Skip to content
אתר זה לא תומך בגרסאות ישנות של אינטרנט אקספלורר
מומלץ להשתמש בדפדפן גוגל כרום או פיירפוקס מוזילה
(או באינטרנט אקספלורר / edge עדכני)
Enjoy Learning Sanskrit tips, tools, resources and more...

ज्ञानार्णव-तन्त्रम्       jñānārṇava-tantram - chapter-12

Use the following checkboxes to set the display options for this chapter (You can also control the display of each verse separately):
what would you like to see in each verse:
which language(s) would you like to see in the translations:
एतस्या देवदेवेश भेदान् कथय सुन्दर ।
केन केनोपासितेयं विशदी कुरु तत्त्वतः ॥१॥
1. etasyā devadeveśa bhedān kathaya sundara ,
kena kenopāsiteyaṁ viśadī kuru tattvataḥ.
1. etasya devadevaśi bhedān kathaya sundara
kena kena upāsitā iyam viśadī kuru tattvataḥ
1. devadevaśi sundara etasya bhedān kathaya iyam kena kena upāsitā,
tattvataḥ viśadī kuru
1. O lord of gods and handsome one, describe the variations of this vidya, and explain truly by whom each has she been worshipped.
शृणु देवि प्रवक्ष्यामि लोपामुद्राभिधां वराम् ।
कामराजाख्यविद्यायाः शक्तिं तुर्यां च सुन्दरि ॥२॥
2. śṛṇu devi pravakṣyāmi lopāmudrābhidhāṁ varām ,
kāmarājākhyavidyāyāḥ śaktiṁ turyāṁ ca sundari.
2. śṛṇu devi pravakṣyāmi lopāmudrābhidhām varām
kāmarājākhyavidyāyāḥ śaktiṃ turyām ca sundari
2. devi sundari śṛṇu,
pravakṣyāmi; varām lopāmudrābhidhām kāmarājākhyavidyāyāḥ turyām śaktim ca
2. O goddess and beautiful one, listen, I will declare the supreme one named Lopamudra, who is the fourth power of the vidya known as Kamaraja.
हित्वा मुखे शिवेन्द्वाढ्या लोपामुद्रा प्रकाशिता ।
अगस्त्योपासिता विद्या त्रैलोक्यक्षोभकारिणी ॥३॥
3. hitvā mukhe śivendvāḍhyā lopāmudrā prakāśitā ,
agastyopāsitā vidyā trailokyakṣobhakāriṇī.
3. hitvā mukhe śiva-indu-āḍhyā lopāmudrā prakāśitā
agastya-upāsitā vidyā trailokya-kṣobha-kāriṇī
3. śiva-indu-āḍhyā lopāmudrā mukhe hitvā prakāśitā
agastya-upāsitā trailokya-kṣobha-kāriṇī vidyā
3. Revealed through the mouth (of the guru), adorned with Shiva and the moon, Lopāmudrā is made manifest. This knowledge, worshipped by Agastya, is capable of agitating the three worlds.
एषा विद्या कामराजपूजितैव न संशयः ।
विद्याद्वयमिदं भद्रे दुर्लभं भुवनत्रये ॥४॥
4. eṣā vidyā kāmarājapūjitaiva na saṁśayaḥ ,
vidyādvayamidaṁ bhadre durlabhaṁ bhuvanatraye.
4. eṣā vidyā kāmarāja-pūjitā eva na saṃśayaḥ
vidyā-dvayam idam bhadre durlabham bhuvana-traye
4. eṣā vidyā kāmarāja-pūjitā eva saṃśayaḥ na bhadre
idam vidyā-dvayam bhuvana-traye durlabham
4. This knowledge is indeed worshipped by Kāmarāja, there is no doubt. O gentle lady, this pair of knowledges is difficult to obtain in the three worlds.
कामराजाख्यविद्याया वाग्भवेन वरानने ।
विद्योद्धारं प्रवक्ष्यामि शक्तिमादनमध्यगम् ॥५॥
5. kāmarājākhyavidyāyā vāgbhavena varānane ,
vidyoddhāraṁ pravakṣyāmi śaktimādanamadhyagam.
5. kāmarāja-ākhya-vidyāyāḥ vāgbhavena vara-ānane
vidya-uddhāram pravakṣyāmi śakti-māda-na-madhya-gam
5. vara-ānane kāmarāja-ākhya-vidyāyāḥ vāgbhavena
śakti-māda-na-madhya-gam vidya-uddhāram pravakṣyāmi
5. O beautiful-faced one, I will declare the extraction of that knowledge called Kāmarāja, through the vāgbhava seed syllable, which is located in the middle of śakti and māda.
