानुगाः ॥८५॥
85. amadakrodhadambhāśāhaṅkārāḥ satyavādinaḥ ,
kaulikendrā hyacapalā ye nendriyavaśānugāḥ.
कीर्त्त्यमाने कुले येषां रोमाञ्चो गद्गदस्वरः ।
आनन्दाश्रु पतेद्देवि कथिताः कौलिकोत्तमाः ॥८६॥
86. kīrttyamāne kule yeṣāṁ romāñco gadgadasvaraḥ ,
ānandāśru pateddevi kathitāḥ kaulikottamāḥ.
सर्वधर्माधिको लोके कुलधर्मः शिवोदितः ।
इति ते निश्चितधियः प्रोक्तास्ते कौलिकोत्तमाः ॥८७॥
87. sarvadharmādhiko loke kuladharmaḥ śivoditaḥ ,
iti te niścitadhiyaḥ proktāste kaulikottamāḥ.
यो भवेत् कुलतत्त्वज्ञः कुलशास्त्रविशारदः ।
कुलार्चनरतः स स्यात् कौलिको नापरः प्रिये ॥८८॥
88. yo bhavet kulatattvajñaḥ kulaśāstraviśāradaḥ ,
kulārcanarataḥ sa syāt kauliko nāparaḥ priye.
कुलभक्तान् कुलज्ञानान् कुलाचारकुलव्रतान् ।
प्रीतो भवति यो दृष्ट्वा कौलिकः स च मे प्रियः ॥८९॥
89. kulabhaktān kulajñānān kulācārakulavratān ,
prīto bhavati yo dṛṣṭvā kaulikaḥ sa ca me priyaḥ.
तत्त्वत्रयश्रीचरणमूलमन्त्रार्थतत्त्ववित् ।
देवतागुरुभक्ताश्च कौलिकः स्याच्च दीक्षया ॥९०॥
90. tattvatrayaśrīcaraṇamūlamantrārthatattvavit ,
devatāgurubhaktāśca kaulikaḥ syācca dīkṣayā.
दुर्लभं सर्वलोकेषु कुलाचार्यस्य दर्शनम् ।
सुपाकेनैव पुण्यानां लभ्यते नान्यथा प्रिये ॥९१॥
91. durlabhaṁ sarvalokeṣu kulācāryasya darśanam ,
supākenaiva puṇyānāṁ labhyate nānyathā priye.
संस्मृतः कीत्तीतो दृष्टो वन्दिनो भाषितोऽपि वा ।
पुनाति कुलधमीष्ठश्चाण्डालोऽपि यदृच्चया ॥९२॥
92. saṁsmṛtaḥ kīttīto dṛṣṭo vandino bhāṣito'pi vā ,
punāti kuladhamīṣṭhaścāṇḍālo'pi yadṛccayā.
सर्वज्ञो वापि मूर्खो वाप्युत्तमो वाऽधमोऽपि वा ।
यत्र देवि कुलज्ञानी तत्राहञ्च त्वया सह ॥९३॥
93. sarvajño vāpi mūrkho vāpyuttamo vā'dhamo'pi vā ,
yatra devi kulajñānī tatrāhañca tvayā saha.
नाहं वसामि कैलासे न मेरौ न च मन्दिरे ।
कुलज्ञा यत्र तिष्ठन्ति तत्र तिष्ठामि भामिनि ॥९४॥
94. nāhaṁ vasāmi kailāse na merau na ca mandire ,
kulajñā yatra tiṣṭhanti tatra tiṣṭhāmi bhāmini.
सुदूरमपि गन्तव्यं यत्र माहेश्वरो जनः ।
द्रष्टव्यञ्च प्रयत्नेन तत्र सन्निहितो ह्यहम् ॥९५॥
95. sudūramapi gantavyaṁ yatra māheśvaro janaḥ ,
draṣṭavyañca prayatnena tatra sannihito hyaham.
अतिदूरस्थितो वापि द्रष्टव्यः कुलदेशिकः ।
समीपे वर्त्तमानोऽपि न द्रष्टव्यः पशुः प्रिये ॥९६॥
96. atidūrasthito vāpi draṣṭavyaḥ kuladeśikaḥ ,
samīpe varttamāno'pi na draṣṭavyaḥ paśuḥ priye.
कुलज्ञानी वसेद् यत्र स देशः पुण्यभाक् ततः ।
दर्शनादर्चनात्तस्य त्रिसप्तकुलमुद्धरेत् ॥९७॥
97. kulajñānī vased yatra sa deśaḥ puṇyabhāk tataḥ ,
darśanādarcanāttasya trisaptakulamuddharet.
