वाल्मीकि-रामायणम्
vālmīki-rāmāyaṇam
-
book-1, chapter-69, verse-3
वार्याफलकपर्यन्तां पिबन्निक्षुमतीं नदीम् ।
सांकाश्यां पुण्यसंकाशां विमानमिव पुष्पकम् ॥३॥
सांकाश्यां पुण्यसंकाशां विमानमिव पुष्पकम् ॥३॥
3. vāryāphalakaparyantāṃ pibannikṣumatīṃ nadīm ,
sāṃkāśyāṃ puṇyasaṃkāśāṃ vimānamiva puṣpakam.
sāṃkāśyāṃ puṇyasaṃkāśāṃ vimānamiva puṣpakam.
3.
vāryāphalakaparyantām piban ikṣumatīm nadīm
sāṃkāśyām puṇyasaṃkāśām vimānam iva puṣpakam
sāṃkāśyām puṇyasaṃkāśām vimānam iva puṣpakam
3.
piban vāryāphalakaparyantām ikṣumatīm nadīm
sāṃkāśyām puṇyasaṃkāśām puṣpakam vimānam iva
sāṃkāśyām puṇyasaṃkāśām puṣpakam vimānam iva
3.
He governs the city of Saṃkāśyā, whose sacred appearance resembles the celestial Puṣpaka aircraft (vimāna), and which is nourished by the Ikṣumatī river, whose banks extend like battlements.
Words meanings summery:
(Scroll down for elaborated words morphology)
- वार्याफलकपर्यन्ताम् (vāryāphalakaparyantām) - referring to the banks of the Ikshumati river (whose borders/banks are like battlements/fences)
- पिबन् (piban) - ruling or enjoying the resources of the region watered by the river (drinking; enjoying, partaking)
- इक्षुमतीम् (ikṣumatīm) - the Ikshumati river (Ikshumati (name of a river); abounding in sugar cane)
- नदीम् (nadīm) - river
- सांकाश्याम् (sāṁkāśyām) - in Saṃkāśyā (a city)
- पुण्यसंकाशाम् (puṇyasaṁkāśām) - resembling a sacred place, having a holy appearance
- विमानम् (vimānam) - celestial aircraft (celestial chariot, aircraft, palace)
- इव (iva) - like, as, as if
- पुष्पकम् (puṣpakam) - the specific celestial chariot, Puṣpaka (Puṣpaka (name of a celestial chariot))
Words meanings and morphology
वार्याफलकपर्यन्ताम् (vāryāphalakaparyantām) - referring to the banks of the Ikshumati river (whose borders/banks are like battlements/fences)
(adjective)
Accusative, feminine, singular of vāryāphalakaparyanta
vāryāphalakaparyanta - having banks like fences/boards, fortified with planks
Compound type : bahuvrīhi (vāryā+phalaka+paryanta)
- vāryā – fence, barrier, breastwork, enclosure
noun (feminine) - phalaka – board, plank, shield
noun (masculine) - paryanta – end, limit, border, bank
noun (masculine)
Prefix: pari
Note: Agrees with 'nadīm'.
पिबन् (piban) - ruling or enjoying the resources of the region watered by the river (drinking; enjoying, partaking)
(adjective)
Nominative, masculine, singular of pibat
pibat - drinking
Present Active Participle
Derived from root pā- (to drink). Present tense, masculine nominative singular.
Root: pā (class 1)
Note: Implied subject is Kushadhvaja from the previous verse.
इक्षुमतीम् (ikṣumatīm) - the Ikshumati river (Ikshumati (name of a river); abounding in sugar cane)
(proper noun)
Accusative, feminine, singular of ikṣumatī
ikṣumatī - the Ikshumati river; (adj.) abounding in sugar cane
Note: Agrees with 'nadīm'.
नदीम् (nadīm) - river
(noun)
Accusative, feminine, singular of nadī
nadī - river
Note: Object of the implied action (drinking/ruling).
सांकाश्याम् (sāṁkāśyām) - in Saṃkāśyā (a city)
(proper noun)
Accusative, feminine, singular of sāṃkāśyā
sāṁkāśyā - Saṃkāśyā (name of an ancient city)
Note: Adverbial accusative of place, indicating 'in Saṃkāśyā' or 'the city Saṃkāśyā'. Object of 'adhyavasat' from previous verse.
पुण्यसंकाशाम् (puṇyasaṁkāśām) - resembling a sacred place, having a holy appearance
(adjective)
Accusative, feminine, singular of puṇyasaṃkāśā
puṇyasaṁkāśā - resembling a sacred place, having a holy appearance
Compound type : tatpuruṣa (puṇya+saṃkāśā)
- puṇya – meritorious, sacred, holy, virtuous
adjective (neuter) - saṃkāśa – resembling, appearing like, similar to
adjective
Prefix: sam
Note: Agrees with 'sāṃkāśyām'.
विमानम् (vimānam) - celestial aircraft (celestial chariot, aircraft, palace)
(noun)
Accusative, neuter, singular of vimāna
vimāna - celestial chariot, aircraft, palace, temple
Prefix: vi
Root: mā (class 3)
Note: Object of comparison.
इव (iva) - like, as, as if
(indeclinable)
पुष्पकम् (puṣpakam) - the specific celestial chariot, Puṣpaka (Puṣpaka (name of a celestial chariot))
(proper noun)
Accusative, neuter, singular of puṣpaka
puṣpaka - Puṣpaka (name of Kubera's and later Rāvaṇa's celestial chariot); (adj.) made of flowers
Note: Agrees with 'vimānam'.