शिवं कुर्याद्वाग्भवे तु शिवाद्यं कामराजकम् ।
चन्द्राद्यं तु तृतीयं स्याद्विद्येयं मनुपूजिता ॥६॥
6. śivaṁ kuryādvāgbhave tu śivādyaṁ kāmarājakam ,
candrādyaṁ tu tṛtīyaṁ syādvidyeyaṁ manupūjitā.
6. śivaṃ kuryādvāgbhave tu śivādyaṃ kāmarājakam
candrādyaṃ tu tṛtīyaṃ syādvidyeyaṃ manupūjitā
6. vāgbhave tu śivaṃ kuryāt śivādyaṃ kāmarājakam
candrādyaṃ tu tṛtīyaṃ syāt iyam vidyā manupūjitā
6. One should place Śiva in the vāgbhava, then the kāmarāja starting with Śiva, and the third starting with candra - this mantra is worshiped by Manu.
सहाद्यं वाग्भवं देवि चन्द्राद्यं शिवमध्यगम् ।
मादनं कामराजे तु शक्तिबीजं सहाननम् ॥७॥
7. sahādyaṁ vāgbhavaṁ devi candrādyaṁ śivamadhyagam ,
mādanaṁ kāmarāje tu śaktibījaṁ sahānanam.
7. sahaādyaṃ vāgbhavaṃ devi candrādyaṃ śivamadhyagam
mādanaṃ kāmarāje tu śaktibījaṃ sahānanam
7. devi,
saha-ādyam vāgbhavam candra-ādyam śiva-madhyagam mādanam tu kāmarāje śaktibījam saha-ānanam (bhavati)
7. O goddess, along with the first (vowel), the vāgbhava seed-syllable, accompanied by the moon-first (group), situated in the middle of Śiva, and the mādana (seed-syllable) are in the kāmarāja (māyā-bīja complex), and the śaktibīja has its face together (with them).
चन्द्राराधितविद्येयं भोगमोक्षफलप्रदा ।
हसाद्यं वाग्भवं विद्धि शिवाद्यं सहमध्यगम् ॥८॥
8. candrārādhitavidyeyaṁ bhogamokṣaphalapradā ,
hasādyaṁ vāgbhavaṁ viddhi śivādyaṁ sahamadhyagam.
8. candrārādhitavidyeyam bhogamokṣaphalapradā
haṃsādhyam vāgbhavam viddhi śivādhyam sahamadhyagam
8. iyam candrārādhita-vidyā bhoga-mokṣa-phala-pradā (asti),
haṃsādhyam vāgbhavam viddhi,
śivādhyam saha-madhyagam (viddhi)
8. This knowledge, worshipped by the moon, grants the fruits of enjoyment and liberation. Know the vāgbhava starting with haṃsa, and the one starting with śiva accompanied by the middle one.
मादनं कामराजे तु तार्तीयं शृणु पार्वति ।
हसाद्यं शक्तिबीजं तु कुबेरेण प्रपूजिता ॥९॥
9. mādanaṁ kāmarāje tu tārtīyaṁ śṛṇu pārvati ,
hasādyaṁ śaktibījaṁ tu kubereṇa prapūjitā.
9. mādanaṃ kāmarāje tu tārtīyaṃ śṛṇu pārvati
hasādyaṃ śaktibījaṃ tu kubereṇa prapūjitā
9. pārvati,
kāmarāje mādanaṃ tu tārtīyaṃ śṛṇu,
hasādyaṃ śaktibījaṃ tu kubereṇa prapūjitā (vartate)
9. O Pārvatī, hear the third (part) regarding kāmarāja, which is mādana. And (hear) the power seed beginning with ha, which was worshipped by Kubera.
कामराजाख्यविद्यायास्तार्तीयं सुरवन्दिते ।
शक्तिबीजं सहाद्यं स्याद्विद्याऽगस्त्यप्रपूजिता ॥१०॥
10. kāmarājākhyavidyāyāstārtīyaṁ suravandite ,
śaktibījaṁ sahādyaṁ syādvidyā'gastyaprapūjitā.
10. kāmarājākhyavidyāyāḥ tārtīyaṃ suravandite
śaktibījaṃ sahādyaṃ syāt vidyā agastyaprapūjitā
10. suravandite,
kāmarājākhyavidyāyāḥ tārtīyaṃ śaktibījaṃ sahādyaṃ syāt,
(iyam) vidyā agastyaprapūjitā (vartate)
10. O you who are praised by the gods, the third power seed of the Vidyā named Kāmarāja, together with sa, is the Vidyā worshipped by Agastya.