कुलज्ञानिनमालोक्य स्वसन्तानगृहे स्थितम् ।
शंसन्ति पितरस्तस्य यास्यामः परमां गतिम् ॥९८॥
98. kulajñāninamālokya svasantānagṛhe sthitam ,
śaṁsanti pitarastasya yāsyāmaḥ paramāṁ gatim.
समाश्वसन्ति पितरः सुवृष्टिमिव कर्षकाः ।
योऽस्मत्कुलेषु पुत्रो वा पौत्रो वा कौलिको भवेत् ॥९९॥
99. samāśvasanti pitaraḥ suvṛṣṭimiva karṣakāḥ ,
yo'smatkuleṣu putro vā pautro vā kauliko bhavet.
स धन्यः खलु लोकेऽस्मिन् पुरुषः क्षीणकल्मषः ।
यत्समीपं समायान्ति कुलाचार्या मुदा प्रिये ॥१००॥
100. sa dhanyaḥ khalu loke'smin puruṣaḥ kṣīṇakalmaṣaḥ ,
yatsamīpaṁ samāyānti kulācāryā mudā priye.
कौलिकेन्द्रे समायाते कौलिकावसथं प्रति ।
समायान्ति मुदा देवि योगिन्यो योगिभिः सह ॥१०१॥
101. kaulikendre samāyāte kaulikāvasathaṁ prati ,
samāyānti mudā devi yoginyo yogibhiḥ saha.
प्रविश्य कुलयोगीन्द्रं भणन्ते पितृदेवताः ।
तस्मात् सम्पूजयेद्भक्त्या कुलज्ञानपरायणान् ॥१०२॥
102. praviśya kulayogīndraṁ bhaṇante pitṛdevatāḥ ,
tasmāt sampūjayedbhaktyā kulajñānaparāyaṇān.
अभ्यर्चयित्वा त्वां देवि त्वद्भक्तान्नार्चयन्ति ये ।
पापिष्ठास्त्वत्प्रसादस्य भाजनं न भवन्ति ते ॥१०३॥
103. abhyarcayitvā tvāṁ devi tvadbhaktānnārcayanti ye ,
pāpiṣṭhāstvatprasādasya bhājanaṁ na bhavanti te.
नैवेद्यं पुरतो न्यस्तं दर्शनात् स्वीकृतं त्वया ।
रसान् भक्तस्य जिह्वाग्रादश्नामि कमलेक्षणे ॥१०४॥
104. naivedyaṁ purato nyastaṁ darśanāt svīkṛtaṁ tvayā ,
rasān bhaktasya jihvāgrādaśnāmi kamalekṣaṇe.
त्वद्भक्तपूजनाद्देवि पूजितोऽहं न संशयः ।
तस्मान्मम प्रियाकाङ्क्षी त्वद्भक्तानेव पूजयेत् ॥१०५॥
105. tvadbhaktapūjanāddevi pūjito'haṁ na saṁśayaḥ ,
tasmānmama priyākāṅkṣī tvadbhaktāneva pūjayet.
यत् कृतं कुलनिष्ठानां तद्देवानां कृतं भवेत् ।
सुराः कुलप्रियाः सर्वे तस्मात् कौलिकमर्चयेत् ॥१०६॥
106. yat kṛtaṁ kulaniṣṭhānāṁ taddevānāṁ kṛtaṁ bhavet ,
surāḥ kulapriyāḥ sarve tasmāt kaulikamarcayet.
न तुष्याम्यहमन्यत्र तथा भक्त्या सुपूजितः ।
कौलिकेन्द्रेऽचीते सम्यक् यथा तुष्यामि पार्वति ॥१०७॥
107. na tuṣyāmyahamanyatra tathā bhaktyā supūjitaḥ ,
kaulikendre'cīte samyak yathā tuṣyāmi pārvati.
यत् फलं कौलिकेन्द्राणां पूजया लभते प्रिये ।
तत् फलं नाप्नुयात्तीर्थतपोदानमखव्रतैः ॥१०८॥
108. yat phalaṁ kaulikendrāṇāṁ pūjayā labhate priye ,
tat phalaṁ nāpnuyāttīrthatapodānamakhavrataiḥ.
दत्तमिष्टं हुतं तप्तं पूजितं जप्तमम्बिके ।
कौलिकस्य भवेद्वयर्थं कुलज्ञं योऽवमानयेत् ॥१०९॥
109. dattamiṣṭaṁ hutaṁ taptaṁ pūjitaṁ japtamambike ,
kaulikasya bhavedvayarthaṁ kulajñaṁ yo'vamānayet.
