महाभारतः
mahābhārataḥ
-
book-12, chapter-329, verse-49
हिमवतो गिरेर्दुहितरमुमां रुद्रश्चकमे ।
भृगुरपि च महर्षिर्हिमवन्तमागम्याब्रवीत्कन्यामुमां मे देहीति ।
तमब्रवीद्धिमवानभिलषितो वरो रुद्र इति ।
तमब्रवीद्भृगुर्यस्मात्त्वयाहं कन्यावरणकृतभावः प्रत्याख्यातस्तस्मान्न रत्नानां भवान्भाजनं भविष्यतीति ।
अद्यप्रभृत्येतदवस्थितमृषिवचनम् ॥४९॥
भृगुरपि च महर्षिर्हिमवन्तमागम्याब्रवीत्कन्यामुमां मे देहीति ।
तमब्रवीद्धिमवानभिलषितो वरो रुद्र इति ।
तमब्रवीद्भृगुर्यस्मात्त्वयाहं कन्यावरणकृतभावः प्रत्याख्यातस्तस्मान्न रत्नानां भवान्भाजनं भविष्यतीति ।
अद्यप्रभृत्येतदवस्थितमृषिवचनम् ॥४९॥
49. himavato girerduhitaramumāṁ rudraścakame ,
bhṛgurapi ca maharṣirhimavantamāgamyābravītkanyāmumāṁ me dehīti ,
tamabravīddhimavānabhilaṣito varo rudra iti ,
tamabravīdbhṛguryasmāttvayāhaṁ kanyāvaraṇakṛtabhāvaḥ pratyākhyātastasmānna ratnānāṁ bhavānbhājanaṁ bhaviṣyatīti ,
adyaprabhṛtyetadavasthitamṛṣivacanam.
bhṛgurapi ca maharṣirhimavantamāgamyābravītkanyāmumāṁ me dehīti ,
tamabravīddhimavānabhilaṣito varo rudra iti ,
tamabravīdbhṛguryasmāttvayāhaṁ kanyāvaraṇakṛtabhāvaḥ pratyākhyātastasmānna ratnānāṁ bhavānbhājanaṁ bhaviṣyatīti ,
adyaprabhṛtyetadavasthitamṛṣivacanam.
49.
himavataḥ gireḥ duhitaram umām rudraḥ cakame bhṛguḥ api ca maharṣiḥ himavantam āgamya
abravīt kanyām umām me dehi iti tam abravīt himavān abhilṣitaḥ varaḥ rudraḥ iti
tam abravīt bhṛguḥ yasmāt tvayā ahaṃ kanyāvaraṇa-kṛta-bhāvaḥ pratyākhyātaḥ tasmāt na
ratnānām bhavān bhājanaṃ bhaviṣyati iti adya-prabhṛti etat avasthitam ṛṣi-vacanam
abravīt kanyām umām me dehi iti tam abravīt himavān abhilṣitaḥ varaḥ rudraḥ iti
tam abravīt bhṛguḥ yasmāt tvayā ahaṃ kanyāvaraṇa-kṛta-bhāvaḥ pratyākhyātaḥ tasmāt na
ratnānām bhavān bhājanaṃ bhaviṣyati iti adya-prabhṛti etat avasthitam ṛṣi-vacanam
49.
rudraḥ himavataḥ gireḥ duhitaram umām cakame maharṣiḥ bhṛguḥ api ca himavantam
āgamya abravīt me kanyām umām dehi iti himavān tam abravīt abhilṣitaḥ varaḥ rudraḥ
iti bhṛguḥ tam abravīt yasmāt tvayā kanyāvaraṇa-kṛta-bhāvaḥ ahaṃ pratyākhyātaḥ
tasmāt bhavān ratnānām bhājanaṃ na भविष्यति adya-prabhṛti ṛṣi-vacanam etat avasthitam
āgamya abravīt me kanyām umām dehi iti himavān tam abravīt abhilṣitaḥ varaḥ rudraḥ
iti bhṛguḥ tam abravīt yasmāt tvayā kanyāvaraṇa-kṛta-bhāvaḥ ahaṃ pratyākhyātaḥ
tasmāt bhavān ratnānām bhājanaṃ na भविष्यति adya-prabhṛti ṛṣi-vacanam etat avasthitam
49. Rudra desired Umā, the daughter of the Himavat mountain. And the great sage (maharṣi) Bhṛgu also went to Himavat and said: Give me your daughter Umā. Himavat replied to him: Rudra is the desired groom. Then Bhṛgu said to him: Because you have rejected me when I came with the intention of asking for the maiden, therefore you shall not be a vessel for jewels. From this day onward, this pronouncement of the seer remains standing.
