वाल्मीकि-रामायणम्
vālmīki-rāmāyaṇam
-
book-2, chapter-65, verse-1
स प्राङ्मुखो राजगृहादभिनिर्याय वीर्यवान् ।
ह्रादिनीं दूरपारां च प्रत्यक्स्रोतस्तरङ्गिणीम् ।
शतद्रूमतरच्छ्रीमान्नदीमिक्ष्वाकुनन्दनः ॥१॥
ह्रादिनीं दूरपारां च प्रत्यक्स्रोतस्तरङ्गिणीम् ।
शतद्रूमतरच्छ्रीमान्नदीमिक्ष्वाकुनन्दनः ॥१॥
1. sa prāṅmukho rājagṛhādabhiniryāya vīryavān ,
hrādinīṃ dūrapārāṃ ca pratyaksrotastaraṅgiṇīm ,
śatadrūmataracchrīmānnadīmikṣvākunandanaḥ.
hrādinīṃ dūrapārāṃ ca pratyaksrotastaraṅgiṇīm ,
śatadrūmataracchrīmānnadīmikṣvākunandanaḥ.
1.
saḥ prāṅmukhaḥ rājagṛhāt abhiniryāya
vīryavān hrādinīm dūrapārām ca
pratyaksrotas taraṅgiṇīm śatadrum
atarat śrīmān nadīm ikṣvākunandanaḥ
vīryavān hrādinīm dūrapārām ca
pratyaksrotas taraṅgiṇīm śatadrum
atarat śrīmān nadīm ikṣvākunandanaḥ
1.
saḥ vīryavān śrīmān ikṣvākunandanaḥ
prāṅmukhaḥ rājagṛhāt abhiniryāya
hrādinīm dūrapārām ca pratyaksrotas
taraṅgiṇīm śatadrum nadīm atarat
prāṅmukhaḥ rājagṛhāt abhiniryāya
hrādinīm dūrapārām ca pratyaksrotas
taraṅgiṇīm śatadrum nadīm atarat
1.
That valorous (vīryavān) and glorious (śrīmān) son of Ikshvaku (ikṣvākunandanaḥ), having departed from Rājagṛha, facing east, crossed the river Sutlej (Śatadru), which was a roaring (hrādinī), wide-banked (dūrapārā) river (taraṅgiṇī) flowing westwards (pratyaksrotas).
Words meanings summery:
(Scroll down for elaborated words morphology)
- सः (saḥ) - he, that
- प्राङ्मुखः (prāṅmukhaḥ) - facing east, eastward-facing
- राजगृहात् (rājagṛhāt) - from Rājagṛha (a city)
- अभिनिर्याय (abhiniryāya) - having departed, having gone forth
- वीर्यवान् (vīryavān) - valorous, powerful, strong
- ह्रादिनीम् (hrādinīm) - roaring, sounding, noisy (river)
- दूरपाराम् (dūrapārām) - having distant banks, wide-banked
- च (ca) - and
- प्रत्यक्स्रोतस् (pratyaksrotas) - flowing westwards, westward flowing
- तरङ्गिणीम् (taraṅgiṇīm) - river (literally 'having waves')
- शतद्रुम् (śatadrum) - the river Sutlej
- अतरत् (atarat) - he crossed
- श्रीमान् (śrīmān) - glorious, prosperous, endowed with beauty
- नदीम् (nadīm) - river
- इक्ष्वाकुनन्दनः (ikṣvākunandanaḥ) - son of Ikshvaku
Words meanings and morphology
सः (saḥ) - he, that
(pronoun)
Nominative, masculine, singular of tad
tad - that, he, she, it
प्राङ्मुखः (prāṅmukhaḥ) - facing east, eastward-facing
(adjective)
Nominative, masculine, singular of prāṅmukha
prāṅmukha - facing east, having the face turned to the east
Compound type : tatpuruṣa (prāc+mukha)
- prāc – east, eastern
adjective (feminine) - mukha – face, mouth, front
noun (neuter)
Note: Modifies 'saḥ'.
