योगवासिष्ठः
yogavāsiṣṭhaḥ
-
book-7, chapter-160, verse-3
विपश्चिते दशरथो गृहदारधनादिकम् ।
राज्यानुरूपं विभवं प्रोत्तस्थौ कल्पयन्क्रमात् ॥ ३ ॥
राज्यानुरूपं विभवं प्रोत्तस्थौ कल्पयन्क्रमात् ॥ ३ ॥
vipaścite daśaratho gṛhadāradhanādikam ,
rājyānurūpaṃ vibhavaṃ prottasthau kalpayankramāt 3
rājyānurūpaṃ vibhavaṃ prottasthau kalpayankramāt 3
3.
vipaścite daśarathaḥ gṛhadāradhanādikam
rājyānurūpam vibhavam prottasthau kalpayan kramāt
rājyānurūpam vibhavam prottasthau kalpayan kramāt
3.
daśarathaḥ vipaścite rājyānurūpam gṛhadāradhanādikam
vibhavam kalpayan kramāt prottasthau
vibhavam kalpayan kramāt prottasthau
3.
King Daśaratha then began to gradually arrange for the wise one (vipaścite) appropriate splendors (vibhavam) befitting a kingdom, including a house, wife, wealth, and other such things.
Words meanings summery:
(Scroll down for elaborated words morphology)
- विपश्चिते (vipaścite) - for the wise one, to the wise one
- दशरथः (daśarathaḥ) - Daśaratha (name of a king)
- गृहदारधनादिकम् (gṛhadāradhanādikam) - including house, wife, wealth, and so on
- राज्यानुरूपम् (rājyānurūpam) - suitable for a kingdom, befitting a kingdom
- विभवम् (vibhavam) - splendor, wealth, prosperity, power
- प्रोत्तस्थौ (prottasthau) - rose up, stood forth, proceeded, began
- कल्पयन् (kalpayan) - arranging, providing, preparing
- क्रमात् (kramāt) - gradually, in due order, successively
Words meanings and morphology
विपश्चिते (vipaścite) - for the wise one, to the wise one
(adjective)
Dative, masculine, singular of vipaścit
vipaścit - wise, learned
Note: Indicates for whom the action is performed.
दशरथः (daśarathaḥ) - Daśaratha (name of a king)
(proper noun)
Nominative, masculine, singular of daśaratha
daśaratha - Daśaratha (father of Rama)
Note: Subject of `prottasthau`.
गृहदारधनादिकम् (gṛhadāradhanādikam) - including house, wife, wealth, and so on
(noun)
Accusative, neuter, singular of gṛhadāradhanādika
gṛhadāradhanādika - including house, wife, wealth, and so on
Compound type : dvandva (with "ādika" suffix) (gṛha+dāra+dhana+ādika)
- gṛha – house, home
noun (neuter)
Root: gṛh (class 1) - dāra – wife (often plural in Sanskrit)
noun (masculine)
Root: dā (class 1) - dhana – wealth, riches, property
noun (neuter)
Root: dhā (class 3) - ādika – beginning with, and so on, etc.
adjective (neuter)
Note: Compound object of `kalpayan`.
राज्यानुरूपम् (rājyānurūpam) - suitable for a kingdom, befitting a kingdom
(adjective)
Accusative, neuter, singular of rājyānurūpa
rājyānurūpa - suitable for a kingdom, befitting a kingdom
Compound type : tatpurusha (rājya+anurūpa)
- rājya – kingdom, sovereignty
noun (neuter)
Root: rāj (class 1) - anurūpa – conformable to, suitable, fit
adjective
Prefix: anu
Root: rūp
Note: Qualifies `vibhavam`.
विभवम् (vibhavam) - splendor, wealth, prosperity, power
(noun)
Accusative, masculine, singular of vibhava
vibhava - splendor, wealth, prosperity, power
Prefix: vi
Root: bhū (class 1)
Note: Direct object of `kalpayan`.
प्रोत्तस्थौ (prottasthau) - rose up, stood forth, proceeded, began
(verb)
3rd person , singular, active, perfect (liṭ) of pra-ut-sthā
Perfect tense form of root sthā with upasargas pra- and ut-
Prefixes: pra+ut
Root: sthā (class 1)
कल्पयन् (kalpayan) - arranging, providing, preparing
(adjective)
Nominative, masculine, singular of kalpayat
kalpayat - arranging, providing, preparing
Present Active Participle (causative)
Present active participle of the causative form of root kḷp
Root: kḷp (class 1)
Note: Modifies `daśarathaḥ`, indicating an accompanying action.
क्रमात् (kramāt) - gradually, in due order, successively
(indeclinable)
Root: kram (class 1)
Note: Functions adverbially.