Words meanings summery:
(Scroll down for elaborated words morphology)
- हिमवतः (himavataḥ) - of Himavat
- गिरेः (gireḥ) - of the mountain
- दुहितरम् (duhitaram) - daughter
- उमाम् (umām) - Umā
- रुद्रः (rudraḥ) - Rudra
- चकमे (cakame) - desired, loved
- भृगुः (bhṛguḥ) - Bhṛgu
- अपि (api) - also, even
- च (ca) - and
- महर्षिः (maharṣiḥ) - great sage
- हिमवन्तम् (himavantam) - to Himavat
- आगम्य (āgamya) - having approached, having come
- अब्रवीत् (abravīt) - said, spoke
- कन्याम् (kanyām) - daughter, maiden
- उमाम् (umām) - Umā
- मे (me) - to me
- देहि (dehi) - give
- इति (iti) - thus
- तम् (tam) - to him
- अब्रवीत् (abravīt) - said
- हिमवान् (himavān) - Himavat
- अभिल्षितः (abhilṣitaḥ) - desired
- वरः (varaḥ) - groom, husband, choice
- रुद्रः (rudraḥ) - Rudra
- इति (iti) - thus
- तम् (tam) - to him
- अब्रवीत् (abravīt) - said
- भृगुः (bhṛguḥ) - Bhṛgu
- यस्मात् (yasmāt) - because, from which cause
- त्वया (tvayā) - by you
- अहम् (aham) - I
- कन्यावरण-कृत-भावः (kanyāvaraṇa-kṛta-bhāvaḥ) - having the state of one who is engaged in asking for a maiden
- प्रत्याख्यातः (pratyākhyātaḥ) - rejected, refused
- तस्मात् (tasmāt) - therefore
- न (na) - not
- रत्नानाम् (ratnānām) - of jewels
- भवान् (bhavān) - you (polite)
- भाजनम् (bhājanam) - vessel, receptacle
- भविष्यति (bhaviṣyati) - will be
- इति (iti) - thus
- अद्य-प्रभृति (adya-prabhṛti) - from today onwards
- एतत् (etat) - this
- अवस्थितम् (avasthitam) - situated, abiding, standing
- ऋषि-वचनम् (ṛṣi-vacanam) - word or speech of the seer
Words meanings and morphology
हिमवतः (himavataḥ) - of Himavat
(proper noun)
masculine, singular of himavat
himavat - Himavat, snowy mountain
गिरेः (gireḥ) - of the mountain
(noun)
masculine, singular of giri
giri - mountain, hill
दुहितरम् (duhitaram) - daughter
(noun)
Accusative, feminine, singular of duhitar
duhitar - daughter
उमाम् (umām) - Umā
(proper noun)
Accusative, feminine, singular of umā
umā - Umā, Pārvatī
रुद्रः (rudraḥ) - Rudra
(proper noun)
Nominative, masculine, singular of rudra
rudra - Rudra, a name of Śiva
चकमे (cakame) - desired, loved
(verb)
3rd person , singular, middle, perfect (liṭ) of kam
Root: kam (class 1)
भृगुः (bhṛguḥ) - Bhṛgu
(proper noun)
Nominative, masculine, singular of bhṛgu
bhṛgu - Bhṛgu, name of a sage
अपि (api) - also, even
(indeclinable)
च (ca) - and
(indeclinable)
महर्षिः (maharṣiḥ) - great sage
(noun)
Nominative, masculine, singular of maharṣi
maharṣi - great sage, maharṣi
Compound type : karmadhāraya (mahant+ṛṣi)
- mahant – great, large
adjective (masculine) - ṛṣi – seer, ṛṣi
noun (masculine)
हिमवन्तम् (himavantam) - to Himavat
(proper noun)
Accusative, masculine, singular of himavat
himavat - Himavat
आगम्य (āgamya) - having approached, having come
(indeclinable)
absolutive
From root gam with prefix ā
Prefix: ā
Root: gam (class 1)
अब्रवीत् (abravīt) - said, spoke
(verb)
3rd person , singular, active, imperfect (laṅ) of brū
Root: brū (class 2)
कन्याम् (kanyām) - daughter, maiden
(noun)
Accusative, feminine, singular of kanyā
kanyā - girl, maiden, daughter
उमाम् (umām) - Umā
(proper noun)
Accusative, feminine, singular of umā
umā - Umā
मे (me) - to me
(pronoun)
Dative, singular of mad
mad - I, me
देहि (dehi) - give
(verb)
2nd person , singular, active, imperative (loṭ) of dā
