महाभारतः
mahābhārataḥ
-
book-3, chapter-105, verse-9
ततः काले बहुतिथे व्यतीते भरतर्षभ ।
दीक्षितः सगरो राजा हयमेधेन वीर्यवान् ।
तस्याश्वो व्यचरद्भूमिं पुत्रैः सुपरिरक्षितः ॥९॥
दीक्षितः सगरो राजा हयमेधेन वीर्यवान् ।
तस्याश्वो व्यचरद्भूमिं पुत्रैः सुपरिरक्षितः ॥९॥
9. tataḥ kāle bahutithe vyatīte bharatarṣabha ,
dīkṣitaḥ sagaro rājā hayamedhena vīryavān ,
tasyāśvo vyacaradbhūmiṁ putraiḥ suparirakṣitaḥ.
dīkṣitaḥ sagaro rājā hayamedhena vīryavān ,
tasyāśvo vyacaradbhūmiṁ putraiḥ suparirakṣitaḥ.
9.
tataḥ kāle bahutithe vyatīte
bharatarṣabha | dīkṣitaḥ sagaraḥ rājā
hayamedhena vīryavān | tasya aśvaḥ
vyacarat bhūmim putraiḥ suparirakṣitaḥ
bharatarṣabha | dīkṣitaḥ sagaraḥ rājā
hayamedhena vīryavān | tasya aśvaḥ
vyacarat bhūmim putraiḥ suparirakṣitaḥ
9.
bharatarṣabha tataḥ bahutithe kāle
vyatīte vīryavān rājā sagaraḥ
hayamedhena dīkṣitaḥ tasya aśvaḥ putraiḥ
suparirakṣitaḥ bhūmim vyacarat
vyatīte vīryavān rājā sagaraḥ
hayamedhena dīkṣitaḥ tasya aśvaḥ putraiḥ
suparirakṣitaḥ bhūmim vyacarat
9.
Then, after a very long time had passed, O best of Bharatas, the mighty King Sagara was initiated for a horse Vedic ritual (yajña). His horse roamed the earth, very well protected by his sons.
Words meanings summery:
(Scroll down for elaborated words morphology)
- ततः (tataḥ) - then, thereafter
- काले (kāle) - in time, at the time
- बहुतिथे (bahutithe) - of long duration, after a long time
- व्यतीते (vyatīte) - passed, elapsed
- भरतर्षभ (bharatarṣabha) - O best of Bharatas
- दीक्षितः (dīkṣitaḥ) - initiated, consecrated
- सगरः (sagaraḥ) - Sagara
- राजा (rājā) - king
- हयमेधेन (hayamedhena) - by means of a horse Vedic ritual
- वीर्यवान् (vīryavān) - powerful, mighty
- तस्य (tasya) - his
- अश्वः (aśvaḥ) - horse
- व्यचरत् (vyacarat) - roamed, wandered
- भूमिम् (bhūmim) - the earth
- पुत्रैः (putraiḥ) - by (his) sons
- सुपरिरक्षितः (suparirakṣitaḥ) - well-guarded, very well protected
Words meanings and morphology
ततः (tataḥ) - then, thereafter
(indeclinable)
काले (kāle) - in time, at the time
(noun)
Locative, masculine, singular of kāla
kāla - time, season, period
बहुतिथे (bahutithe) - of long duration, after a long time
(adjective)
Locative, masculine, singular of bahutithi
bahutithi - of many days, lasting long
Compound type : bahuvrīhi (bahu+tithi)
- bahu – much, many, numerous
adjective - tithi – lunar day, date
noun (feminine)
Note: Modifies 'kāle'
व्यतीते (vyatīte) - passed, elapsed
(adjective)
Locative, masculine, singular of vyatīta
vyatīta - passed, gone by, elapsed
Past Passive Participle
Derived from root 'i' with prefixes 'vi' and 'ati', and suffix -kta
Prefixes: vi+ati
Root: i (class 2)
Note: Modifies 'kāle'
भरतर्षभ (bharatarṣabha) - O best of Bharatas
(proper noun)
Vocative, masculine, singular of bharatarṣabha
bharatarṣabha - best of Bharatas (lit. bull of Bharatas)
Compound type : tatpuruṣa (bharata+ṛṣabha)
- bharata – Bharata (a lineage, a proper name)
proper noun (masculine) - ṛṣabha – bull; best, pre-eminent
noun (masculine)
दीक्षितः (dīkṣitaḥ) - initiated, consecrated
(adjective)
Nominative, masculine, singular of dīkṣita
dīkṣita - initiated, consecrated, prepared for a solemn ceremony
Past Passive Participle
Derived from root 'dīkṣ' with suffix -kta
Root: dīkṣ (class 1)
सगरः (sagaraḥ) - Sagara
(proper noun)
Nominative, masculine, singular of sagara
sagara - Sagara (a celebrated king in Hindu mythology)
राजा (rājā) - king
(noun)
Nominative, masculine, singular of rājan
rājan - king, ruler
हयमेधेन (hayamedhena) - by means of a horse Vedic ritual
(noun)
Instrumental, masculine, singular of hayamedha
hayamedha - horse Vedic ritual (aśvamedha yajña)
Compound type : tatpuruṣa (haya+medha)
- haya – horse
noun (masculine) - medha – Vedic ritual, sacrifice
noun (masculine)
वीर्यवान् (vīryavān) - powerful, mighty
(adjective)
Nominative, masculine, singular of vīryavat
vīryavat - powerful, mighty, valorous
Derived from 'vīrya' with possessive suffix '-vat'
तस्य (tasya) - his
(pronoun)
Genitive, masculine, singular of tad
tad - that, he, she, it
अश्वः (aśvaḥ) - horse
(noun)
Nominative, masculine, singular of aśva
aśva - horse
व्यचरत् (vyacarat) - roamed, wandered
(verb)
3rd person , singular, active, imperfect (laṅ) of car
Prefixes: vi+a
Root: car (class 1)
भूमिम् (bhūmim) - the earth
(noun)
Accusative, feminine, singular of bhūmi
bhūmi - earth, ground, land
पुत्रैः (putraiḥ) - by (his) sons
(noun)
Instrumental, masculine, plural of putra
putra - son, child
सुपरिरक्षितः (suparirakṣitaḥ) - well-guarded, very well protected
(adjective)
Nominative, masculine, singular of suparirakṣita
suparirakṣita - well protected, carefully guarded
Past Passive Participle
Compound of 'su' (well) and 'parirakṣita' (protected)
Compound type : tatpuruṣa (su+parirakṣita)
- su – good, well, excellent
indeclinable - parirakṣita – protected, guarded, preserved
adjective (masculine)
Past Passive Participle
Derived from root 'rakṣ' with prefix 'pari' and suffix -kta
Prefix: pari
Root: rakṣ (class 1)