लोपामुद्रा प्रभावेन् साक्षाद्ब्रह्मस्वरूपिणी ।
कामराजाख्यविद्याया वाग्भवे मादनं त्यज ॥११॥
11. lopāmudrā prabhāven sākṣādbrahmasvarūpiṇī ,
kāmarājākhyavidyāyā vāgbhave mādanaṁ tyaja.
11. lopāmudrā prabhāven sākṣāt brahmasvarūpiṇī
kāmarājākhyavidyāyāḥ vāgbhave mādanaṃ tyaja
11. lopāmudrā prabhāvena sākṣāt brahmasvarūpiṇī (vartate),
kāmarājākhyavidyāyāḥ vāgbhave mādanaṃ tyaja
11. Lopāmudrā is directly the embodiment of Brahman through her splendour. In the vāgbhava part of the Kāmarāja mantra, abandon mādana.
चन्द्रं तत्रैव संयोज्य कामराजे ततः परम् ।
हित्वा चन्द्रं मुखे कुर्याद्विद्येयं नन्दिपूजिता ॥१२॥
12. candraṁ tatraiva saṁyojya kāmarāje tataḥ param ,
hitvā candraṁ mukhe kuryādvidyeyaṁ nandipūjitā.
12. candraṃ tatra eva saṃyojja kāmarāje tataḥ param
hitvā candraṃ mukhe kuryāt vidyā iyam nandi-pūjitā
12. param tataḥ candraṃ tatra eva saṃyojja kāmarāje
hitvā candraṃ mukhe kuryāt iyam vidyā nandi-pūjitā
12. After that, having placed the moon right there upon the kāmarāja (seed syllable), and having removed the moon from the mouth, place it (elsewhere), O goddess - this mantra is adored by Nandi.
कामराजाख्यविद्याया हित्वा भूमिं तृतीयके ।
शक्तिकण्ठे स्थितां देवि चन्द्राधः कुरु तत्र च ॥१३॥
13. kāmarājākhyavidyāyā hitvā bhūmiṁ tṛtīyake ,
śaktikaṇṭhe sthitāṁ devi candrādhaḥ kuru tatra ca.
13. kāmarāja-ākhya-vidyāyāḥ hitvā bhūmiṃ tṛtīyake
śakti-kaṇṭhe sthitāṃ devi candra-adhaḥ kuru tatra ca
13. devi,
kāmarāja-ākhya-vidyāyāḥ bhūmiṃ hitvā tṛtīyake śakti-kaṇṭhe sthitāṃ candra-adhaḥ tatra ca kuru
13. O goddess, having abandoned the realm (or earth element) of the mantra known as kāmarāja, place the one situated at the neck of Śakti right below the moon in the third place.
इन्द्राराधितविद्येयं भुक्तिमुक्तिफलप्रदा ।
लोपामुद्राख्यविद्याया द्वितीयाया महेश्वरि ॥१४॥
14. indrārādhitavidyeyaṁ bhuktimuktiphalapradā ,
lopāmudrākhyavidyāyā dvitīyāyā maheśvari.
14. indra-ārdhita-vidyā iyam bhukti-mukti-phala-pradā
lopāmudrā-ākhya-vidyāyāḥ dvitīyāyāḥ maheśvari
14. maheśvari,
indra-ārādhita-vidyā iyam bhukti-mukti-phala-pradā lopāmudrā-ākhya-vidyāyāḥ dvitīyāyāḥ (asti)
14. O great goddess, this mantra worshipped by Indra grants the fruits of both worldly enjoyment and liberation, being the second of the mantra known as lopāmudrā.
कामराजे भृगुं हित्वा तार्तीये शक्रगः शिवः ।
एषा विद्या वरारोहे त्रिपुरा सूर्यपूजिता ॥१५॥
15. kāmarāje bhṛguṁ hitvā tārtīye śakragaḥ śivaḥ ,
eṣā vidyā varārohe tripurā sūryapūjitā.
15. kāmarāje bhṛguṃ hitvā tṛtīye śakragaḥ śivaḥ
eṣā vidyā varārohe tripurā sūryapūjitā
15. varārohe eṣā vidyā tripurā sūryapūjitā
kāmarāje bhṛguṃ hitvā tṛtīye śakragaḥ śivaḥ
15. O beautiful-eyed one (varārohe), this is the vidyā of Tripurā, worshipped by the sun, where Bhrgu is left out in Kāmarāja, and Śiva goes to Śakra in the third.
