योगवासिष्ठः
yogavāsiṣṭhaḥ
-
book-3, chapter-106, verse-38
केवलं विगताशङ्कं खण्डभ्रमणचञ्चलम् ।
चीचीकूचीतिवचना विहरन्ति विहङ्गमाः ॥ ३८ ॥
चीचीकूचीतिवचना विहरन्ति विहङ्गमाः ॥ ३८ ॥
kevalaṃ vigatāśaṅkaṃ khaṇḍabhramaṇacañcalam ,
cīcīkūcītivacanā viharanti vihaṅgamāḥ 38
cīcīkūcītivacanā viharanti vihaṅgamāḥ 38
38.
kevalam vigata-āśaṅkam khaṇḍa-bhramaṇa-cañcalam
cīcīkūcī-iti-vacanāḥ viharanti vihaṅgamāḥ
cīcīkūcī-iti-vacanāḥ viharanti vihaṅgamāḥ
38.
kevalam vihaṅgamāḥ vigata-āśaṅkam
khaṇḍa-bhramaṇa-cañcalam cīcīkūcī-iti-vacanāḥ viharanti
khaṇḍa-bhramaṇa-cañcalam cīcīkūcī-iti-vacanāḥ viharanti
38.
Only birds were there, moving restlessly, darting about without fear, uttering their "cīcī kūcī" calls as they roamed (vihartum).
Words meanings summery:
(Scroll down for elaborated words morphology)
- केवलम् (kevalam) - only, merely, exclusively, entirely
- विगत-आशङ्कम् (vigata-āśaṅkam) - without fear, free from apprehension
- खण्ड-भ्रमण-चञ्चलम् (khaṇḍa-bhramaṇa-cañcalam) - agile in partial wandering, darting about in short flights
- चीचीकूची-इति-वचनाः (cīcīkūcī-iti-vacanāḥ) - having "cīcī kūcī" as their sounds, making chirping sounds
- विहरन्ति (viharanti) - they roam, they wander, they play
- विहङ्गमाः (vihaṅgamāḥ) - birds
Words meanings and morphology
केवलम् (kevalam) - only, merely, exclusively, entirely
(indeclinable)
Note: Adverbial accusative, or an indeclinable.
विगत-आशङ्कम् (vigata-āśaṅkam) - without fear, free from apprehension
(adjective)
Accusative, neuter, singular of vigatāśaṅka
vigatāśaṅka - free from fear/apprehension, fearless
Compound type : bahuvrihi (vigata+āśaṅkā)
- vigata – gone away, departed, passed
adjective (neuter)
Past Passive Participle
Derived from root gam (to go) with upasarga vi and suffix -kta
Prefix: vi
Root: gam (class 1) - āśaṅkā – fear, apprehension, doubt
noun (feminine)
Prefix: ā
Note: Adverbial accusative, describing the manner of action. Can also be a neuter adjective agreeing with an implied 'state'.
खण्ड-भ्रमण-चञ्चलम् (khaṇḍa-bhramaṇa-cañcalam) - agile in partial wandering, darting about in short flights
(adjective)
Accusative, neuter, singular of khaṇḍabhramaṇacañcala
khaṇḍabhramaṇacañcala - restless with partial wandering, agile in darting about
Compound type : tatpurusha (khaṇḍa+bhramaṇa+cañcala)
- khaṇḍa – piece, part, fragment, broken
noun (neuter) - bhramaṇa – wandering, roaming, revolving
noun (neuter)
nomen actionis
Derived from root bhram (to wander) with suffix -ana
Root: bhram (class 1) - cañcala – restless, agitated, swift, fickle, trembling
adjective (neuter)
Root: cal (class 1)
Note: Adverbial accusative, describing the manner of action, just like `vigatāśaṅkam`.
चीचीकूची-इति-वचनाः (cīcīkūcī-iti-vacanāḥ) - having "cīcī kūcī" as their sounds, making chirping sounds
(adjective)
Nominative, masculine, plural of cīcīkūcīitivacana
cīcīkūcīitivacana - having Cīcīkūcī as their sound/speech
Compound type : bahuvrihi (cīcīkūcī+iti+vacana)
- cīcīkūcī – onomatopoeic sound for bird chirping
indeclinable - iti – thus, so (marks direct speech or thought)
indeclinable - vacana – speech, word, sound
noun (neuter)
nomen actionis
Derived from root vac (to speak) with suffix -ana
Root: vac (class 2)
Note: Agrees with `vihaṅgamāḥ`.
विहरन्ति (viharanti) - they roam, they wander, they play
(verb)
3rd person , plural, active, present (laṭ) of vihṛ
Present Active
Present tense, 3rd person, plural, active voice.
Prefix: vi
Root: hṛ (class 1)
Note: Main verb of the sentence.
विहङ्गमाः (vihaṅgamāḥ) - birds
(noun)
Nominative, masculine, plural of vihaṅgama
vihaṅgama - bird (literally: sky-goer)
From vihagas (sky) + gama (goer)
Compound type : tatpurusha (vihas+gama)
- vihas – sky, air
noun (masculine) - gama – goer, moving
adjective (masculine)
suffix -a from root gam
Derived from root gam (to go)
Root: gam (class 1)
Note: Subject of `viharanti`.