Root: dā (class 3)
इति (iti) - thus
(indeclinable)
तम् (tam) - to him
(pronoun)
Accusative, masculine, singular of tad
tad - he, that
अब्रवीत् (abravīt) - said
(verb)
3rd person , singular, active, imperfect (laṅ) of brū
Root: brū (class 2)
हिमवान् (himavān) - Himavat
(proper noun)
Nominative, masculine, singular of himavat
himavat - Himavat
अभिल्षितः (abhilṣitaḥ) - desired
(adjective)
Nominative, masculine, singular of abhilṣita
abhilṣita - desired, wished for
Past Passive Participle
From root abhilṣ
Root: abhilṣ (class 4)
वरः (varaḥ) - groom, husband, choice
(noun)
Nominative, masculine, singular of vara
vara - groom, best, boon
रुद्रः (rudraḥ) - Rudra
(proper noun)
Nominative, masculine, singular of rudra
rudra - Rudra
इति (iti) - thus
(indeclinable)
तम् (tam) - to him
(pronoun)
Accusative, masculine, singular of tad
tad - he, that
अब्रवीत् (abravīt) - said
(verb)
3rd person , singular, active, imperfect (laṅ) of brū
Root: brū (class 2)
भृगुः (bhṛguḥ) - Bhṛgu
(proper noun)
Nominative, masculine, singular of bhṛgu
bhṛgu - Bhṛgu
यस्मात् (yasmāt) - because, from which cause
(pronoun)
Ablative, masculine, singular of yad
yad - who, which
त्वया (tvayā) - by you
(pronoun)
Instrumental, singular of yuṣmad
yuṣmad - you
अहम् (aham) - I
(pronoun)
Nominative, singular of mad
mad - I
कन्यावरण-कृत-भावः (kanyāvaraṇa-kṛta-bhāvaḥ) - having the state of one who is engaged in asking for a maiden
(adjective)
Nominative, masculine, singular of kanyāvaraṇa-kṛta-bhāva
kanyāvaraṇa-kṛta-bhāva - having the intent or state of asking for a maiden
Compound type : bahuvrīhi (kanyāvaraṇa-kṛta+bhāva)
- kanyāvaraṇa-kṛta – made for the asking of a maiden
adjective (masculine) - bhāva – state, condition, attitude
noun (masculine)
प्रत्याख्यातः (pratyākhyātaḥ) - rejected, refused
(adjective)
Nominative, masculine, singular of pratyākhyāta
pratyākhyāta - rejected, refused
Past Passive Participle
From root khyā with prati and ā
Prefixes: prati+ā
Root: khyā (class 2)
तस्मात् (tasmāt) - therefore
(pronoun)
Ablative, masculine, singular of tad
tad - he, that
न (na) - not
(indeclinable)
रत्नानाम् (ratnānām) - of jewels
(noun)
Genitive, neuter, plural of ratna
ratna - jewel, gem, treasure
भवान् (bhavān) - you (polite)
(pronoun)
Nominative, masculine, singular of bhavat
bhavat - your honor, you
भाजनम् (bhājanam) - vessel, receptacle
(noun)
neuter, singular of bhājana
bhājana - vessel, recipient, receptacle
भविष्यति (bhaviṣyati) - will be
(verb)
3rd person , singular, active, future (lṛṭ) of bhū
Root: bhū (class 1)
इति (iti) - thus
(indeclinable)
अद्य-प्रभृति (adya-prabhṛti) - from today onwards
(indeclinable)
Compound type : avyayībhāva (adya+prabhṛti)
- adya – today
indeclinable - prabhṛti – starting from, onwards
indeclinable
एतत् (etat) - this
(pronoun)
neuter, singular of etad
etad - this
अवस्थितम् (avasthitam) - situated, abiding, standing
(adjective)
neuter, singular of avasthita
avasthita - standing, fixed, abiding
Past Passive Participle
From root sthā with ava
Prefix: ava
Root: sthā (class 1)
ऋषि-वचनम् (ṛṣi-vacanam) - word or speech of the seer
(noun)
neuter, singular of ṛṣi-vacana
ṛṣi-vacana - speech of the seer
Compound type : tatpuruṣa (ṛṣi+vacana)
- ṛṣi – seer, ṛṣi
noun (masculine) - vacana – speech, word, saying
noun (neuter)