शृणु देवि प्रवक्ष्यामि चतुष्कूटां च शाङ्करीम् ।
लोपामुद्रां द्वितीयां तु विलिख्य सुरवन्दिते ॥१६॥
16. śṛṇu devi pravakṣyāmi catuṣkūṭāṁ ca śāṅkarīm ,
lopāmudrāṁ dvitīyāṁ tu vilikhya suravandite.
16. śṛṇu devi pravakṣyāmi catuṣkūṭāṃ ca śāṅkarīm
lopāmudrāṃ dvitīyāṃ tu vilikhya suravandite
16. devi suravandite śṛṇu catuṣkūṭāṃ ca śāṅkarīṃ
dvitīyāṃ lopāmudrāṃ tu vilikhya pravakṣyāmi
16. O goddess, worshipped by the gods (suravandite), listen as I explain the four-peaked tradition of Śaṅkara, having first written down the second, Lopāmudrā.
पुनवीलिख्य तामेव चतुर्थे पञ्चमे स्थिताम् ।
हित्वा तु भुवनेशानीमेकोच्चारेण प्रपूजिता ॥१७॥
17. punavīlikhya tāmeva caturthe pañcame sthitām ,
hitvā tu bhuvaneśānīmekoccāreṇa prapūjitā.
17. punarvilikhya tām eva caturthe pañcame sthitām
hitvā tu bhuvaneśānīm ekoccāreṇa prapūjitā
17. tām eva punar vilikhya caturthe pañcame ca sthitām
bhuvaneśānīm hitvā tu ekoccāreṇa prapūjitā (vartate)
17. Having written that very same one again, placed in the fourth and fifth, and leaving aside Bhuvaneśānī, she is worshipped with a single utterance.
चतुष्कूटा महाविद्या शङ्करेण प्रपूजिता ।
लोपामुद्रां पुनर्देवि विलिख्य तदनन्तरम् ॥१८॥
18. catuṣkūṭā mahāvidyā śaṅkareṇa prapūjitā ,
lopāmudrāṁ punardevi vilikhya tadanantaram.
18. catuṣkūṭā mahāvidyā śaṅkareṇa prapūjitā
lopāmudrāṃ punar devi vilikhya tadantaram
18. devi śaṅkareṇa prapūjitā catuṣkūṭā mahāvidyā,
lopāmudrāṃ punar vilikhya tadantaram
18. O goddess, having written Lopāmudrā once again thereafter, the four-peaked mahāvidyā was worshipped by Śaṅkara.
नन्दिकेश्वरविद्यां च षट्कूटा वैष्णवी भवेत् ।
दुर्वाससा पुरा देवि निष्कूटा पूजिता परा ॥१९॥
19. nandikeśvaravidyāṁ ca ṣaṭkūṭā vaiṣṇavī bhavet ,
durvāsasā purā devi niṣkūṭā pūjitā parā.
19. nandikeśvaravidyāṃ ca ṣaṭkūṭā vaiṣṇavī bhavet
durvāsasā purā devi niṣkūṭā pūjitā parā
19. devi,
nandikeśvaravidyāṃ ca ṣaṭkūṭā vaiṣṇavī bhavet,
purā durvāsasā niṣkūṭā parā pūjitā
19. O goddess, the six-peaked Vaiṣṇavī vidyā is the mantra of Nandikeśvara, and formerly the supreme niṣkūṭā was worshipped by Durvāsas.
कामराजाख्यविद्यायास्रिकूटेषु वरानने ।
या स्थिता भुवनेशानि द्विधा कुरु महेश्वरी ॥२०॥
20. kāmarājākhyavidyāyāsrikūṭeṣu varānane ,
yā sthitā bhuvaneśāni dvidhā kuru maheśvarī.
20. kāmarājākhyavidyāyāsrikūṭeṣu varānane yā
sthitā bhuvaneśāni dvidhā kuru maheśvarī
20. he varānane he bhuvaneśāni he maheśvarī yā
kāmarājākhyavidyāyāḥ trikūṭeṣu sthitā tāṃ dvidhā kuru
20. O goddess with a lovely face, O ruler of the world, O great goddess, divide into two that which resides in the three peaks of the mantra known as kāmarāja.
बिन्दुहीना नादहीना दुर्वासःपूजिता भवेत् ।
एतैर्द्वादशसंख्याकैर्मन्त्रैस्तु सुरवन्दिते ॥२१॥
21. binduhīnā nādahīnā durvāsaḥpūjitā bhavet ,
etairdvādaśasaṁkhyākairmantraistu suravandite.