श्मशानं तद् गृहं देवि स पापी श्वपचाधमः ।
यः प्रविश्य कुलं धर्म कुलाचारं न वेत्ति चेत् ॥११०॥
110. śmaśānaṁ tad gṛhaṁ devi sa pāpī śvapacādhamaḥ ,
yaḥ praviśya kulaṁ dharma kulācāraṁ na vetti cet.
कुलनिष्ठान् परित्यज्य यच्चान्यस्मै प्रदीयते ।
तद्दानं निष्फलं देवि दाता च नरकं व्रजेत् ॥१११॥
111. kulaniṣṭhān parityajya yaccānyasmai pradīyate ,
taddānaṁ niṣphalaṁ devi dātā ca narakaṁ vrajet.
भिन्नभाण्डे जलं यद्वत् शिलायामुप्तबीजवत् ।
भस्मनीव हुतं हव्यं तद्वद्दानमकौलिके ॥११२॥
112. bhinnabhāṇḍe jalaṁ yadvat śilāyāmuptabījavat ,
bhasmanīva hutaṁ havyaṁ tadvaddānamakaulike.
यथाशक्त्या तु यत् किञ्चिद् यो दद्यात् कुलयोगिने ।
विशेषतिथिषु प्रीत्या तत्फलं नैव वर्ण्यते ॥११३॥
113. yathāśaktyā tu yat kiñcid yo dadyāt kulayogine ,
viśeṣatithiṣu prītyā tatphalaṁ naiva varṇyate.
यो देवि स्वयमाहूय कुलज्ञानान् शुभे दिने ।
अभ्यर्च्य देवताबुद्ध्या गन्धपुष्पाक्षतादिभिः ॥११४॥
114. yo devi svayamāhūya kulajñānān śubhe dine ,
abhyarcya devatābuddhyā gandhapuṣpākṣatādibhiḥ.
मादिभिः पञ्चमुद्राभिः सद्भक्त्या परितोषयेत् ।
तेषु तुष्टेष्वहं तुष्टस्तुष्टाः स्युः सर्वदेवताः ॥११५॥
115. mādibhiḥ pañcamudrābhiḥ sadbhaktyā paritoṣayet ,
teṣu tuṣṭeṣvahaṁ tuṣṭastuṣṭāḥ syuḥ sarvadevatāḥ.
भगिनीं वा सुतां भार्यां यो दद्यात् कुलयोगिने ।
मधुमत्ताय देवेशि तस्य पुण्यं न गण्यते ॥११६॥
116. bhaginīṁ vā sutāṁ bhāryāṁ yo dadyāt kulayogine ,
madhumattāya deveśi tasya puṇyaṁ na gaṇyate.
अनिखातविनिक्षिप्तमप्रयत्नेन वद्धीतम् ।
परलोकस्य पाथेयं वीरचक्रेऽपीतं मधु ॥११७॥
117. anikhātavinikṣiptamaprayatnena vaddhītam ,
paralokasya pātheyaṁ vīracakre'pītaṁ madhu.
पापाचारसमायुक्तं सर्वलोकबहिष्कृतम् ।
जायते हि कुलद्रव्यं कुलयोगीश्वरापीतम् ॥११८॥
118. pāpācārasamāyuktaṁ sarvalokabahiṣkṛtam ,
jāyate hi kuladravyaṁ kulayogīśvarāpītam.
यस्मिन् देशे वसेत् वीरः कुलपूजारतः प्रिये ।
सोऽपि देशो भवेत् पूतः किं पुनस्तत्पुरस्थिताः ॥११९॥
119. yasmin deśe vaset vīraḥ kulapūjārataḥ priye ,
so'pi deśo bhavet pūtaḥ kiṁ punastatpurasthitāḥ.
कौलिकेन्द्रे सकृद्भुक्ते पुण्यं कोटिगुणं भवेत् ।
किं पुनर्बहुभिर्भुक्तैस्तत् पुण्यं नैव गण्यते ॥१२०॥
120. kaulikendre sakṛdbhukte puṇyaṁ koṭiguṇaṁ bhavet ,
kiṁ punarbahubhirbhuktaistat puṇyaṁ naiva gaṇyate.
तस्मात् सर्वप्रयत्नेन सर्वावस्थासु सर्वदा ।
कुलधर्मरतो भूयात् कुलज्ञानिनमर्चयेत् ॥१२१॥
121. tasmāt sarvaprayatnena sarvāvasthāsu sarvadā ,
kuladharmarato bhūyāt kulajñāninamarcayet.
ज्ञानिनोऽज्ञानिनो वापि यावत् देहस्य धारणा ।
तावद्वर्णाश्रमाचारः कर्त्तव्यः कर्ममुक्तये ॥१२२॥
122. jñānino'jñānino vāpi yāvat dehasya dhāraṇā ,
tāvadvarṇāśramācāraḥ karttavyaḥ karmamuktaye.
