वाल्मीकि-रामायणम्
vālmīki-rāmāyaṇam
-
book-5, chapter-36, verse-49
यं दृष्ट्वा राघवो नैव वृद्धमार्यमनुस्मरत् ।
स ममार्थाय कुशलं वक्तव्यो वचनान्मम ।
मृदुर्नित्यं शुचिर्दक्षः प्रियो रामस्य लक्ष्मणः ॥४९॥
स ममार्थाय कुशलं वक्तव्यो वचनान्मम ।
मृदुर्नित्यं शुचिर्दक्षः प्रियो रामस्य लक्ष्मणः ॥४९॥
49. yaṃ dṛṣṭvā rāghavo naiva vṛddhamāryamanusmarat ,
sa mamārthāya kuśalaṃ vaktavyo vacanānmama ,
mṛdurnityaṃ śucirdakṣaḥ priyo rāmasya lakṣmaṇaḥ.
sa mamārthāya kuśalaṃ vaktavyo vacanānmama ,
mṛdurnityaṃ śucirdakṣaḥ priyo rāmasya lakṣmaṇaḥ.
49.
yam dṛṣṭvā rāghavaḥ na eva vṛddham āryam
anusmarat | saḥ mama arthāya kuśalam
vaktavyaḥ vacanāt mama | mṛduḥ nityam
śuciḥ dakṣaḥ priyaḥ rāmasya lakṣmaṇaḥ
anusmarat | saḥ mama arthāya kuśalam
vaktavyaḥ vacanāt mama | mṛduḥ nityam
śuciḥ dakṣaḥ priyaḥ rāmasya lakṣmaṇaḥ
49.
rāghavaḥ yam dṛṣṭvā vṛddham āryam na eva
anusmarat saḥ lakṣmaṇaḥ mama arthāya
mama vacanāt kuśalam vaktavyaḥ rāmasya
priyaḥ lakṣmaṇaḥ nityam mṛduḥ śuciḥ dakṣaḥ
anusmarat saḥ lakṣmaṇaḥ mama arthāya
mama vacanāt kuśalam vaktavyaḥ rāmasya
priyaḥ lakṣmaṇaḥ nityam mṛduḥ śuciḥ dakṣaḥ
49.
Lakshmana, upon seeing whom Rama never remembered his aged and venerable father, and who is always gentle, pure, capable, and beloved by Rama, should be informed of my welfare on my behalf.
Words meanings summery:
(Scroll down for elaborated words morphology)
- यम् (yam) - whom (masculine)
- दृष्ट्वा (dṛṣṭvā) - having seen
- राघवः (rāghavaḥ) - Rama (descendant of Raghu)
- न (na) - not
- एव (eva) - even, only, indeed
- वृद्धम् (vṛddham) - aged, old
- आर्यम् (āryam) - venerable, noble
- अनुस्मरत् (anusmarat) - remembered
- सः (saḥ) - he, that (masculine)
- मम (mama) - my, of me
- अर्थाय (arthāya) - for the purpose of, for the sake of
- कुशलम् (kuśalam) - welfare, well-being, good news
- वक्तव्यः (vaktavyaḥ) - ought to be spoken, should be told
- वचनात् (vacanāt) - from the words, by the command
- मम (mama) - my, of me
- मृदुः (mṛduḥ) - gentle, soft, mild
- नित्यम् (nityam) - always, constantly
- शुचिः (śuciḥ) - pure, clean
- दक्षः (dakṣaḥ) - capable, skillful, clever
- प्रियः (priyaḥ) - dear, beloved
- रामस्य (rāmasya) - of Rama
- लक्ष्मणः (lakṣmaṇaḥ) - Lakshmana
Words meanings and morphology
यम् (yam) - whom (masculine)
(pronoun)
Accusative, masculine, singular of yad
yad - which, who
दृष्ट्वा (dṛṣṭvā) - having seen
(indeclinable)
Absolutive
formed with suffix -tvā
Root: dṛś (class 1)
राघवः (rāghavaḥ) - Rama (descendant of Raghu)
(proper noun)
Nominative, masculine, singular of rāghava
rāghava - descendant of Raghu, Rama
न (na) - not
(indeclinable)
एव (eva) - even, only, indeed
(indeclinable)
वृद्धम् (vṛddham) - aged, old
(adjective)
Accusative, masculine, singular of vṛddha
vṛddha - old, aged, grown
Past Passive Participle
from root √vṛdh (to grow)
Root: vṛdh (class 1)
आर्यम् (āryam) - venerable, noble
(adjective)
Accusative, masculine, singular of ārya
ārya - noble, venerable, respectable
अनुस्मरत् (anusmarat) - remembered
(verb)
3rd person , singular, active, imperfect (laṅ) of smṛ
Prefix: anu
Root: smṛ (class 1)
सः (saḥ) - he, that (masculine)
(pronoun)
Nominative, masculine, singular of tad
tad - that, he, it
मम (mama) - my, of me
(pronoun)
Genitive, singular of asmad
asmad - I, me
अर्थाय (arthāya) - for the purpose of, for the sake of
(noun)
Dative, masculine, singular of artha
artha - purpose, object, meaning, wealth
कुशलम् (kuśalam) - welfare, well-being, good news
(noun)
Accusative, neuter, singular of kuśala
kuśala - well-being, welfare, skillful, good
वक्तव्यः (vaktavyaḥ) - ought to be spoken, should be told
(adjective)
Nominative, masculine, singular of vaktavya
vaktavya - to be spoken, suitable to be spoken
Gerundive
from root √vac (to speak) with suffix -tavya
Root: vac (class 2)
वचनात् (vacanāt) - from the words, by the command
(noun)
Ablative, neuter, singular of vacana
vacana - speaking, word, statement
मम (mama) - my, of me
(pronoun)
Genitive, singular of asmad
asmad - I, me
मृदुः (mṛduḥ) - gentle, soft, mild
(adjective)
Nominative, masculine, singular of mṛdu
mṛdu - soft, gentle, mild
नित्यम् (nityam) - always, constantly
(indeclinable)
शुचिः (śuciḥ) - pure, clean
(adjective)
Nominative, masculine, singular of śuci
śuci - pure, clean, bright
दक्षः (dakṣaḥ) - capable, skillful, clever
(adjective)
Nominative, masculine, singular of dakṣa
dakṣa - capable, skillful, clever, expert
प्रियः (priyaḥ) - dear, beloved
(adjective)
Nominative, masculine, singular of priya
priya - dear, beloved, favorite
रामस्य (rāmasya) - of Rama
(proper noun)
Genitive, masculine, singular of rāma
rāma - Rama (a celebrated king, son of Dasaratha)
लक्ष्मणः (lakṣmaṇaḥ) - Lakshmana
(proper noun)
Nominative, masculine, singular of lakṣmaṇa
lakṣmaṇa - Lakshmana (brother of Rama)