राजगृहात् (rājagṛhāt) - from Rājagṛha (a city)
(proper noun)
Ablative, neuter, singular of rājagṛha
rājagṛha - Rājagṛha (name of a city)
Compound type : tatpuruṣa (rājan+gṛha)
- rājan – king, ruler
noun (masculine) - gṛha – house, dwelling, palace
noun (neuter)
अभिनिर्याय (abhiniryāya) - having departed, having gone forth
(indeclinable)
absolutive
Root yā (to go) with prefixes abhi (towards) and nir (out, forth) + suffix -ya
Prefixes: abhi+nir
Root: yā (class 2)
वीर्यवान् (vīryavān) - valorous, powerful, strong
(adjective)
Nominative, masculine, singular of vīryavat
vīryavat - possessing valor or power, brave, mighty
Derived from vīrya (valor) + suffix -mat/vat
Note: Modifies 'saḥ' (Bharata).
ह्रादिनीम् (hrādinīm) - roaring, sounding, noisy (river)
(adjective)
Accusative, feminine, singular of hrādinī
hrādinī - roaring, sounding, making noise (often used for rivers)
From root hrād (to roar, sound)
Root: hrād (class 1)
Note: Modifies 'nadīm' and 'taraṅgiṇīm'.
दूरपाराम् (dūrapārām) - having distant banks, wide-banked
(adjective)
Accusative, feminine, singular of dūrapārā
dūrapārā - having distant or far-off banks/shores
Compound type : bahuvrīhi (dūra+pāra)
- dūra – far, distant, remote
adjective (neuter) - pāra – bank, shore, opposite side, limit
noun (masculine)
Note: Modifies 'nadīm' and 'taraṅgiṇīm'.
च (ca) - and
(indeclinable)
प्रत्यक्स्रोतस् (pratyaksrotas) - flowing westwards, westward flowing
(adjective)
Accusative, feminine, singular of pratyaksrotas
pratyaksrotas - flowing westwards, having a westward current
Compound type : tatpuruṣa (pratyak+srotas)
- pratyak – west, western, backwards
adjective (masculine) - srotas – stream, current, flow
noun (neuter)
Note: Modifies 'nadīm' and 'taraṅgiṇīm'.
तरङ्गिणीम् (taraṅgiṇīm) - river (literally 'having waves')
(noun)
Accusative, feminine, singular of taraṅgiṇī
taraṅgiṇī - river, stream (literally 'having waves')
Derived from taraṅga (wave) + suffix -iṇī
शतद्रुम् (śatadrum) - the river Sutlej
(proper noun)
Accusative, feminine, singular of śatadru
śatadru - Śatadru (the ancient name of the river Sutlej)
अतरत् (atarat) - he crossed
(verb)
3rd person , singular, active, past imperfect (laṅ) of atarat
Imperfect Tense
Root tṛ (to cross), 3rd person singular active
Root: tṛ (class 1)
श्रीमान् (śrīmān) - glorious, prosperous, endowed with beauty
(adjective)
Nominative, masculine, singular of śrīmat
śrīmat - glorious, prosperous, beautiful, blessed, fortunate
Derived from śrī (glory, beauty, prosperity) + suffix -mat/vat
Note: Modifies 'ikṣvākunandanaḥ' (Bharata).
नदीम् (nadīm) - river
(noun)
Accusative, feminine, singular of nadī
nadī - river
इक्ष्वाकुनन्दनः (ikṣvākunandanaḥ) - son of Ikshvaku
(proper noun)
Nominative, masculine, singular of ikṣvākunandana
ikṣvākunandana - son of Ikshvaku (an epithet for Rama and his brothers, descendants of Ikshvaku)
Compound type : tatpuruṣa (ikṣvāku+nandana)
- ikṣvāku – Ikshvaku (name of an ancient mythical king, progenitor of the solar dynasty)
proper noun (masculine) - nandana – son, delighting, gladdening
noun (masculine)
Note: Refers to Bharata.