कर्मणोन्मूलितेऽज्ञाने ज्ञानेन शिवतां व्रजेत् ।
शिवे तेनैव मुक्तिः स्यादतः कर्म समाचरेत् ॥१२३॥
123. karmaṇonmūlite'jñāne jñānena śivatāṁ vrajet ,
śive tenaiva muktiḥ syādataḥ karma samācaret.
कुर्यादनिन्द्यकर्माणि नित्यकर्माणि वा चरेत् ।
कर्ममुक्तः सुखाकाङ्क्षी कर्मनिष्ठः सुखं व्रजेत् ॥१२४॥
124. kuryādanindyakarmāṇi nityakarmāṇi vā caret ,
karmamuktaḥ sukhākāṅkṣī karmaniṣṭhaḥ sukhaṁ vrajet.
सर्वकर्माणि संत्यक्तुं न शक्यं देहधारिणा ।
त्यजेत् कर्मफलं यो वा स त्यागीत्यभिधीयते ॥१२५॥
125. sarvakarmāṇi saṁtyaktuṁ na śakyaṁ dehadhāriṇā ,
tyajet karmaphalaṁ yo vā sa tyāgītyabhidhīyate.
स्वकार्येषु प्रवर्त्तन्ते करणानीति चिन्तयेत् ।
अहम्भावमपास्यैव यः कुर्यात् स न लिप्यते ॥१२६॥
126. svakāryeṣu pravarttante karaṇānīti cintayet ,
ahambhāvamapāsyaiva yaḥ kuryāt sa na lipyate.
क्रियमाणानि कर्माणि ज्ञानप्राप्तेरनन्तरम् ।
न च स्पृशन्ति तत्त्वज्ञं जलं पद्मदलं यथा ॥१२७॥
127. kriyamāṇāni karmāṇi jñānaprāpteranantaram ,
na ca spṛśanti tattvajñaṁ jalaṁ padmadalaṁ yathā.
तन्निष्ठस्य च कर्माणि पुण्यापुण्यानि संक्षयम् ।
प्रयान्ति नैव लिप्यन्ते क्रियमाणानि वा पुनः ॥१२८॥
128. tanniṣṭhasya ca karmāṇi puṇyāpuṇyāni saṁkṣayam ,
prayānti naiva lipyante kriyamāṇāni vā punaḥ.
उत्पन्नसहजानन्दतत्त्वज्ञानरतः प्रिये ।
संत्यक्तसर्वसङ्कल्पः स विद्वान् कर्म सन्त्यजेत् ॥१२९॥
129. utpannasahajānandatattvajñānarataḥ priye ,
saṁtyaktasarvasaṅkalpaḥ sa vidvān karma santyajet.
वृथैव यैः परित्यक्तं कर्मकाण्डमपण्डितैः ।
पाषण्डाः पण्डितम्मन्यास्ते यान्ति नरकं प्रिये ॥१३०॥
130. vṛthaiva yaiḥ parityaktaṁ karmakāṇḍamapaṇḍitaiḥ ,
pāṣaṇḍāḥ paṇḍitammanyāste yānti narakaṁ priye.
फलं प्राप्य यथा वृक्षः पुष्पं त्यजति निस्पृहः ।
तत्त्वं प्राप्य तथा योगी त्यजेत् कर्मपरिग्रहम् ॥१३१॥
131. phalaṁ prāpya yathā vṛkṣaḥ puṣpaṁ tyajati nispṛhaḥ ,
tattvaṁ prāpya tathā yogī tyajet karmaparigraham.
अश्वमेधायुतेनापि ब्रह्महत्यायुतेन च ।
पुण्यपापैर्न लिप्यन्ते येषां ब्रह्म हृदि स्थितम् ॥१३२॥
132. aśvamedhāyutenāpi brahmahatyāyutena ca ,
puṇyapāpairna lipyante yeṣāṁ brahma hṛdi sthitam.
पृथिव्यां यानि कर्माणि जिह्वोपस्थनिमित्ततः ।
जिह्वोपस्थपरित्यागी कर्मणा किं करिष्यति ॥१३३॥
133. pṛthivyāṁ yāni karmāṇi jihvopasthanimittataḥ ,
jihvopasthaparityāgī karmaṇā kiṁ kariṣyati.
इति ते कथितं किञ्चित् योगं योगीशलक्षणम् ।
समासेन कुलेशानि किं भूयः श्रोतुमिच्चसि ॥१३४॥
134. iti te kathitaṁ kiñcit yogaṁ yogīśalakṣaṇam ,
samāsena kuleśāni kiṁ bhūyaḥ śrotumiccasi.