21. binduhīnā nādahīnā durvāsaḥpūjitā bhavet etaiḥ
dvādaśa-saṅkhyakaiḥ mantraiḥ tu sura-vandite
21. sura-vandite etaiḥ dvādaśa-saṅkhyakaiḥ mantraiḥ
tu binduhīnā nādahīnā durvāsaḥpūjitā bhavet
21. O goddess praised by the gods, without these twelve mantras possessing bindu and nāda, it becomes worshipped by Durvāsas.
द्वादशान्ता स्थिता देवि परब्रह्मस्वरूपिणी ।
राज्ञीयं सर्वविद्यानां सर्वाम्नायैस्तु सेविता ॥२२॥
22. dvādaśāntā sthitā devi parabrahmasvarūpiṇī ,
rājñīyaṁ sarvavidyānāṁ sarvāmnāyaistu sevitā.
22. dvādashāntā sthitā devi parabrahmasvarūpiṇī
rājñī iyam sarvavidyānām sarvāmnāyaiḥ tu sevitā
22. devi sthitā dvādaśāntā parabrahmasvarūpiṇī iyam
rājñī sarvavidyānām sarvāmnāyaiḥ tu sevitā
22. O goddess, abiding at the dvādaśānta and embodying the supreme brahman, this queen of all kinds of knowledge is served by all sacred traditions.
सर्वागममहामन्त्रवन्दिता देववन्दिता ।
सर्वयोगैर्नता नित्या केवलं ब्रह्मरूपिणी ॥२३॥
23. sarvāgamamahāmantravanditā devavanditā ,
sarvayogairnatā nityā kevalaṁ brahmarūpiṇī.
23. sarvāgamamahāmantravanditā devavanditā
sarvayogaiḥ natā nityā kevalam brahmarūpiṇī
23. sarvāgamamahāmantravanditā devavanditā
sarvayogaiḥ natā nityā kevalam brahmarūpiṇī
23. Praised by all the great mantras of the āgamas, praised by the gods, bowed to by all yogas, eternal, she is purely of the nature of brahman.
एवं त्रिधा महाविद्या विद्या त्रिपुरसुन्दरी ।
इयमेव महादेवी त्रिकूटा परमेश्वरी ॥२४॥
24. evaṁ tridhā mahāvidyā vidyā tripurasundarī ,
iyameva mahādevī trikūṭā parameśvarī.
24. evaṃ tridhā mahāvidyā vidyā tripurasundarī
iyam eva mahādevī trikūṭā parameśvarī
24. iyam eva mahāvidyā tripurasundarī vidyā
tridhā mahādevī trikūṭā parameśvarī
24. This very great knowledge, the goddess Tripurasundari, is threefold, and she is the great goddess, Trikuta, the supreme mistress.
वक्तुं न शक्यते सर्वैर्ब्रह्मविष्ण्वादिभिः सदा ।
नो वाचा मनसा बुद्ध्या तुर्या वक्तुं न शक्यते ॥२५॥
25. vaktuṁ na śakyate sarvairbrahmaviṣṇvādibhiḥ sadā ,
no vācā manasā buddhyā turyā vaktuṁ na śakyate.
25. vaktuṃ na śakyate sarvair brahma viṣṇvādibhiḥ sadā
na vācā manasā buddhyā turyā vaktuṃ na śakyate
25. sarvair brahma viṣṇvādibhiḥ sadā vaktuṃ na śakyate
vācā manasā buddhyā turyā na vaktuṃ śakyate
25. She cannot be spoken of by all, including Brahma and Vishnu, ever. She cannot be expressed by speech, mind, or intellect - the transcendent turya cannot be spoken of.
साक्षाद्ब्रह्ममयी देवी षोडशार्णस्वरूपिणी ।
मनसैव महेशानि स्मृत्वाऽहं तु सदाशिवः ॥२६॥
26. sākṣādbrahmamayī devī ṣoḍaśārṇasvarūpiṇī ,
manasaiva maheśāni smṛtvā'haṁ tu sadāśivaḥ.
26. sākṣād brahmamayī devī ṣoḍaśārṇasvarūpiṇī
manasā eva maheśāni smṛtvā aham tu sadāśivaḥ
26. sākṣād brahmamayī ṣoḍaśārṇasvarūpiṇī devī
manasā eva smṛtvā aham tu sadāśivaḥ maheśāni
26. She is the goddess directly consisting of Brahman, having the form of the sixteen syllables. Having remembered her with the mind alone, O Maheshani, I am indeed Sadashiva.